Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
50
अध्याय 50 / 317

Book 1 - Adhyaya 50

86 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ86 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५०

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वर्णाश्रमधर्मनिरूपणं नामैकोनपञ्चाशत्तमोध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ५० ब्रह्मोवाच ।अहन्यहनि यः कुर्यात्क्रियां स ज्ञानमाप्नुयात् ।ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe varṇāśramadharmanirūpaṇaṃ nāmaikonapañcāśattamodhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 50 brahmovāca / ahanyahani yaḥ kuryātkriyāṃ sa jñānamāpnuyāt / brāhme muhūrte cotthāya dharmamarthaṃ ca cintayet

हिन्दी अर्थ

संवत्सरसे युक्त उस चक्रमें सम्पूर्ण कालचक्र सन्निहित है। सूर्यके रथकी दूसरी धुरी चालीस हजार योजन

English

A morning bath should lie taken without negligence. The wise proclaim that a morning bath causes fruition of ones acts both perceptible and imperceptible.

अध्याय ५०

श्लोक 2

चिन्तयेद्धृदि पद्मस्थमानन्दमजरं हरिम् ।उषः काले तु संप्राप्ते कृत्वा चावश्यकं बुधः

cintayeddhṛdi padmasthamānandamajaraṃ harim / uṣaḥ kāle tu saṃprāpte kṛtvā cāvaśyakaṃ budhaḥ

हिन्दी अर्थ

चैत्रमासमें सूर्ये इस रथपर धाता नामक आदित्य, क्रतुस्थला नामकी अप्सरा, पुलस्त्य

English

He should not commence any ceremonious acts with* out first taking bath. In the performance of the ritual such as sacrifice, or the recitation of mantras a bath is inevitable.

अध्याय ५०

श्लोक 3

स्त्रायान्नदीषु शुद्धासु शौचं कृत्वा यथाविधि ।प्रतः स्नानेन पूयन्ते ये ऽपि पापकृतो जनाः

strāyānnadīṣu śuddhāsu śaucaṃ kṛtvā yathāvidhi / prataḥ snānena pūyante ye 'pi pāpakṛto janāḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषि, वासुकि नाग, रथकृत् ग्रामणी, हेति नामका राक्षस और तुम्बुरु गन्धर्व स्थित रहते हैं। वैशाखमासमें इस रथपर अर्यमा नामवाले आदित्य, पुलह ऋषि,

English

The Brahma bath means sprinkling the body with drops of water through the holy Kuia grass simultaiicuusly chanting the holy mantras and rubbing the body. The Agna bath means purifying the body by smearing the divine ashes fn>m head to foot.

अध्याय ५०

श्लोक 4

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्रातः स्नानं समाचरेत् ।प्रातः स्नानं प्रशंसन्ति दृष्टादृष्टष्टकरं हि तत्

tasmātsarvaprayatnena prātaḥ snānaṃ samācaret / prātaḥ snānaṃ praśaṃsanti dṛṣṭādṛṣṭaṣṭakaraṃ hi tat

हिन्दी अर्थ

रहते हैं । ज्येष्ठमासमें सूर्यके इस रथमें मित्र नामक आदित्य, अत्रि ऋषि, तक्षक नाग, पौरुषेय राक्षस, मेनका अप्सरा, हाहा नामक गन्धर्व और रथस्वन यक्षका वास रहता है।

English

Plunging into water (of tank rivers etc.) is called Vdrma bath. The Ymgika bath is the meditation on the Atman by Yogic means and mental dedication.

अध्याय ५०

श्लोक 5

सुखात्सुप्तस्य सततं लालाद्याः संस्त्रवन्ति हि ।अतो नैवाचरेत्कर्माण्यकृत्वा स्नानमादितः

sukhātsuptasya satataṃ lālādyāḥ saṃstravanti hi / ato naivācaretkarmāṇyakṛtvā snānamāditaḥ

हिन्दी अर्थ

आषाढ्मासमें इस रथके ऊपर वरुण नामसे प्रसिद्ध आदित्य, वसिष्ठ ऋषि, रम्भा तथा सहजन्या

English

) Apdmirgey 4) 5) Karavira} He shall face

अध्याय ५०

श्लोक 6

अलक्ष्मीः कालकर्णो च दुः स्वप्नं दुर्विचिन्तितम् ।प्रतः स्नानेन पापानि धूयन्ते नात्र संशयः

alakṣmīḥ kālakarṇo ca duḥ svapnaṃ durvicintitam / prataḥ snānena pāpāni dhūyante nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं राक्षसगुरु शुक्र निवास करते हैं। श्रावणमासमें इस रथपर इन्द्र नामसे विख्यात आदित्य, विश्वावसु

English

After chewing, the cleansing twig shall he washed and thrown carefully in a clean place. After duly finishing the Acamana (the ritualistic drinking of water) and bnth Tarpafta (offering of water chanting Vedic shall be performed

अध्याय ५०

श्लोक 7

न च स्नानं विना पुंसां प्राशस्त्यं कर्म संस्मृतम् ।होमे जप्ये विशेषेण तस्मात्स्नानं समाचरेत्

na ca snānaṃ vinā puṃsāṃ prāśastyaṃ karma saṃsmṛtam / home japye viśeṣeṇa tasmātsnānaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

ऋषि, प्रम्लोचा अप्सरा और सर्प नामक राक्षसोंका निवास रहता है। भाद्रपदमासमें विवस्वान् नामक आदित्य, उग्रसेन गन्धर्व, भृगु ऋषि, आपूरण

English

Msdhuca indies CVDBf

अध्याय ५०

श्लोक 8

अशक्तावशिरस्कं तु स्नानमस्य विधीयते ।आर्द्रेण वाससा वापि मार्जनं कायिकं स्मृतम्

aśaktāvaśiraskaṃ tu snānamasya vidhīyate / ārdreṇa vāsasā vāpi mārjanaṃ kāyikaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

नामक सर्प तथा व्याघ्र राक्षसका सूर्य-रथमें निवास

English

Jasminum grsndtflorum GVDB,

अध्याय ५०

श्लोक 9

ब्राह्ममाग्नेयमुद्दिष्टं वायव्यं दिव्यमेव च ।वारुणं यौगिकं तद्वत्षडङ्गं स्नानमाचरेत्

brāhmamāgneyamuddiṣṭaṃ vāyavyaṃ divyameva ca / vāruṇaṃ yaugikaṃ tadvatṣaḍaṅgaṃ snānamācaret

हिन्दी अर्थ

आश्विनमासमें इस रथपर पूषा नामक आदित्य, सुरुचि नामक गन्धर्व, धाता एवं गौतम ऋषि, धनञ्जय नाग, सुषेण तथा घृताची अप्सराका वास होता है। कार्तिकमासमें पर्जन्य नामके आदित्य,

English

Achyrandthet aspera GVDB,

अध्याय ५०

श्लोक 10

ब्राह्मं तु मार्जनं मन्त्रैः कुशैः सोदकबिन्दुभिः ।आग्रेयं भस्मनाऽपादमस्तकाद्देहधूननम्

brāhmaṃ tu mārjanaṃ mantraiḥ kuśaiḥ sodakabindubhiḥ / āgreyaṃ bhasmanā'pādamastakāddehadhūnanam

हिन्दी अर्थ

विश्वावसु गन्धर्व, भरद्वाज ऋषि, ऐरावत सर्प, विश्वाची अप्सरा, सेनजित् यक्ष एवं आप नामक राक्षसका निवास उस रथपर रहता है । मार्गशीर्षमासमें अंशु नामक आदित्य, कश्यप ऋषि, ताक्ष्य, महापद्म

English

AegU mannelos GVDB,

अध्याय ५०

श्लोक 11

गवां हि रजसा प्रोक्तं वायव्यं स्नानमुत्तमम् ।यत्तु सातपवर्षेण स्नानं तद्दिव्यमुच्यते

gavāṃ hi rajasā proktaṃ vāyavyaṃ snānamuttamam / yattu sātapavarṣeṇa snānaṃ taddivyamucyate

हिन्दी अर्थ

नाग, उर्वशी अप्सरा, चित्रसेन गन्धर्व और विद्युत्

English

Nerium indicum GVDB

अध्याय ५०

श्लोक 12

वारुणं चावगाहं च मानर्स त्वात्मवेदनम् ।यौगिकं स्नानमाख्यातं योगेन हरिचिन्तनम्

vāruṇaṃ cāvagāhaṃ ca mānarsa tvātmavedanam / yaugikaṃ snānamākhyātaṃ yogena haricintanam

हिन्दी अर्थ

नामक राक्षस उस रथमें संचरण करते हैं। पौषमासमें भर्ग नामके आदित्य, क्रतु ऋषि, उर्णायु गन्धर्व, स्फूर्ज राक्षस, कर्कोटक नाग,

English

RV. 10.9.1.

अध्याय ५०

श्लोक 13

आत्मतीर्थमिति ख्यातं सेवितं ब्रह्मवादिभिः ।क्षीरवृक्षसमुद्भूतं मालतीसम्भवं शुभम्

ātmatīrthamiti khyātaṃ sevitaṃ brahmavādibhiḥ / kṣīravṛkṣasamudbhūtaṃ mālatīsambhavaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

सूर्यमण्डलमें निवास करते हैं। माघमासमें त्वष्टा नामक आदित्य, जमदग्नि ऋषि, कम्बल सर्प, तिलोत्तमा अप्सरा, ब्रह्मापेत राक्षस, ऋतजित् यक्ष और धृतराष्ट्र नामक गन्धर्व सूर्यमण्डलमें रहते हैं। फाल्गुनमासमें

English

xcM addressed to Savitf.

अध्याय ५०

श्लोक 14

अपामार्गं च विल्वं च करवीरं च धावने ।उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा भक्षयेद्दन्तधावनम्

apāmārgaṃ ca vilvaṃ ca karavīraṃ ca dhāvane / udaṅmukhaḥ prāṅmukho vā bhakṣayeddantadhāvanam

हिन्दी अर्थ

विष्णु नामक आदित्य, अश्वतर सर्प, रम्भा अप्सरा, सूर्यवर्चा गन्धर्व, सत्यजित् यक्ष, विश्वामित्र ऋषि और यज्ञापेत राक्षसका उस रथमें वास रहता है।

English

fu addressed to Varuoa.

अध्याय ५०

श्लोक 15

प्रक्षाल्य भुक्त्वा तज्जह्याच्छुचौ देशे समाहितः ।स्नात्वा सन्तर्पयेद्देवानृषीन्पितृगणांस्तथा

prakṣālya bhuktvā tajjahyācchucau deśe samāhitaḥ / snātvā santarpayeddevānṛṣīnpitṛgaṇāṃstathā

हिन्दी अर्थ

हे ब्रह्मन्! भगवान् विष्णुकी शक्तिसे तेजोमय बने मुनिगण सूर्यमण्डलके सामने उपस्थित रहकर उनकी स्तुति करते हैं, गन्धर्वजन यशोगान करते हैं। अप्सराएँ नृत्य करती हैं। राक्षस उस रथके

English

I am dedicating myself unto you. Obeisance to thee in the form of knowledge. Thou art the great Brahman the waters, the brilliant lustre, the essential juice, the nectar.

अध्याय ५०

श्लोक 16

आचम्य विधिवन्नित्यं पुनराचम्य वाग्यतः ।संमार्ज्य मन्त्रै रात्मानं कुशैः सोदकबिन्दुभैः

ācamya vidhivannityaṃ punarācamya vāgyataḥ / saṃmārjya mantrai rātmānaṃ kuśaiḥ sodakabindubhaiḥ

हिन्दी अर्थ

पीछे-पीछे चलते हैं । सर्प उस रथको वहन करते हैं और यक्षगण उसकी बागडोर सँभालनेका कार्य करते हैं । बाल्यखिल्य नामक ऋषिगण उस रथको सब ओरसे घेरकर स्थित रहते हैं।

English

Thou art the earth; the upper rion; the heaven; the Olikd;ra\ all the eternal Rudras**' Reciting this excellent prayer within the heart,

अध्याय ५०

श्लोक 17

आपोहिष्ठाव्याहृतिभिः सावित्र्या वारुणैः शुभैः ।ओङ्कारव्याहृतियुतां गायत्त्रीं वेदमातरम्

āpohiṣṭhāvyāhṛtibhiḥ sāvitryā vāruṇaiḥ śubhaiḥ / oṅkāravyāhṛtiyutāṃ gāyattrīṃ vedamātaram

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमाका रथ तीन पहियोंवाला है। उसके घोड़े कुन्द-पुष्पके समान श्वेतवर्णवाले हैं । वे रथके जुएमें बायें और दाहिने दोनों ओर जुतकर उसे खींचते हैं। उनकी संख्या दस है।

English

Then let him duly kindle the sacrificial fire and offer oblations to it. The priest, bis son, wife, disciple or brother,

अध्याय ५०

श्लोक 18

जप्त्वा जलाञ्जलिं दद्याद्भारस्करं प्रति तन्मनाः ।प्राक्कूलेषु ततः स्थित्वा दर्भेषु सुसमाहितः

japtvā jalāñjaliṃ dadyādbhāraskaraṃ prati tanmanāḥ / prākkūleṣu tataḥ sthitvā darbheṣu susamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमाके पुत्र बुधका रथ जल तथा अग्निसे मिश्रित द्रव्यका बना हुआ है । उसमें वायुके समान वेगशाली पिशंग (भूरे) वर्णके आठ घोड़े जुते

English

After being permitted, shall oHer special additional offerings of oblations. A religious rite without mantras is not conducive to good results either here or hereafter.

अध्याय ५०

श्लोक 19

प्राणायामं ततः कृत्वा ध्यायेत्सन्ध्यामिति श्रुतिः ।या सन्ध्या सा जगत्सूतिर्मायातीता हि निष्कला

prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā dhyāyetsandhyāmiti śrutiḥ / yā sandhyā sā jagatsūtirmāyātītā hi niṣkalā

हिन्दी अर्थ

शुक्रका महान् रथ सैन्यबलसे युक्त, अनुकर्ष (रथको सुदृढ बनानेके लिये सम्पन्न रथके नीचे लगा काष्ठविशेष), ऊँचे शिखरवाला, पृथिवीपर उत्पन्न होनेवाले घोड़ोंसे संयुक्त, उपासङ्ग

English

All deities shall be bowed to and food offerings made unto them. The preceptor shall be revered and what is bene¬ ficent to him be performed.

अध्याय ५०

श्लोक 20

ऐश्वरी केवला शक्तिस्तत्त्वत्रयसमुद्भवा ।ध्यात्वा रक्तां सितां कृष्णां गायत्त्रीं वै जपेद्वुधः

aiśvarī kevalā śaktistattvatrayasamudbhavā / dhyātvā raktāṃ sitāṃ kṛṣṇāṃ gāyattrīṃ vai japedvudhaḥ

हिन्दी अर्थ

(तरकश) तथा ऊँची पताकासे विभूषित है।

English

Thereafter, the brahmin shall proceed with the study of Vedas to the extent of his ability. Let him recite words of prayer, teach his disciples, ponder over the subjects discussed and retain them in his mind.

अध्याय ५०

श्लोक 21

प्राङ्मुखः सततं विप्रः सन्ध्योपासनमाचरेत् ।सन्ध्याहीनो ऽशुचिर्नित्यमनर्हः सर्वकर्मसु

prāṅmukhaḥ satataṃ vipraḥ sandhyopāsanamācaret / sandhyāhīno 'śucirnityamanarhaḥ sarvakarmasu

हिन्दी अर्थ

भूमिपुत्र मंगलका महान् रथ तपाये गये स्वर्णके सदृश काञ्चन वर्णवाला है। उसमें आठ घोड़े लगे रहते हैं, जो अग्निसे प्रादुर्भूत हैं तथा पद्मरागमणिके समान अरुण वर्णके हैं।

English

He shall go through Dftarma•dtras and other sacred texts, Vedas and the six Vtddngas (ancillary subjects) entirely.

अध्याय ५०

श्लोक 22

यदन्यत्कुरुते किञ्चिन्न तस्य फलभाग्भवेत् ।अनन्यचेतसः सन्तो ब्राह्मणा वेदपारगाः

yadanyatkurute kiñcinna tasya phalabhāgbhavet / ananyacetasaḥ santo brāhmaṇā vedapāragāḥ

हिन्दी अर्थ

आठ पाण्डुर (कुछ पीलापन लिये हुए सफेद) वर्णके घोडोंसे युक्त स्वर्णके रथपर विद्यमान बृहस्पति एक-एक राशिमें एक-एक वर्ष स्थित रहते हैं ।

English

He shall then approach the king (or a rich man) for the sake of Tojakfiema (securing and preserving) and from him he shall receive different articles for the sake of his family.

अध्याय ५०

श्लोक 23

उपास्य विधिवत्सन्ध्यां प्राप्ताः पूर्वपरां गतिम् ।यो ऽन्यत्र कुरुते यत्नं धर्म कार्ये द्विजोत्तमः

upāsya vidhivatsandhyāṃ prāptāḥ pūrvaparāṃ gatim / yo 'nyatra kurute yatnaṃ dharma kārye dvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

शनिका रथ आकाशसे उत्पन्न हुए चितकबरे घोडोंसे युक्त है । वे उसमें चढ़कर धीरे-धीरे चलते हैं। उनका मन्दगामी भी नाम है।

English

Then at midday for the sake of his ablution he shall take with him a lump of clay, flowers, dr>' rice grains, gingclly seeds, ku$a grass and pure dry cowdung.

अध्याय ५०

श्लोक 24

विहाय सन्ध्याप्रणतिं स याति नरकायुतम् ।तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सन्ध्योपासनमाचरेत्

vihāya sandhyāpraṇatiṃ sa yāti narakāyutam / tasmātsarvaprayatnena sandhyopāsanamācaret

हिन्दी अर्थ

स्वर्भानु अर्थात् राहुके रथमें आठ घोडे हैं, जो भ्रमरके सदृश काले हैं। उसका रथ धूसर वर्णका है। है भूतेश शिव! उन घोड़ोंको एक बार

English

He shall take bath only in rivers, or natural lakes or tanks. He shall not bathe in another man's private tank.

अध्याय ५०

श्लोक 25

उपासितो भवेत्तेन देवो योगतनुः परः ।सहस्रपरमां नित्यां शतमध्यां दशावराम्

upāsito bhavettena devo yogatanuḥ paraḥ / sahasraparamāṃ nityāṃ śatamadhyāṃ daśāvarām

हिन्दी अर्थ

ज्योतिश्चक्रमें वर्णित नक्षत्र, उनके देवता एवं कतिपय शुभ-अशुभ योगोंका वर्णन

English

Without offering the five rice balls (to the manes) the bath becomes imperfect With one part of the clay lump the head shall be wiped, the portion above the navel with two parts.

अध्याय ५०

श्लोक 26

गायत्त्रीं वै जपेद्विद्वान्प्राङ्मुखः प्रयतः शुचिः ।अथोपतिष्ठेदादित्यमुदयस्थं समाहितः

gāyattrīṃ vai japedvidvānprāṅmukhaḥ prayataḥ śuciḥ / athopatiṣṭhedādityamudayasthaṃ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

रथमें जोत दिये जानेपर वे निरन्तर चलते रहते हैं। इसी प्रकार केतुके रथमें भी वायुके समान वेगवाले आठ घोड़े हैं। उनके वर्णोंकी आभा पुवालसे निकलनेवाले धुएँके सदृश तथा लाक्षारसकी भाँति

English

The nether regions with three parts and the feet shall be wiped with six parts. The clay-lump shall be as big as a ripe Amalaka (Myrobalan).

अध्याय ५०

श्लोक 27

मन्त्रैस्तु विविधैः सौरैः ऋग्यजुःसामसंज्ञितैः ।उपस्थाय महायोगं देवदेवं दिवाकरम्

mantraistu vividhaiḥ sauraiḥ ṛgyajuḥsāmasaṃjñitaiḥ / upasthāya mahāyogaṃ devadevaṃ divākaram

हिन्दी अर्थ

हे शिव! इस प्रकार सूर्य-चन्द्रादि उपर्युक्त ग्रहोंसे युक्त द्वीप, नदी, पर्वत, समुद्र आदिसे समन्वित समस्त भुवन-मण्डल भगवान् विष्णुका विराट् शरीर ही है। (अध्याय ५८)

English

So also the cow-dung. The limbs are to be smeared with it. He then shall wash it at perform Acamana. Let him then take bath with all senses fully controlled.

अध्याय ५०

श्लोक 28

कुर्वीत प्रणतिं भूमौ मूर्धानमभिमन्त्रितः ।ॐ खखोल्काय शान्ताय कारणत्रयहेतवे

kurvīta praṇatiṃ bhūmau mūrdhānamabhimantritaḥ / oṃ khakholkāya śāntāya kāraṇatrayahetave

हिन्दी अर्थ

ज्योतिश्चक्रमें वर्णित नक्षत्र, उनके देवता एवं कतिपय शुभ-अशुभ योगों तथा मुहूर्तोका वर्णन श्रीसूतजीने कहा-- ऋषियो ! केशवने भगवान् उत्तराषाढके विश्वेदेव हैं। अभिजित्के देवता ब्रह्मा शिवसे पृथिवीका परिमाण बताकर कहा कि है और श्रवणके विष्णु कहे गये हैं। धनिष्ठा नक्षत्रके

English

The smearing with clay shall be done sitting on the bank and chanting the Linga-matUras (of Visnu). The water

अध्याय ५०

श्लोक 29

निवेदयामि चात्मानं नमस्ते ज्ञानरूपिणे ।त्वमेव ब्रह्म परममापो ज्योती रसो ऽमृतम्

nivedayāmi cātmānaṃ namaste jñānarūpiṇe / tvameva brahma paramamāpo jyotī raso 'mṛtam

हिन्दी अर्थ

रुद्र ! ज्योतिष्-शास्त्रकी गणना चार लाखमें है, पर

English

DharmaidJtra actually means the code-book of conduct. This encom¬ passes the entire Hindu law. Generally the Smrtis, or the sacred books ascrib¬ ed to Manu, Y&jAavalkya, etc. comt under Dhama>Mstraf{ Mv> CDMM, )

अध्याय ५०

श्लोक 30

भूर्भुवः स्वस्त्वमोङ्कारः सर्वो रुद्रः सनातनः ।एतद्वै सूर्यहृदयं जप्त्वा स्तवनमुत्तमम्

bhūrbhuvaḥ svastvamoṅkāraḥ sarvo rudraḥ sanātanaḥ / etadvai sūryahṛdayaṃ japtvā stavanamuttamam

हिन्दी अर्थ

उनमेंसे मैं अब ज्योतिश्चक्र अर्थात् नक्षत्रोंसे युक्त पूर्वाभाद्रपद नक्षत्रके देवता अजपाद, उत्तराभाद्रपदके

English

The anciilary Vedic literature divided under the si* headings—

अध्याय ५०

श्लोक 31

प्रातः काले च मध्याह्ने नमस्कुर्याद्दिवाकरम् ।अथागम्य गृहं विप्रः (पश्चात्) समाचम्य यथाविधि

prātaḥ kāle ca madhyāhne namaskuryāddivākaram / athāgamya gṛhaṃ vipraḥ (paścāt) samācamya yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

राशिचक्रका संक्षेपसे वर्णन करूँगा, जो सब कुछ देनेवाला है।

English

Embllca officinalis GDVB,

अध्याय ५०

श्लोक 32

प्रज्वाल्य वह्निं विधिवज्जुहुयाज्जातवेदसम् ।ऋत्विक् पुत्रो ऽथ पत्नी वा शिष्यो वापि सहोदरः

prajvālya vahniṃ vidhivajjuhuyājjātavedasam / ṛtvik putro 'tha patnī vā śiṣyo vāpi sahodaraḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिने कहा--हे शिव! कृत्तिका नक्षत्रके

English

He shall remember God Visnu at the time of bath. Verily the waters are the Lord Narayai. Looking at the Sun that is OUkdra itself let him dip himself in water three times*

अध्याय ५०

श्लोक 33

प्राप्यानुज्ञां विशेषेण जुहुयाद्वा यथाविधि ।विना म (त) न्त्रेण यत्कर्म नामुत्रेह फलप्रदम्

prāpyānujñāṃ viśeṣeṇa juhuyādvā yathāvidhi / vinā ma (ta) ntreṇa yatkarma nāmutreha phalapradam

हिन्दी अर्थ

मृगशिराके चन्द्रमा तथा आर्द्राके रुद्र देवता कहे गये हैं । इसी प्रकार पुनर्वसुके आदित्य तथा तिष्य पुष्यके गुरु हैं। आश्लेषा नक्षत्रके सर्प तथा मघा नक्षत्रके देवता पितृगण हें । पूर्वाफाल्गुनी नक्षत्रके

English

After performing an Acamana{witho\iifnantra) let him do another Acamana with this mantra, the man/raknower that he is. [Acamana mantra]: thou movest about in the inner cavities in the living beings facing all round.

अध्याय ५०

श्लोक 34

दैवतानि नमस्कुर्यादुपहारान्निवेदयेत् ।गुरुं चैवाप्युपासीत हितं चास्य समाचरेत्

daivatāni namaskuryādupahārānnivedayet / guruṃ caivāpyupāsīta hitaṃ cāsya samācaret

हिन्दी अर्थ

हस्तके सविता और चित्राके देवता त्वष्टा हैं। स्वाती नक्षत्रके देवता वायु और विशाखा नक्षत्रके

English

Thou art the sacrifice, the mystic syllabic Fasa/idra, thou art the waten, the lustre, the juice, the nectar. Or he shall repeat Drupadd mantra three times along witli the Praitai'a and the Vydhrtis {Orh Bhdfy Bhuvah Svafji).

अध्याय ५०

श्लोक 35

वेदाभ्यासं ततः कुर्यात्प्रयत्नाच्छक्तितो द्विजः ।जपेद्वाध्यापयेच्छिष्यान्धारयेद्वै विचारयेत्

vedābhyāsaṃ tataḥ kuryātprayatnācchaktito dvijaḥ / japedvādhyāpayecchiṣyāndhārayedvai vicārayet

हिन्दी अर्थ

और ज्येष्ठाके शक्र (इन्द्र) देवता कहे गये हैं। नक्षत्रज्ञ विद्वानोंने मूल नक्षत्रका देवता निर्क्रतिको बताया है। पूर्वाषाढ नक्षत्रके देवता आप तथा

English

Or he, the scholar, can repeat the Sivitrl or the Agkamarsaisa manUa. Then wiping shall be done with the mantras—Apo he ffhdy etc.

अध्याय ५०

श्लोक 36

अवेक्षेत च शास्त्राणि धर्मादीनि द्विजोत्तमः ।वैदिकांश्चैव निगमान्वेदाङ्गानि च सर्वशः

avekṣeta ca śāstrāṇi dharmādīni dvijottamaḥ / vaidikāṃścaiva nigamānvedāṅgāni ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

अहिर्बुध्न्य, रेवतीके पूषा, अश्विनीके अश्विनीकुमार और भरणीके यम देवता कहे गये हैं।

English

Or Idem dpnii pravahata along with iydhrds. Then the water shall be infused with the mantras—Apo hi sfhd.

अध्याय ५०

श्लोक 37

उपयादीश्वरं चैव योगक्षेमप्रासिद्धये ।साधयेद्विविधानर्थान्कुटुम्बार्थं ततो द्विजः

upayādīśvaraṃ caiva yogakṣemaprāsiddhaye / sādhayedvividhānarthānkuṭumbārthaṃ tato dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिपदा तथा नवमी तिथिमें ब्रह्माणी नामकी योगिनी पूर्व दिशामें अवस्थित रहती है। द्वितीया और दशमी तिथिमें माहेश्वरी नामक योगिनी उत्तर दिशामें रहती है। पञ्चमी तथा त्रयोदशी तिथिमें

English

Inside water, he shall silently repeat thrice the maniraAghamarsana or Drupadd or Sdvitriox Tad Visfoli paramarh padanfl,

अध्याय ५०

श्लोक 38

ततो मध्याह्नसमये स्नानार्थं मृदमाहरेत् ।पुष्पाक्षतांस्तिलकुशान् गोमयं शुद्धमेव च

tato madhyāhnasamaye snānārthaṃ mṛdamāharet / puṣpākṣatāṃstilakuśān gomayaṃ śuddhameva ca

हिन्दी अर्थ

वाराही नामक योगिनी दक्षिण दिशामें स्थित रहती है।

English

Or he shall repeat the Praava frequently. He shall remember Hari, the god of gods. If Mdrjana (wiping) is done with water held in the palm and the mantra recited.

अध्याय ५०

श्लोक 39

नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरः सु च ।स्नानं समाचरेन्नैव परकीये कदाचन

nadīṣu devakhāteṣu taḍāgeṣu saraḥ su ca / snānaṃ samācarennaiva parakīye kadācana

हिन्दी अर्थ

षष्ठी और चतुर्दशी तिथिमें इन्द्राणी नामकी योगिनीका वास पश्चिममें होता है। सप्तमी और पौर्णमासी तिथिमें चामुण्डा नामसे अभिहित योगिनीका निवास वायुगोचर अर्थात् वायव्यकोणमें

English

Then he shall propitiate the Sun with liftedup Puspdn/ali (handful of flowers). Scattering (the flowers he shall look at the rising sun with the mantras jVa hanyate.

अध्याय ५०

श्लोक 40

पञ्च पिण्डाननुद्धृत्य स्नानं दुष्यन्ति नित्यशः ।मृदैकया शिरः क्षाल्यं द्वाभ्यां नाभेस्तथोपरि

pañca piṇḍānanuddhṛtya snānaṃ duṣyanti nityaśaḥ / mṛdaikayā śiraḥ kṣālyaṃ dvābhyāṃ nābhestathopari

हिन्दी अर्थ

रहता है। अष्टमी तथा अमावास्यामें महालक्ष्मी नामकी योगिनी ईशानकोणमें रहती है। एकादशी एवं तृतीया तिथिमें वैष्णवी नामकी योगिनी अग्निकोणमें वास करती है। द्वादशी और चतुर्थी

English

l/du tyam, Citrarh devandm, Taecakfuh devahilam etc. Then he shall repeat the mantras Harhsah iucisad specially accompanied by the SdvitrL

अध्याय ५०

श्लोक 41

अधश्च तिसृभिः क्षाल्यं पादौ षट्भिस्तथैव च ।मृत्तिका च समुद्दिष्टा वृद्धामलकमात्निका

adhaśca tisṛbhiḥ kṣālyaṃ pādau ṣaṭbhistathaiva ca / mṛttikā ca samuddiṣṭā vṛddhāmalakamātnikā

हिन्दी अर्थ

थोड़े पाण्डु वर्णको धूसर और कुछ पीलापन लिये सफेद वर्णको पाण्डुरवर्ण कहते हैं।

English

RV. 1.23.22.

अध्याय ५०

श्लोक 42

गोमयस्य प्रमाणं तु तेनाङ्गं लेपयेत्ततः ।प्रक्षाल्याचम्य विधिवत्ततः स्नायात्समाहितः

gomayasya pramāṇaṃ tu tenāṅgaṃ lepayettataḥ / prakṣālyācamya vidhivattataḥ snāyātsamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

तिथिमें कौमारी नामवाली योगिनीका निवास नैर्ऋत्यकोणमें रहता है । योगिनीके सम्मुख रहनेपर यात्रा नहीं करनी चाहिए।

English

RV. 1.22.20.

अध्याय ५०

श्लोक 43

लेपयित्वा तु तीरस्थस्तल्लिङ्गैरेव मन्त्रतः ।अभिमन्त्र्य जलं मन्त्रैरालिङ्गैर्वारुणैः शुभैः

lepayitvā tu tīrasthastalliṅgaireva mantrataḥ / abhimantrya jalaṃ mantrairāliṅgairvāruṇaiḥ śubhaiḥ

हिन्दी अर्थ

(यात्रा)-के लिये प्रशस्त कहे गये हें ।

English

RV. 1.50.1.

अध्याय ५०

श्लोक 44

त्नानकाले स्मरेद्विष्णमापो नारायणो यतः ।प्रेक्ष्य ओङ्कारमादित्यं त्रिर्निमज्जेज्जलाशये

tnānakāle smaredviṣṇamāpo nārāyaṇo yataḥ / prekṣya oṅkāramādityaṃ trirnimajjejjalāśaye

हिन्दी अर्थ

नक्षत्र नवीन वस्त्र धारण करनेके लिये श्रेष्ठ हें ।

English

RV. 1.115.1.

अध्याय ५०

श्लोक 45

आचान्तः पुनराचामेन्मन्त्रेणानेन मन्त्रवित् ।अन्तश्चरसि भूतेषु गुहायां विश्वतोमुखः

ācāntaḥ punarācāmenmantreṇānena mantravit / antaścarasi bhūteṣu guhāyāṃ viśvatomukhaḥ

हिन्दी अर्थ

कृत्तिका, भरणी, अश्लेषा, मघा, मूल, विशाखा

English

iV. 7.66.1C.

अध्याय ५०

श्लोक 46

त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कार आपो ज्योती रसो ऽमृतम् ।द्रुपदां वा त्रिरभ्यस्येव्द्याहृतिप्रणवान्विताम्

tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkāra āpo jyotī raso 'mṛtam / drupadāṃ vā trirabhyasyevdyāhṛtipraṇavānvitām

हिन्दी अर्थ

इन नक्षत्रोंको अधोमुखी कहा गया है। इन अधोमुखी नक्षत्रोंमें वापी, तडाग, सरोवर, कूप, भूमि, तृण आदिका खनन, देवालयके लिये नींवादिके खननका शुभारम्भ, भूमि आदिमें गड़ी हुई धन-सम्पत्तिकी

English

And other solar mantras mentioned in the Vedas and Gdyalri too. Afterwards, sitting on a seat of kufa grass on the eastern bank.

अध्याय ५०

श्लोक 47

सावित्रीं वा जपे द्विद्वांस्तथा चैवाघमर्षणम् ।ततः संमार्जनं कुर्यादापोहिष्ठामयोभुवः

sāvitrīṃ vā jape dvidvāṃstathā caivāghamarṣaṇam / tataḥ saṃmārjanaṃ kuryādāpohiṣṭhāmayobhuvaḥ

हिन्दी अर्थ

खुदाई, ज्योतिश्चक्रका गणनारम्भ और सुवर्ण, रजत, पन्ना तथा अन्य धातुओंको प्राप्त करनेके लिये भू-खदानोंमें प्रविष्ट होना आदि अन्य अधोमुखी कार्य इन अधोमुखी नक्षत्रॉमें करने चाहिए । रेवती,

English

He shall repeat various mantras with concentrated mind and look at the sun. He shall repeat the japas with rosary of beads made of glass, abjdkfay Rudrdksa or Putranjivo} in the interval.

अध्याय ५०

श्लोक 48

इदमापः प्रवहतव्याहृतिभिस्तथैव च ।ततो ऽभिमन्त्रितं तोपमापो हिष्ठादिमन्त्रकैः

idamāpaḥ pravahatavyāhṛtibhistathaiva ca / tato 'bhimantritaṃ topamāpo hiṣṭhādimantrakaiḥ

हिन्दी अर्थ

मृगशिरा एवं ज्येष्ठा नक्षत्र पार्श्वमुखी हैं। इन पार्श्वमुखी नक्षत्रोमें हाथी, उँट, अश्व, बैल तथा भैंसेको वशमें करनेका उपाय करना चाहिए। (अर्थात् इनके नाक आदिमें छेद करके छल्ला या

English

Then he shall perform Acamana and proceed with the study of Vedas to his capacity. Then Tarpat (water offering in propitiation) shall be made to dtpos sages and the manes.

अध्याय ५०

श्लोक 49

अन्तर्जलमवाङ्मग्नो जपेत्त्रिरघमर्षणम् ।द्रुपदां वाथ सावित्ररिं तद्विष्णोः परमं पदम्

antarjalamavāṅmagno japettriraghamarṣaṇam / drupadāṃ vātha sāvitrariṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

रस्सी डालनेका कार्य करना चाहिए।)

English

The deities, etc., shall be named wihOikdra prefixed

अध्याय ५०

श्लोक 50

आवर्तयेद्वा प्रणवं देवदेवं रमरेद्धरिम् ।अपः पाणौ समादाय जप्त्वा वै मार्जने कृते

āvartayedvā praṇavaṃ devadevaṃ ramareddharim / apaḥ pāṇau samādāya japtvā vai mārjane kṛte

हिन्दी अर्थ

खेतोंमें बीज बोना, गमनागमन, चक्रयन्त्र (चरखी, -चरसा, रहट आदि यन्त्र) अथवा रथ एवं नौकादिका क्रय और निर्माण उक्त पार्श्वमुखी नक्षत्रॉंमें करना चाहिए और अन्य पार्श्व कायाँको भी इन पार्श्व नक्षत्रोंमें

English

The process of offering shall be in accordance with the injunctions in one's own Sdtra [the branch of scriptural code one follows].

अध्याय ५०

श्लोक 51

विन्यस्य मूर्ध्नि तत्तोयं मुच्यते सर्वपातकैः ।सन्ध्यामुपास्य चाचम्य संस्मरेन्नित्यमीश्वरम्

vinyasya mūrdhni tattoyaṃ mucyate sarvapātakaiḥ / sandhyāmupāsya cācamya saṃsmarennityamīśvaram

हिन्दी अर्थ

श्रवण--ये नौ नक्षत्र ऊर्ध्वमुखी कहे गये हैं। इन नक्षत्रोंमें राज्याभिषेक और पट्टबन्ध आदि शुभ कार्य करवाने चाहिए । ऊर्ध्वमुखी अर्थात् अभ्युदय प्रदान करनेवाले अन्य विशिष्ट कार्यौको भी इन

English

So also offering should be made to dtvarsis. While offering to deities the sacred thread is worn as usual; while offering to the sages it shall be worn like a garland.

अध्याय ५०

श्लोक 52

अथोपतिष्ठेदादित्यमूर्ध्वपुष्पान्विताञ्जलिम् ।प्रक्षिप्यालोकयेद्देवमुदयन्तं न शक्यते

athopatiṣṭhedādityamūrdhvapuṣpānvitāñjalim / prakṣipyālokayeddevamudayantaṃ na śakyate

हिन्दी अर्थ

नक्षत्रोमें कराना प्रशस्त होता है।

English

While offering to the manes, the sacred thread shall be worn to the left side. After squeezing out the water from the cloth (worn at the time of bath) he shall perform Acamana silently.

अध्याय ५०

श्लोक 53

उदुत्यं चित्रमित्येवं तच्चक्षुरिति मन्त्रतः ।हंसः शुचिषदेतेन सावित्र्या च विशेषतः

udutyaṃ citramityevaṃ taccakṣuriti mantrataḥ / haṃsaḥ śuciṣadetena sāvitryā ca viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

अमावास्या तथा पूर्णिमा तिथि अशुभ होती है। इन तिथियोंमें शुभ कार्य नहीं करने चाहिए कृष्णपक्षको प्रतिपदा तथा बुधवारसे युक्त द्वितीया तिथि शुभ होती है। यदि भूमिपुत्र मंगलसे युक्त तृतीया हो,

English

PutrsHjlva rexburgh GVDB,

अध्याय ५०

श्लोक 54

अन्यैः सौरैर्वैदिकैश्च गायत्त्रीं च ततो जपेत् ।मन्त्रांश्च विविधान्पश्चात्प्राक्कूले च कशासने

anyaiḥ saurairvaidikaiśca gāyattrīṃ ca tato japet / mantrāṃśca vividhānpaścātprākkūle ca kaśāsane

हिन्दी अर्थ

शनैश्वरको चतुथी हो, गुरुवारको पञ्चमी पड़ रही हो, षष्ठीको मंगल या शुक्रवार हो तो वे तिथियाँ भी शुभ होती हैं । बुधवारको सप्तमी, मंगल तथा रविवारको अष्टमी, सोमवारको नवमी और गुरुवारको पड्नेवाली

English

Hie deities of waters may also be worshipped well* With the mind fully concentrated he shall prostrate chanting the Praijtapa

अध्याय ५०

श्लोक 55

तिष्ठंश्च वीक्ष्यमाणोर्ऽकं जपं कुर्यात्समाहितः ।स्फटिकाब्जाक्षरुद्राक्षैः पुत्रजीवसमुद्भवैः

tiṣṭhaṃśca vīkṣyamāṇor'kaṃ japaṃ kuryātsamāhitaḥ / sphaṭikābjākṣarudrākṣaiḥ putrajīvasamudbhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

दशमी तिथि शुभ होती है। एकादशी तिथिमें गुरु तथा शुक्र होनेपर, बुधवारको द्वादशी तिथि पड्नेपर, शुक्र तथा मंगलवारको त्रयोदशी और शनिवारको चतुर्दशी तिथि शुभ होती है। इसी प्रकार बृहस्पतिको पूर्णिमा

English

And offer the flowers separately, \thout the AriUUuutd (propitiation)I no vedic rite becomes meritorious.

अध्याय ५०

श्लोक 56

कर्तव्या त्वक्षाला स्यादन्तरा तत्र सा स्मृता ।यदि स्यात्क्लिन्नवासा वै वारिमध्यगतश्चरेत्

kartavyā tvakṣālā syādantarā tatra sā smṛtā / yadi syātklinnavāsā vai vārimadhyagataścaret

हिन्दी अर्थ

या अमावास्या तिथिका होना भी शुभ होता है।

English

Hence there, in the beginning, middle and the end» Hari shall be meditated upon. With the mantra Tad tfifnofy and the Pvrufa sSkta,

अध्याय ५०

श्लोक 57

अन्यथा च शुचौ भूम्यां दर्भेषु च समाहितः ।प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कृत्य ततः क्षितौ

anyathā ca śucau bhūmyāṃ darbheṣu ca samāhitaḥ / pradakṣiṇaṃ samāvṛtya namaskṛtya tataḥ kṣitau

हिन्दी अर्थ

द्वादशी तिथि रविवार, एकादशी सोमवार,

English

He shall dedicate himself to Vifm of pure effulgence. Repeating the mantras he shall remain meditating on God.

अध्याय ५०

श्लोक 58

आचम्य च यथाशास्त्रं शक्त्या स्वाध्यायमाचरेत् ।ततः सन्तर्पयेद्देवानृषीन्पितृगणांस्तथा

ācamya ca yathāśāstraṃ śaktyā svādhyāyamācaret / tataḥ santarpayeddevānṛṣīnpitṛgaṇāṃstathā

हिन्दी अर्थ

सप्तमी शुक्रवार और षष्ठी तिथि शनिवारसे दग्ध होती है। ऐसे तिथि-दग्ध-योगमें यात्रादिका शुभारम्भ नहीं करना चाहिए। प्रतिपदा, नवमी, चतुर्दशी और अष्टमी तिथियोंमें यदि बुधवारका संयोग हो

English

Then he shall perform the five yajfiast (sacrifices) to gods, to the living beings, to the manes, to men and to the Brahman.

अध्याय ५०

श्लोक 59

आदावोङ्कारमुच्चार्य नमो ऽन्ते तर्पयामि च ।देवान्ब्रह्मऋषींश्चैव तर्पयेदक्षतोदकैः

ādāvoṅkāramuccārya namo 'nte tarpayāmi ca / devānbrahmaṛṣīṃścaiva tarpayedakṣatodakaiḥ

हिन्दी अर्थ

तो उस तिथिमें प्रस्थानके विचारका दूरसे ही परित्याग करना चाहिए। मेष और कर्क-संक्रान्तिकी षष्ठी, कन्या और मिथुन-संक्रान्तिकी अष्टमी, वृष तथा कुम्भ-संक्रान्तिकी चतुर्थी, मकर और तुला-

English

If he has already performed Brahma jfajfla before Tarparsa he can proceed with his study of Vedas after perform* ing manukayajha (the sacrifice to men

अध्याय ५०

श्लोक 60

पितॄन्देवान्मुनीन् भक्त्या स्वसूत्रोक्तविधानतः

pitṝndevānmunīn bhaktyā svasūtroktavidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

संक्रान्तिको द्वादशी, वृश्चिक और सिंह-संक्रान्तिकी दशमी तथा धनु और मीन-संक्रान्तिकी चतुर्दशी- ये दग्ध तिथियाँ हैं। इन तिथियोंमें यात्रादि नहीं करनी चाहिए। ये कष्टदायक होती हैं।

English

VaUvadeva (offering of oblations in the Are before meals, intended for all dtUies collectively) shall be performed— it is called DeoayajHa. The offering to BkQtas —living beings or spirits is to be known as BhUtayajha.

अध्याय ५०

श्लोक 61

देवर्ष्ॐस्तर्पयेद्धीमानुदकाञ्जलिभिः पितॄत् ।यज्ञोपवीती देवानां निवीती ऋषितर्पणे

devarṣoṃstarpayeddhīmānudakāñjalibhiḥ pitṝt / yajñopavītī devānāṃ nivītī ṛṣitarpaṇe

हिन्दी अर्थ

हे शिव ! रविवारको विशाखा, अनुराधा और ज्येष्ठाका योग, सोमवारके दिन पूर्वाषाढ, उत्तराषाढ तथा श्रवण नक्षत्रका योग, मंगलवारको धनिष्ठा, शतभिष और पूर्वाभाद्रपदका योग, बुधवारमें रेवती,

English

Food offerings are made to dogs, Svapacas (degraded people; outcastes), fallen people, on the ground outside (the house) as also to the birds.

अध्याय ५०

श्लोक 62

प्राचीनावीती पित्र्ये तु तेन तीर्थेन भारत ।निष्पीड्य स्नानवस्त्रं वै समाचम्य च वाग्यतः

prācīnāvītī pitrye tu tena tīrthena bhārata / niṣpīḍya snānavastraṃ vai samācamya ca vāgyataḥ

हिन्दी अर्थ

अश्चिनी तथा भरणीका योग, बृहस्पतिवारको रोहिणी, मृगशिरा और आर्द्राका योग, शुक्रवारमें पुष्य, अश्लेषा एवं मघाका योग, शनिवारको उत्तराफाल्गुनी, हस्त तथा चित्रा नक्षत्रका योग होनेपर औत्पातिक

English

Or in accordance with one's capacity, hediall take a small quantity of food and offer that with the mind fully con* centrated to a brahmin who is a scholar fully conversant with the meanings and principles of Veda.

अध्याय ५०

श्लोक 63

स्वैर्मन्त्रैरर्चयेद्देवान्पुष्पैः पत्रैस्तथाम्बुभिः ।ब्रह्माणं शङ्करं सूर्यं तथैव मधुसूदनम्

svairmantrairarcayeddevānpuṣpaiḥ patraistathāmbubhiḥ / brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ sūryaṃ tathaiva madhusūdanam

हिन्दी अर्थ

योग होता है । इन योगोंमें गमनादि कार्य करनेसे उत्पात, मृत्यु और रोगकी उत्पत्ति होती है।

English

A guest shall be worshipped alwa). A brahmin who comes to the house and is perfect in mind, speech and actions shall be bowed to and worshipped with words of welcome.

अध्याय ५०

श्लोक 64

अन्यांश्चाभिमतान्देवान् भक्त्या चाक्रोधनो हर ! ।प्रदद्याद्वाथ पुष्पादि सूक्तेन पुरुषेण तु

anyāṃścābhimatāndevān bhaktyā cākrodhano hara ! / pradadyādvātha puṣpādi sūktena puruṣeṇa tu

हिन्दी अर्थ

हे रुद्र! रविवारको मूल, सोमवारको श्रवण, मंगलवारको उत्तराभाद्रपद, बुधवारको कृत्तिका, बृहस्पतिके दिन पुनर्वसु, शुक्रवारको पूर्वाफाल्गुनी तथा शनिवारको स्वाती नक्षत्र हो तो अमृत योग

English

One of the five daily yajtle* or Micrificetto be peribrmed by a homehoider; teaching and reciting the Vedas. Adh/penem brahmavajOab Meam. 170.

अध्याय ५०

श्लोक 65

आपो वा देवताः सर्वास्तेन सम्यक् समर्चिताः ।ध्यात्वा प्रणवपूर्वं वै देवं वारिसमाहितः

āpo vā devatāḥ sarvāstena samyak samarcitāḥ / dhyātvā praṇavapūrvaṃ vai devaṃ vārisamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

होता है। ये सभी कार्योको सिद्ध करनेवाले हें ।

English

In practice, hospitality, reception of guera.

अध्याय ५०

श्लोक 66

नमस्कारेण पुषापाणि विन्यसेद्वै पृथक्पृथक् ।नर्ते ह्याराधनात्पुण्यं विद्यते कर्म वैदिकम्

namaskāreṇa puṣāpāṇi vinyasedvai pṛthakpṛthak / narte hyārādhanātpuṇyaṃ vidyate karma vaidikam

हिन्दी अर्थ

विष्कुम्भ योगकी पाँच घटी, शूल योगकी सात घटी, गण्ड तथा अतिगण्ड योगको छ:-छ: घटी, व्याघात और वञ्र योगकी नौ-नौ घटी एवं

English

He shall duly give alms to a mendicant who is a

अध्याय ५०

श्लोक 67

तस्मात्तत्रादिमध्यान्ते चेतसा धारयेद्धरिम् ।तद्विष्णोरिति मन्त्रेण सूक्तेन पुरुषेण तु

tasmāttatrādimadhyānte cetasā dhārayeddharim / tadviṣṇoriti mantreṇa sūktena puruṣeṇa tu

हिन्दी अर्थ

ग्रहदशा, यात्राशकुन, छींकका फल तथा सूर्यचक्र आदिका निरूपण १०१

English

He shall partake of food along with kinsmen while taking food he shall be silent and by no means shall he criticise the food served. If a brahmin takes food without performing the five yajHas

अध्याय ५०

श्लोक 68

निवेदयेच्च आत्मानं विष्णवे ऽमलतेजसे ।तदाध्यात्ममनाः शान्तस्तद्विष्णोरिति मन्त्रतः

nivedayecca ātmānaṃ viṣṇave 'malatejase / tadādhyātmamanāḥ śāntastadviṣṇoriti mantrataḥ

हिन्दी अर्थ

रविवारको हस्त, गुरुवारको पुष्य, बुधवारको अनुराधा नक्षत्र-ये शुभ होते हैं। शनिवारको रोहिणी उत्तम और सोमवारको मृगशिरा नक्षत्र शुभ है। उसी प्रकार शुक्रवारको रेवती तथा मंगलवारको

English

He b definitely foolbh and shall be reborn as one of the low animals. He shall practise the study of the Vedas every day, even if he b unable to perform great sacrifices.

अध्याय ५०

श्लोक 69

अप्रेते सशिरा वेतियजेत्वा पुष्पके हरिम् ।देवयज्ञं पितृयज्ञं तथैव च ।मानुषं ब्रह्मयज्ञं च पञ्च यज्ञान्समाचरेत्

aprete saśirā vetiyajetvā puṣpake harim / devayajñaṃ pitṛyajñaṃ tathaiva ca / mānuṣaṃ brahmayajñaṃ ca pañca yajñānsamācaret

हिन्दी अर्थ

अश्विनी नक्षत्र शुभ फल देता है। इस प्रकारका योग होनेपर सिद्धि योग बनता है। ये सिद्धि योग सभी प्रकारके दोषोंका विनाश करनेवाले होते हैँ।

English

And takes food, he goes to hell or b reborn as a boar. I shall now expound the special type of impurity called Aiauca. Animpure man b ever a sinner.

अध्याय ५०

श्लोक 70

यदि स्यात्तर्पणादर्वाग्ब्रयज्ञं कुतो भवेत् ।कृत्वा मनुष्ययज्ञं वै ततः स्वाध्यायमाचरेत्

yadi syāttarpaṇādarvāgbrayajñaṃ kuto bhavet / kṛtvā manuṣyayajñaṃ vai tataḥ svādhyāyamācaret

हिन्दी अर्थ

हे वृषभध्वज ! शुक्रवारको भरणी, सोमवारको चित्रा, मंगलवारको उत्तराषाढ, बुधवारको धनिष्ठा, बृहस्पतिको शतभिष, शुक्रवारको रोहिणी और शनिवारको रेवती नक्षत्र होनेपर विषयोग होता है ।

English

Ifa child dies before the ceremony of investiture with the sacred thread, the duration of AJauca is for three nights. For deaths thereafter the Aiauca is for ten nights. A Kfatriya b freed of this impurity in twelve days; a vaiijfa in fifteen days,

अध्याय ५०

श्लोक 71

वैश्वदेवस्तु कर्तव्यो देवयज्ञः स तु स्मृतः ।भूतयज्ञःऋ स वै ज्ञेयो भूतेभ्यो यस्त्वयं बलिः

vaiśvadevastu kartavyo devayajñaḥ sa tu smṛtaḥ / bhūtayajñaḥṛ sa vai jñeyo bhūtebhyo yastvayaṃ baliḥ

हिन्दी अर्थ

पुष्य, पुनर्वसु, रेवती, चित्रा, श्रवण, धनिष्ठा,

English

And a Bdra in a month. An ascetic has no such impurity. If abortion or still birth takes place, the freedom from impurity is in as many nights as months. (Abortion in the third month—3 nights of Aiauca; Abortion in the fifth month

अध्याय ५०

श्लोक 72

श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च पतितादिभ्य एव च ।दद्याद्भूमौ बहिस्त्वन्नं पक्षिभ्यश्च द्विजोत्तमः

śvabhyaśca śvapacebhyaśca patitādibhya eva ca / dadyādbhūmau bahistvannaṃ pakṣibhyaśca dvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

जातकर्म आदि संस्कार करनेके लिये उत्तम माने

English

And a Bdra in a month. An ascetic has no such impurity. If abortion or still birth takes place, the freedom from impurity is in as many nights as months. (Abortion in the third month—3 nights of Aiauca; Abortion in the fifth month

अध्याय ५०

श्लोक 73

एकं तु भोजयेद्विप्रं पितॄनुद्दिश्य सत्तमाः ।नित्यश्राद्धं तदुद्दिश्य पितृयज्ञो गतिप्रदः

ekaṃ tu bhojayedvipraṃ pitṝnuddiśya sattamāḥ / nityaśrāddhaṃ taduddiśya pitṛyajño gatipradaḥ

हिन्दी अर्थ

और कृत्तिका नक्षत्रमें यात्रा करनेपर मृत्युका

English

And a Bdra in a month. An ascetic has no such impurity. If abortion or still birth takes place, the freedom from impurity is in as many nights as months. (Abortion in the third month—3 nights of Aiauca; Abortion in the fifth month

अध्याय ५०

श्लोक 74

उद्धृत्य वा यथाशक्ति किञ्चिदन्नं समाहितः ।वेदतत्त्वार्थविदुषे द्विजायैवोपपादयेत्

uddhṛtya vā yathāśakti kiñcidannaṃ samāhitaḥ / vedatattvārthaviduṣe dvijāyaivopapādayet

हिन्दी अर्थ

कष्टदायी होते हैं, इनमें सभी कर्मोका परित्याग भय रहता है। (अध्याय ५९)

English

And a Bdra in a month. An ascetic has no such impurity. If abortion or still birth takes place, the freedom from impurity is in as many nights as months. (Abortion in the third month—3 nights of Aiauca; Abortion in the fifth month

अध्याय ५०

श्लोक 75

पूजयेदतिथिं नित्यं नमस्येदर्चयोद्द्विजम् ।मनोवाक्कर्मभिः शान्तं स्वागतैः स्वगृहं ततः

pūjayedatithiṃ nityaṃ namasyedarcayoddvijam / manovākkarmabhiḥ śāntaṃ svāgataiḥ svagṛhaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

ग्रहदशा, यात्राशकुन, छींकका फल तथा सूर्यचक्र

English

And a Bdra in a month. An ascetic has no such impurity. If abortion or still birth takes place, the freedom from impurity is in as many nights as months. (Abortion in the third month—3 nights of Aiauca; Abortion in the fifth month

अध्याय ५०

श्लोक 76

भिक्षामाहुर्ग्रासमात्रमन्नं तत्स्याच्चतुर्गुणम् ।पुष्कलं हन्तकारं तु तच्चतुर्गुणमुच्यते

bhikṣāmāhurgrāsamātramannaṃ tatsyāccaturguṇam / puṣkalaṃ hantakāraṃ tu taccaturguṇamucyate

हिन्दी अर्थ

आदिका निरूपण श्रीहरिने कहा--हे शिव! अब मैं ग्रहोंकी तथा शुक्रकी दशा इक्कीस वर्ष रहती है। महादशाका वर्णन कर रहा हूँ। सूर्यकी दशा छ: सूर्यकी दशा दुःख देनेवाली होती है और वर्ष, चन्द्रकी दशा पंद्रह वर्ष, मंगलकी दशा आठ उद्देगको पैदा करती है तथा राजाका नाश करती है ।

English

And a Bdra in a month. An ascetic has no such impurity. If abortion or still birth takes place, the freedom from impurity is in as many nights as months. (Abortion in the third month—3 nights of Aiauca; Abortion in the fifth month

अध्याय ५०

श्लोक 77

गोदोहमात्रकालं वै प्रतीक्ष्यो ह्यतिथिः स्वयम् ।अभ्यागतान्यथाशक्ति पूजयेदतिथिं तथा

godohamātrakālaṃ vai pratīkṣyo hyatithiḥ svayam / abhyāgatānyathāśakti pūjayedatithiṃ tathā

हिन्दी अर्थ

वर्ष, बुधकी दशा सत्रह वर्ष, शनिकी दशा दस वर्ष, चन्द्रकी दशा ऐश्वर्य देनेवाली, सुख पैदा करनेवाली बृहस्पतिकी दशा उन्नीस वर्ष, राहुकी दशा बारह वर्ष तथा (इष्ट) मनो5नुकूल अन्न देनेवाली होती है ।

English

And a Bdra in a month. An ascetic has no such impurity. If abortion or still birth takes place, the freedom from impurity is in as many nights as months. (Abortion in the third month—3 nights of Aiauca; Abortion in the fifth month

अध्याय ५०

श्लोक 78

भिक्षां वै भिक्षवे दद्याद्विधिवद्ब्रह्यचारिणे ।दद्यादन्नं यथाशक्ति अर्थिभ्यो लोभवर्जितः

bhikṣāṃ vai bhikṣave dadyādvidhivadbrahyacāriṇe / dadyādannaṃ yathāśakti arthibhyo lobhavarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

यहाँपर ग्रहोंकी महादशाओंका जो योग्य समय तथा उनका क्रम दिया गया है, वह महर्षि पराशर आदि द्वारा निर्दिष्ट विंशोत्तरी महादशासे भिन्न है । इसमें केतुकी दशा भी नहीं दिखलायी गयी है । महर्षि पराशरके अनुसार ग्रहोंका क्रम तथा उनकी भोग्यवर्ष-संख्या इस प्रकार है-सूर्यकी महादशा छः वर्ष रहती है, चन्द्रदशा दस वर्ष रहती है । इसी प्रकार मंगल सात वर्ष, राहु अठारह वर्ष, बृहस्पति सोलह वर्ष, शनि उन्नीस वर्ष, बुध सत्रह वर्ष, केतु सात वर्ष तथा शुक्र बीस वर्षतक भोग करता

English

And a Bdra in a month. An ascetic has no such impurity. If abortion or still birth takes place, the freedom from impurity is in as many nights as months. (Abortion in the third month—3 nights of Aiauca; Abortion in the fifth month

अध्याय ५०

श्लोक 79

भुञ्जति बन्धुभिः सार्धं वाग्यतो ऽन्नमकुत्सयन् ।अकृत्वा तु द्विजः पञ्च महायज्ञान् द्विजोत्तमः

bhuñjati bandhubhiḥ sārdhaṃ vāgyato 'nnamakutsayan / akṛtvā tu dvijaḥ pañca mahāyajñān dvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

है। इनका योग एक सौ बीस वर्ष होता है, जो महर्षि पराशरद्वारा मानव-आयुका परिमाण है, इसीलिये यह विंशोत्तरी महादशा कहलाती है, इसी प्रकार दूसरा अष्टोत्तरी महादशा क्रम भी है, किंतु गरुडपुराणमें निर्दिष्ट क्रम तथा दशा-वर्ष सर्वथा भिन्न है।

English

And a Bdra in a month. An ascetic has no such impurity. If abortion or still birth takes place, the freedom from impurity is in as many nights as months. (Abortion in the third month—3 nights of Aiauca; Abortion in the fifth month

अध्याय ५०

श्लोक 80

भुञ्जते चेत्स मूढात्मा तिर्यग्योनिं च गच्छति ।वेदाभ्यासो ऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रियाक्षमाः

bhuñjate cetsa mūḍhātmā tiryagyoniṃ ca gacchati / vedābhyāso 'nvahaṃ śaktyā mahāyajñakriyākṣamāḥ

हिन्दी अर्थ

मंगलकी दशा दुःख देनेवाली तथा राज्यादिका विनाश करनेवाली है । बुधकी दशा दिव्य स्त्रीका लाभ, राज्य-प्राप्ति एवं कोषवृद्धि करनेवाली है। शनिको दशा राज्यका नाश और बन्धु-बान्धवोंको

English

And a Bdra in a month. An ascetic has no such impurity. If abortion or still birth takes place, the freedom from impurity is in as many nights as months. (Abortion in the third month—3 nights of Aiauca; Abortion in the fifth month

अध्याय ५०

श्लोक 81

नाशयन्त्याशु पापानि देवानामर्चनं तथा ।यो मोहादथ वालस्यादकृत्वा देवतार्चनम्

nāśayantyāśu pāpāni devānāmarcanaṃ tathā / yo mohādatha vālasyādakṛtvā devatārcanam

हिन्दी अर्थ

कष्ट प्रदान करनेवाली है। बुहस्पतिकी दशा राज्य- लाभ और सुख-समृद्धि तथा धर्म देनेवाली है। राहुकी दशा राज्यका नाश करती है, व्याधियोंकी प्राप्ति कराती है और दुःख पैदा करती है। शुक्रकी दशामें

English

And a Bdra in a month. An ascetic has no such impurity. If abortion or still birth takes place, the freedom from impurity is in as many nights as months. (Abortion in the third month—3 nights of Aiauca; Abortion in the fifth month

अध्याय ५०

श्लोक 82

भुङ्क्ते स याति नरकान्त्सूंकरेष्वेव जायते ।अशौचं संप्रवक्ष्यामि अशुचिः पातकी सदा

bhuṅkte sa yāti narakāntsūṃkareṣveva jāyate / aśaucaṃ saṃpravakṣyāmi aśuciḥ pātakī sadā

हिन्दी अर्थ

हाथी, घोड़ा, राज्य तथा स्त्रीका लाभ होता है। मेष मंगलका, वृष शुक्रका, मिथुन बुधका और कर्क चन्द्रमाका क्षेत्र कहा गया है। सूर्यका क्षेत्र सिंह एवं बुधका क्षेत्र कन्याराशि है । तुलाराशि

English

And a Bdra in a month. An ascetic has no such impurity. If abortion or still birth takes place, the freedom from impurity is in as many nights as months. (Abortion in the third month—3 nights of Aiauca; Abortion in the fifth month

अध्याय ५०

श्लोक 83

अशौचं चैव संसर्गाच्छुद्धिः संसर्गवर्जनात् ।दशाहं प्राहुराशौचं सर्वेविप्रा विपश्चितः

aśaucaṃ caiva saṃsargācchuddhiḥ saṃsargavarjanāt / daśāhaṃ prāhurāśaucaṃ sarveviprā vipaścitaḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्रका क्षेत्र है और वृश्चिक मंगलका क्षेत्र है। बृहस्पतिका क्षेत्र धनु, शनिका क्षेत्र मकर एवं कुम्भ और मीन बृहस्पतिका क्षेत्र कहा गया है। कर्कराशिमें सूर्य आ जानेपर भगवान् विष्णु

English

And a Bdra in a month. An ascetic has no such impurity. If abortion or still birth takes place, the freedom from impurity is in as many nights as months. (Abortion in the third month—3 nights of Aiauca; Abortion in the fifth month

अध्याय ५०

श्लोक 84

मृतेषु वाथ जातेषु ब्राह्मणानां द्विजोत्तम ।आदन्तजननात् सद्य आचूडादेकरात्रकम्

mṛteṣu vātha jāteṣu brāhmaṇānāṃ dvijottama / ādantajananāt sadya ācūḍādekarātrakam

हिन्दी अर्थ

आभूषण धारण करनेमें उत्तम माने गये हैं। यात्रामें यदि दाहिने हरिण, साँप, बन्दर,

English

And a Bdra in a month. An ascetic has no such impurity. If abortion or still birth takes place, the freedom from impurity is in as many nights as months. (Abortion in the third month—3 nights of Aiauca; Abortion in the fifth month

अध्याय ५०

श्लोक 85

त्रिरात्रमौपनयनाद्दशरात्रमतः परम् ।क्षत्त्रियो द्वादशहेन दशभिः पञ्चभिर्विशः

trirātramaupanayanāddaśarātramataḥ param / kṣattriyo dvādaśahena daśabhiḥ pañcabhirviśaḥ

हिन्दी अर्थ

नेवला तथा चूहा दिखायी दें तो यात्रा मङ्गलकारी होती है। यात्रामें ब्राह्मणकी कन्याका दर्शन हो जाना मङ्गल होनेका सूचक है तथा शङ्क और मृदंगको आवाज सुनना एवं सदाचारी श्रीमन्त

English

And a Bdra in a month. An ascetic has no such impurity. If abortion or still birth takes place, the freedom from impurity is in as many nights as months. (Abortion in the third month—3 nights of Aiauca; Abortion in the fifth month

अध्याय ५०

श्लोक 86

शुध्येन्मासेन वै शूद्रो यतीनां नास्ति पातकम् ।रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्त्रावेषु शौचकम्

śudhyenmāsena vai śūdro yatīnāṃ nāsti pātakam / rātribhirmāsatulyābhirgarbhastrāveṣu śaucakam

हिन्दी अर्थ

व्यक्तिका दर्शन हो जाना, वेणु, स्त्री, जलसे भरा कलश दिखायी देना कल्याण-प्रापिका सूचक है। यात्रामें बायीं ओर शृगाल, ऊँट और गदहा आदिका दिखायी देना मङ्गलकारी होता है।

English

And a Bdra in a month. An ascetic has no such impurity. If abortion or still birth takes place, the freedom from impurity is in as many nights as months. (Abortion in the third month—3 nights of Aiauca; Abortion in the fifth month

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 50
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.