Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
60
अध्याय 60 / 317

Book 1 - Adhyaya 60

23 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ23 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६०

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे ज्योतिः शास्त्रे नक्षत्रतद्देवतादग्धयोगादिनिरूपणं नामैकोनषष्टितमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ६० हरिरुवाच ।षडादित्ये दशा ज्ञेया सोमे पञ्चदश स्मृताः ।अष्टावङ्गारके चव बुधै स्पतदश स्मृताः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe jyotiḥ śāstre nakṣatrataddevatādagdhayogādinirūpaṇaṃ nāmaikonaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 60 hariruvāca / ṣaḍāditye daśā jñeyā some pañcadaśa smṛtāḥ / aṣṭāvaṅgārake cava budhai spatadaśa smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

अशुभकालका ज्ञान किया जाता है। इसके लिये स्वरोदय-विज्ञानकी जानकारी अपेक्षित होती है।

English

That of Saturn ten years; that of the Jupiter nineteen years; that of Rahu twelve years and that of Venus iNventyone years.

अध्याय ६०

श्लोक 2

शनैश्चरे दश ज्ञेया गुरोरेकोनविंशतिः ।राहोर्द्वादशवर्षाणि एकविंशतिर्भार्गवे

śanaiścare daśa jñeyā gurorekonaviṃśatiḥ / rāhordvādaśavarṣāṇi ekaviṃśatirbhārgave

हिन्दी अर्थ

रत्रोंके प्रादुर्भावका आख्यान तथा वज्र ( हीरे )-की परीक्षा

English

The daid of Sun yields misery and heart-burn and destroys kings. Moon*s daid yields prosperity, happiness and sumptuous food.

अध्याय ६०

श्लोक 3

रवेर्दशा दुः खदा स्यादुद्वेगनृपनाशकृत् ।विभूतिदा सोमदशा सुखमिष्टान्नदा तथा

raverdaśā duḥ khadā syādudveganṛpanāśakṛt / vibhūtidā somadaśā sukhamiṣṭānnadā tathā

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--अब मैं रत्रपरीक्षाका वर्णन करता हूँ। प्राचीनकालमें बल नामक एक असुर था। उसने इन्द्रादि सभी देवोंको पराजित कर दिया था। उसको जीतनेमें देवगण समर्थ नहीं थे। अत:

English

The daSd of satum destroys kingdom and yields misery to kinsmen. The daid of Jupiter provides happiness, virtue and flourishing kingdom.

अध्याय ६०

श्लोक 4

दुः खप्रदा कुजदशा राज्यादेः स्याद्विनाशिनी ।दिव्यस्त्रीदा बुधदशा राज्यदा कोशवृद्धिदा

duḥ khapradā kujadaśā rājyādeḥ syādvināśinī / divyastrīdā budhadaśā rājyadā kośavṛddhidā

हिन्दी अर्थ

असमर्थ देवोंने एक यज्ञ करनेका विचार किया और उस असुरके सन्निकट पहुँचकर उससे यज्ञपशु बननेकी अभ्यर्थना की । वचनबद्ध बलासुरने अपना शरीर उन देवोंको दानमें दे दिया। अतः अपने

English

The daid of R&hu causes destrucdon of kingdoms and produces sickness and misery. The daid of Venus provides ele¬ phants, horses, flourishing kingdom and women.

अध्याय ६०

श्लोक 5

शनेर्दशा राज्यनाशबन्धुदुः खकरी भवेत् ।गुरोर्दशा राज्यदा स्यात्सुखधर्मादिदायिनी

śanerdaśā rājyanāśabandhuduḥ khakarī bhavet / gurordaśā rājyadā syātsukhadharmādidāyinī

हिन्दी अर्थ

वाग्वज्रसे वह पशुवत् मारा गया।

English

Dhanus chat of Jupiter; Afakara and Kumbha both of Satum and Afiiu that of Jupiter. Thus I have explained the bouaes of th< planets.

अध्याय ६०

श्लोक 6

राहोर्दशा राज्यनाशव्याधिदा दुः खदा भवेत् ।हस्त्यश्वदा शुक्रदशा राज्यस्त्रीलाभदा भवेत्

rāhordaśā rājyanāśavyādhidā duḥ khadā bhavet / hastyaśvadā śukradaśā rājyastrīlābhadā bhavet

हिन्दी अर्थ

संसारके कल्याणार्थ एवं देवताओंकी हितकामनाके कारण यज्ञमें शरीरका परित्याग किया था, उस विशुद्ध कर्मको करनेसे उसका शरीर भी विशुद्ध सत्त्वगुण सम्पन्न हो उठा था। अतः उसके शरीरके

English

If in the month of Afd4ha there arc two full moons and two pSrvSfSdhdti it is called DoirSfddha (having two Addhas ). Visnu sleeps in Cancer then.

अध्याय ६०

श्लोक 7

मेष अङ्गारकक्षेत्रं वृषः शुक्रस्य कीर्तितः ।मिथुनस्य बुधो ज्ञेयः सोमः कर्कटकस्य च

meṣa aṅgārakakṣetraṃ vṛṣaḥ śukrasya kīrtitaḥ / mithunasya budho jñeyaḥ somaḥ karkaṭakasya ca

हिन्दी अर्थ

सभी अङ्ग रलरोंके बीजके रूपमें परिणत हो गये।

English

Seeing cotton, medicine, oil, burning embers, snakes, a woman with dishevelled hair, a garland of red flowers and a nude person is inauspicious.

अध्याय ६०

श्लोक 8

सूर्यक्षेत्रं भवेत्सिंहः कन्या क्षेत्रं बुधस्य च ।भार्गवस्य तुला क्षेत्रं वृश्चिकोङ्गारकस्य च

sūryakṣetraṃ bhavetsiṃhaḥ kanyā kṣetraṃ budhasya ca / bhārgavasya tulā kṣetraṃ vṛścikoṅgārakasya ca

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार रल्रोंकी उत्पत्ति होनेपर देवता, यक्ष, सिद्ध तथा नागोंका उस समय बहुत बड़ा उपकार हुआ। जब वे सभी विमानके द्वारा उसके शरीरको आकाशमार्गसे ले जाने लगे तो यात्रावेगके

English

I shall explain the implication of Hikkd (the sound of hiccough when heard). If it is heard from the east it pro¬ duces great results from the south-east—sorrow and anxiety; from the south—loss.

अध्याय ६०

श्लोक 9

धनुः सुर गुरोश्चैव शनेर्मकरकुम्भकौ ।मीनः सुरगुरोश्चैव ग्रहक्षेत्रं प्रकीर्तितम्

dhanuḥ sura guroścaiva śanermakarakumbhakau / mīnaḥ suraguroścaiva grahakṣetraṃ prakīrtitam

हिन्दी अर्थ

कारण उसका शरीर स्वतः खण्ड-खण्ड होकर

English

From the south-west—sorrow and anxiety; fiom the west—sumptuous feast: from the north-west —money; from the north—quarrel.

अध्याय ६०

श्लोक 10

पौर्णमास्याद्वयं तत्र पूर्वाषाढाद्वयं भवेत् ।द्विराषाढः स विज्ञेयो विष्णुः स्वपिति कर्कटे

paurṇamāsyādvayaṃ tatra pūrvāṣāḍhādvayaṃ bhavet / dvirāṣāḍhaḥ sa vijñeyo viṣṇuḥ svapiti karkaṭe

हिन्दी अर्थ

बलासुरके शरीरके अङ्ग खण्ड-खण्ड होकर

English

From the north-east—death. Draw the solar circle and inscribe in it the picture of the sun in the form of a man.

अध्याय ६०

श्लोक 11

अश्विनी रेवती चित्रा धनिष्ठा स्यादलङ्कृतौ ।मृगाहिकपिमार्जारश्वानः सूकरपक्षिणः

aśvinī revatī citrā dhaniṣṭhā syādalaṅkṛtau / mṛgāhikapimārjāraśvānaḥ sūkarapakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

भी गिरे, वहाँ रलोंकी खान बन गयी और उन स्थानोंकी प्रसिद्धि उन्हीं रत्नोंक नामपर हो गयी। पृथिवीको उन खानोंमें विविध प्रकारके रत्न उत्पन्न

English

From the north-east—death. Draw the solar circle and inscribe in it the picture of the sun in the form of a man.

अध्याय ६०

श्लोक 12

नकुलो मूषकश्चैव यात्रायां दक्षिणे शुभः ।विप्रकन्या शिवा एषां शङ्खभेरीवसुन्धराः

nakulo mūṣakaścaiva yātrāyāṃ dakṣiṇe śubhaḥ / viprakanyā śivā eṣāṃ śaṅkhabherīvasundharāḥ

हिन्दी अर्थ

विविध प्रकारके पापोंको नष्ट करनेमें समर्थ थे।

English

From the north-east—death. Draw the solar circle and inscribe in it the picture of the sun in the form of a man.

अध्याय ६०

श्लोक 13

वेणुस्त्रीपूर्णकुम्भाश्च यात्रायां दर्शनं शुभम् ।जम्बूकोष्ट्रखराद्याश्च यात्रायां वामके शुभाः

veṇustrīpūrṇakumbhāśca yātrāyāṃ darśanaṃ śubham / jambūkoṣṭrakharādyāśca yātrāyāṃ vāmake śubhāḥ

हिन्दी अर्थ

रत्रोंके विविध प्रकारोंको वज्र (हीरा),

English

From the north-east—death. Draw the solar circle and inscribe in it the picture of the sun in the form of a man.

अध्याय ६०

श्लोक 14

कार्पासौषधितैलं च पक्राङ्गारभुजङ्गमाः ।मुक्तकेशी रक्तमाल्यनग्नाद्यशुभमीक्षितम्

kārpāsauṣadhitailaṃ ca pakrāṅgārabhujaṅgamāḥ / muktakeśī raktamālyanagnādyaśubhamīkṣitam

हिन्दी अर्थ

कर्केतन, पुलक, रुधिर, स्फटिक तथा प्रवालादि कहा गया है। पारदर्शी विद्वज्ञननोंने उनका यह नामकरण तथा संग्रह यथायोग्य गुणोंको दृष्टिमें रखकर किया है।

English

From the north-east—death. Draw the solar circle and inscribe in it the picture of the sun in the form of a man.

अध्याय ६०

श्लोक 15

हक्राय लक्षणं वक्ष्ये लभत्पूर्वे महाफलम् ।आग्नेये शोकसन्तापौ दक्षिणे हानिमाप्नुयात्

hakrāya lakṣaṇaṃ vakṣye labhatpūrve mahāphalam / āgneye śokasantāpau dakṣiṇe hānimāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

रत्रोंके प्रादुर्भावका आख्यान तथा वज्र ( हीरे )-की परीक्षा ११५

English

From the north-east—death. Draw the solar circle and inscribe in it the picture of the sun in the form of a man.

अध्याय ६०

श्लोक 16

नैरृत्य शोकसन्तापौ मिष्टान्नं चैव पश्चिमे ।अर्थ प्राप्नोति वायव्ये उत्तरे कलहोभवेत्

nairṛtya śokasantāpau miṣṭānnaṃ caiva paścime / artha prāpnoti vāyavye uttare kalahobhavet

हिन्दी अर्थ

सोनेके समान आभावाले होते हैं। इसी प्रकार कोसल देशके हीरोंका वर्ण पीत, पुण्ड्रदेशीय श्याम तथा मतंगक्षेत्रवाले हलके पीतवर्णके होते हैं। यदि इस संसारमें कहींपर भी अत्यन्त क्षुद्र

English

From the north-east—death. Draw the solar circle and inscribe in it the picture of the sun in the form of a man.

अध्याय ६०

श्लोक 17

ईशाने मरणं प्रोक्तं हिक्कायाश्चफलाफलम् ।विलिख्य रविचक्रं तु भास्करो नरसन्निभः

īśāne maraṇaṃ proktaṃ hikkāyāścaphalāphalam / vilikhya ravicakraṃ tu bhāskaro narasannibhaḥ

हिन्दी अर्थ

वर्ण, पार्श्रभागोंमें भली प्रकारसे परिलक्षित होनेवाली

English

From the north-east—death. Draw the solar circle and inscribe in it the picture of the sun in the form of a man.

अध्याय ६०

श्लोक 18

यस्मिन्नृक्षे वसद्भानुस्तदान्दि त्रीणि मस्तके ।त्रयं वक्रे प्रदातव्यमेकैकं स्कन्धयोर्न्यसेत्

yasminnṛkṣe vasadbhānustadāndi trīṇi mastake / trayaṃ vakre pradātavyamekaikaṃ skandhayornyaset

हिन्दी अर्थ

अत: रत्नपारखी विद्वानोंको सर्वप्रथम रलोंके रेखा, विन्दु कालिमा, काकपदक और त्रासे

English

From the north-east—death. Draw the solar circle and inscribe in it the picture of the sun in the form of a man.

अध्याय ६०

श्लोक 19

एकैकं बाहुयुग्मे तु एकैक हस्तयोर्द्वयोः ।हृदये पञ्च ऋक्षाणि एकं नाभौ प्रदापयेत्

ekaikaṃ bāhuyugme tu ekaika hastayordvayoḥ / hṛdaye pañca ṛkṣāṇi ekaṃ nābhau pradāpayet

हिन्दी अर्थ

आकार, वर्ण, गुण, दोष, फल, परीक्षा तथा मूल्य आदिका ज्ञान तत्सम्बन्धित सभी शास्त्रोंके द्वारा विधिवत् प्राप्त करना चाहिए, क्योंकि कुत्सित लग्न या अनेक कुयोगोंसे बाधित अशुभ दिनोंमें

English

From the north-east—death. Draw the solar circle and inscribe in it the picture of the sun in the form of a man.

अध्याय ६०

श्लोक 20

ऋक्षमेकं न्यसेद्गुह्ये एकैकं जानुके न्यसेत् ।नक्षत्राणि च शेषाणि रविपादे नियोजयेत्

ṛkṣamekaṃ nyasedguhye ekaikaṃ jānuke nyaset / nakṣatrāṇi ca śeṣāṇi ravipāde niyojayet

हिन्दी अर्थ

जिन रत्रोंकी उत्पत्ति होती है, वे सभी दोषपूर्ण होकर अपनी गुण-क्षमताको नष्ट करते हैं।

English

From the north-east—death. Draw the solar circle and inscribe in it the picture of the sun in the form of a man.

अध्याय ६०

श्लोक 21

चरणस्येन ऋक्षेण अल्पायुर्जायते नरः ।विदशगमनं जानौ गुह्यस्थे परदारवान्

caraṇasyena ṛkṣeṇa alpāyurjāyate naraḥ / vidaśagamanaṃ jānau guhyasthe paradāravān

हिन्दी अर्थ

ऐश्वर्यकी इच्छा करनेवाले राजाको चाहिए कि वह परीक्षासे किये गये अत्यन्त शुद्ध रलोंको धारण करे अथवा उनका संग्रह करे।

English

From the north-east—death. Draw the solar circle and inscribe in it the picture of the sun in the form of a man.

अध्याय ६०

श्लोक 22

नाभिस्थेनाल्पसन्तुष्टो हृत्स्थेन स्यान्महेश्वरः ।पाणिस्थेन भवेच्चौरः स्थानभ्रष्टो भवेद्धज

nābhisthenālpasantuṣṭo hṛtsthena syānmaheśvaraḥ / pāṇisthena bhaveccauraḥ sthānabhraṣṭo bhaveddhaja

हिन्दी अर्थ

जो रल्रशास्त्रोंके ज्ञाता, कुशल, रत्नसंग्रही तथा परीक्षण-कार्यमें दक्ष होते हैं, उन्हींको रलोंके मूल्य और मात्राको जाननेवाले कहा गया है। वज्र (हीरा)-को महाप्रभावशाली कहा गया है, इसलिये

English

From the north-east—death. Draw the solar circle and inscribe in it the picture of the sun in the form of a man.

अध्याय ६०

श्लोक 23

स्कन्धस्थिते धनपतिर्मुखे मिष्टान्नमाप्नुयात् ।मस्तके पदृवस्त्रं स्यान्नक्षत्रं यदि स्थितम्

skandhasthite dhanapatirmukhe miṣṭānnamāpnuyāt / mastake padṛvastraṃ syānnakṣatraṃ yadi sthitam

हिन्दी अर्थ

सर्वप्रथम उसीकी परीक्षाको बतायेंगे।

English

From the north-east—death. Draw the solar circle and inscribe in it the picture of the sun in the form of a man.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 60
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.