Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
61
अध्याय 61 / 317

Book 1 - Adhyaya 61

18 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ18 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६१

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डं प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे ज्योतिः शास्त्रे ग्रहदशादिनिरूपणं नाम षष्टितमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ६१ हरिरुवाच ।सप्तमोपचयाद्यस्थश्चन्द्रः सर्वत्र शोभनः ।शुक्लपक्षे द्वितीयस्तु पञ्चमो नवमस्तथा

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍaṃ prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe jyotiḥ śāstre grahadaśādinirūpaṇaṃ nāma ṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 61 hariruvāca / saptamopacayādyasthaścandraḥ sarvatra śobhanaḥ / śuklapakṣe dvitīyastu pañcamo navamastathā

हिन्दी अर्थ

वञ्रायुध इन्द्रपर विजयको अभिलाषा रखनेवाले

English

Being honoured by the world like Jupiter it is consi¬ dered (also like him). There arc twelve Avasthas (stages) of the moon. Hear them.

अध्याय ६१

श्लोक 2

संपूज्यमानो लोकैस्तु गुरुवद्दृश्यते शशी ।चन्द्रस्य द्वादशावस्था भवन्ति शृणु ता अपि

saṃpūjyamāno lokaistu guruvaddṛśyate śaśī / candrasya dvādaśāvasthā bhavanti śṛṇu tā api

हिन्दी अर्थ

दोषसे रहित, परमाणुकी भाँति अत्यन्त लघु तथा तीक्ष्ण धारसे युक्त जो भी वज्र अर्थात् हीरा दिखायी देता है, उसमें निश्चित ही देवताका वास समझना चाहिए ।

English

In the third—royal honour, in the fourth—quarrels with olhen; in the fifth—acquisition of wife.

अध्याय ६१

श्लोक 3

त्रिषुत्रिषु च ऋक्षेषु अश्विन्यादि वदाम्यहम् ।प्रवासस्थं पुनर्दृष्टं मृतावस्थं जयावहम्

triṣutriṣu ca ṛkṣeṣu aśvinyādi vadāmyaham / pravāsasthaṃ punardṛṣṭaṃ mṛtāvasthaṃ jayāvaham

हिन्दी अर्थ

रंगके अनुसार हीरकोंमें देवताओंके विग्रहोंका निश्चय किया गया है। वर्णको ध्यानमें रखकर ही हीरोंका विभाजन करना चाहिए। हरित, श्वेत, पीत, पिंगल, श्याम तथा ताम्रवर्णके हीरे स्वभावतः सुन्दर

English

In the sixth—acquisition of wealth and grains; in the seventh—enjoyment of sexual pleasure and praise of others; in the eighth—risk of life, in the ninth—accumulation of wealth.

अध्याय ६१

श्लोक 4

हास्यावस्थं नता(क्रीडा) वस्थं प्रमोदावस्थमेव च ।विषादावस्थभोगस्थे ज्वरावस्थं व्यवस्थितम्

hāsyāvasthaṃ natā(krīḍā) vasthaṃ pramodāvasthameva ca / viṣādāvasthabhogasthe jvarāvasthaṃ vyavasthitam

हिन्दी अर्थ

होते हैं। उन हीरोंमें क्रमानुसार विष्णु, वरुण, इन्द्र, अग्नि, यम और मरुत्-देव प्रतिष्ठित रहते हैं।

English

In the tenth—succcssfiil fulfilment of activities; in the eleventh—sure success; in the twelfth—death is certain.

अध्याय ६१

श्लोक 5

कम्पा(न्या) वस्थं सुखावस्थं द्वादशावस्थगं भवेत् ।प्रवासो हानिमृन्यृ च जयो हासेरतिः सुखम्

kampā(nyā) vasthaṃ sukhāvasthaṃ dvādaśāvasthagaṃ bhavet / pravāso hānimṛnyṛ ca jayo hāseratiḥ sukham

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणके लिये शङ्क, कुमुद अथवा स्फटिकके समान शुभ्रवर्णका हीरा प्रशस्त होता है। क्षत्रियके लिये शश (चन्द्रलाञ्छनके समान वर्णवाला), बभ्रु (पिंगल-- भूरे वर्णके धातु विशेषके समान वर्णवाला),

English

Making a journey to the cast during the seven stars from Kfttika is fruitful; journey to the south can be made during the seven stars from Magha making journey to the west during the six stars from Anur&dba is good.

अध्याय ६१

श्लोक 6

शोको भोगो ज्वरः कम्पः सुखं चेति क्रमात्फलम् ।जन्मस्थः कुरुते तुष्टिं द्वितीये नास्ति निर्वृतिः

śoko bhogo jvaraḥ kampaḥ sukhaṃ ceti kramātphalam / janmasthaḥ kurute tuṣṭiṃ dvitīye nāsti nirvṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

विलोचन (आँखकी ताराके समान वर्णवाला),

English

For the performance of marriage, journey, installa* lion of idob, etc. the auspicious stars are Mrgaiiras, Aivinf, Citrdi Puiya, Mula and Hasta.

अध्याय ६१

श्लोक 7

तृतीये राजसन्मानं चतुर्थे कलहागमः ।पञ्चमेन मृगाङ्केन स्त्रीलाभो वै तथा भवेत्

tṛtīye rājasanmānaṃ caturthe kalahāgamaḥ / pañcamena mṛgāṅkena strīlābho vai tathā bhavet

हिन्दी अर्थ

उस बल नामक असुरके अस्थिभाग पृथिवीके वैश्यवर्णके निमित्त कान्त (कुंकुम) अथवा जिन-जिन स्थानोंमें गिरे, वे हीरे बनकर उन कदलीदलके समान आभावाला तथा शूद्रवर्णके

English

Venus and Moon are ausindous when they are in the

अध्याय ६१

श्लोक 8

घनधान्यागमः षष्ठे रतिः पूजा च सप्तमे ।अष्टमे प्राणसन्देहो नवमे कोशसञ्चयः

ghanadhānyāgamaḥ ṣaṣṭhe ratiḥ pūjā ca saptame / aṣṭame prāṇasandeho navame kośasañcayaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थानोंमें नाना प्रकारकी आकृतिवाले हो गये।

English

Saturn, Sun and Mars in the sixth; Jupiter and Moon in the seventh; Mercury and Venus in the eighth are good. Jupiter in the ninth is good*

अध्याय ६१

श्लोक 9

दशमे कार्यनिष्पत्तिध्रुवमेकादशे जयः ।द्वादशेन शशाङ्केन मृत्युरेव न संखयः

daśame kāryaniṣpattidhruvamekādaśe jayaḥ / dvādaśena śaśāṅkena mṛtyureva na saṃkhayaḥ

हिन्दी अर्थ

लिये धौत (चाँदी)-के समान अथवा तलवारके

English

Sun, Saturn and Moon in the tenth; All the planets in the eleventh; Mercur>* and Venus in twelfth are beneficent*

अध्याय ६१

श्लोक 10

कृत्तिकादौ च पूर्वेण सप्तर्क्षाणि च वै व्रजेत् ।मघादौ दक्षिणे गच्छेदनुराधादि पश्चिमे

kṛttikādau ca pūrveṇa saptarkṣāṇi ca vai vrajet / maghādau dakṣiṇe gacchedanurādhādi paścime

हिन्दी अर्थ

हिमाञ्चल, मातंग, सौराष्ट्र, पौण्डू, कलिंग, सदृश हीरा प्रशस्त है।

English

Sun, Saturn and Moon in the tenth; All the planets in the eleventh; Mercur>* and Venus in twelfth are beneficent*

अध्याय ६१

श्लोक 11

प्रशस्ता चोत्तर यात्रा धनिष्ठादिषु सप्तसु ।अश्विनी रेवती चित्रा धनिष्ठा समलङ्कृतौ

praśastā cottara yātrā dhaniṣṭhādiṣu saptasu / aśvinī revatī citrā dhaniṣṭhā samalaṅkṛtau

हिन्दी अर्थ

कोसल, वेण्वातर तथा सौवीर नामक आठ

English

Sun, Saturn and Moon in the tenth; All the planets in the eleventh; Mercur>* and Venus in twelfth are beneficent*

अध्याय ६१

श्लोक 12

मृगाश्विचित्रापुष्याश्च मूला हस्ता शुभाः सदा ।कन्याप्रदाने यात्रायां प्रतिष्ठादिषु कर्मसु

mṛgāśvicitrāpuṣyāśca mūlā hastā śubhāḥ sadā / kanyāpradāne yātrāyāṃ pratiṣṭhādiṣu karmasu

हिन्दी अर्थ

विद्वानोंने राजाओंके योग्य दो प्रकारके हीरोंको

English

Sun, Saturn and Moon in the tenth; All the planets in the eleventh; Mercur>* and Venus in twelfth are beneficent*

अध्याय ६१

श्लोक 13

शुक्रचन्द्रौ हि जन्मस्थौ शुभदौ च द्वितीयके ।शशिज्ञशुक्रजीवाश्च राशौ राशौ चाथ तृतीयके

śukracandrau hi janmasthau śubhadau ca dvitīyake / śaśijñaśukrajīvāśca rāśau rāśau cātha tṛtīyake

हिन्दी अर्थ

भूभाग हीरोंके क्षेत्र हैं। हिमालयसे उत्पन्न हीरे उत्तम माना है, जो अन्य लोगोंके लिये प्रशस्त नहीं ताम्रवर्ण, वेणुकाके तरसे प्राप्त चन्द्रमाके समान होते हैं। जो हीरा जवावर्ण तथा प्रवालके समान श्वेत, सौवीर देशवाले नीलकमल तथा कृष्णमेघके रक्तवर्ण अथवा हल्दी-रसके सदृश पीतवर्णका होता

English

Sun, Saturn and Moon in the tenth; All the planets in the eleventh; Mercur>* and Venus in twelfth are beneficent*

अध्याय ६१

श्लोक 14

भौममन्दशशाङ्कार्का बुधः श्रेष्ठश्चतुर्थके ।शुक्रजीवौ पञ्चमे च चन्द्रकेतुसमाहितौ

bhaumamandaśaśāṅkārkā budhaḥ śreṣṭhaścaturthake / śukrajīvau pañcame ca candraketusamāhitau

हिन्दी अर्थ

१-काकके पदके समान आभारविशेषसे युक्त । २-त्रास-मणिके दोषविशेषको त्रास कहते हैं। ३-विलोचन (आँख) प्रसंगके अनुसार आँखकी तारा।

English

Sun, Saturn and Moon in the tenth; All the planets in the eleventh; Mercur>* and Venus in twelfth are beneficent*

अध्याय ६१

श्लोक 15

मन्दाकारै च कुजः षष्ठे गुरुचन्द्रौ च सप्तमे ।ज्ञशुक्रावष्टमे श्रेष्ठौ नवमस्थो गुरुः शुभः

mandākārai ca kujaḥ ṣaṣṭhe gurucandrau ca saptame / jñaśukrāvaṣṭame śreṣṭhau navamastho guruḥ śubhaḥ

हिन्दी अर्थ

है, वह राजाओंके लिये लाभप्रद है । सभी वर्णोका स्वामी होनेके कारण अथवा समस्त वर्णोके गुणोंको अपनेमें समाविष्ट करनेके उद्देश्यसे राजाओंको सभीके कल्याणकी इच्छासे उक्त दो प्रकारके

English

Sun, Saturn and Moon in the tenth; All the planets in the eleventh; Mercur>* and Venus in twelfth are beneficent*

अध्याय ६१

श्लोक 16

अर्कार्किचन्द्रा दशमे ग्रहा एकादशे खिलाः ।बुधो ऽथ द्वादशे चैव भार्गवः सुखदो भवेत्

arkārkicandrā daśame grahā ekādaśe khilāḥ / budho 'tha dvādaśe caiva bhārgavaḥ sukhado bhavet

हिन्दी अर्थ

हीरोंको धारण करना चाहिए। ऐसे हीरोंको धारण करनेका अधिकार अन्यके लिये किसी भी प्रकारसे

English

Sun, Saturn and Moon in the tenth; All the planets in the eleventh; Mercur>* and Venus in twelfth are beneficent*

अध्याय ६१

श्लोक 17

सिंहेन मकरः श्रेष्ठः कन्यया मेष उत्तमः ।तुलया सह मीनस्तु कुम्भेन सहकर्कटः

siṃhena makaraḥ śreṣṭhaḥ kanyayā meṣa uttamaḥ / tulayā saha mīnastu kumbhena sahakarkaṭaḥ

हिन्दी अर्थ

जिस प्रकार लोकमें निम्न और उच्च वर्णका वर्णसांकर्य दोषावह एवं दुःखदायी होता है, रत्रोंका वर्णसांकर्य उससे भी अधिक दुःखदायी होता है।

English

Sun, Saturn and Moon in the tenth; All the planets in the eleventh; Mercur>* and Venus in twelfth are beneficent*

अध्याय ६१

श्लोक 18

धनुषा वृषभः श्रेष्ठो मिथुनेन च वृश्चिकः ।एतत्षडष्टकं?प्रीत्यै भवत्येव न संशयः

dhanuṣā vṛṣabhaḥ śreṣṭho mithunena ca vṛścikaḥ / etatṣaḍaṣṭakaṃ?prītyai bhavatyeva na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

केवल वर्णमात्रको देखकर ही विद्वानोंको रत्नका संचय नहीं करना चाहिए, क्योंकि जो गुणवान् रत्न होता है, वही गुण और सम्पत्तिकी विभूति होता है, इसके विपरीत गुणहीन रत्न

English

Sun, Saturn and Moon in the tenth; All the planets in the eleventh; Mercur>* and Venus in twelfth are beneficent*

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 61
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.