Book 1 - Adhyaya 65

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे ज्योतिः शास्त्रे सामुद्रिके स्त्रीलक्षणनिरूपणं नाम चतुः षष्टितमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ६५ हरिरुवाच ।समुद्रोक्तं प्रवक्ष्यामि नरस्त्रीलक्षणं शुभम् ।येन विज्ञातमात्रेण अतीतानागताप्रमा॥ १ ॥

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe jyotiḥ śāstre sāmudrike strīlakṣaṇanirūpaṇaṃ nāma catuḥ ṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 65 hariruvāca / samudroktaṃ pravakṣyāmi narastrīlakṣaṇaṃ śubham / yena vijñātamātreṇa atītānāgatāpramā

अस्वेदिनौ मृदुतलौ कमलोदरसन्निभौ ।श्लेष्टाङ्गुली ताम्रनखौ पादाविष्णौ शिरोज्झितौ॥ २ ॥

asvedinau mṛdutalau kamalodarasannibhau / śleṣṭāṅgulī tāmranakhau pādāviṣṇau śirojjhitau

कूर्मोन्नतौ गूढगुल्फौ सुपार्ष्णो नृपतेः स्मृतौ ।शू(सर्) पाकारौ विरूक्षौ च वक्रौ पादौ शिरालकौ॥ ३ ॥

kūrmonnatau gūḍhagulphau supārṣṇo nṛpateḥ smṛtau / śū(sar) pākārau virūkṣau ca vakrau pādau śirālakau

संशुष्कौ पाण्डुरनखौ निः स्वस्य विरलाङ्गुली ।मार्गायोत्कण्टकौ पादौ कषायसदृशौ तथा॥ ४ ॥

saṃśuṣkau pāṇḍuranakhau niḥ svasya viralāṅgulī / mārgāyotkaṇṭakau pādau kaṣāyasadṛśau tathā

विच्छित्तिदौ च वंशस्य ब्रह्मन्घौ शङ्कु (पक्र) सन्निभौ ।अगम्यागमने प्रीतौ जङ्घा विरलरोमिका॥ ५ ॥

vicchittidau ca vaṃśasya brahmanghau śaṅku (pakra) sannibhau / agamyāgamane prītau jaṅghā viralaromikā

मृदुरोमा समा जङ्घा तथा करिकरप्रभा ।ऊरवो जानवस्तुल्या नृपस्योपचिताः स्मृताः॥ ६ ॥

mṛduromā samā jaṅghā tathā karikaraprabhā / ūravo jānavastulyā nṛpasyopacitāḥ smṛtāḥ

निः स्वस्य सृगालजङ्घा रौमैकैकं चकूपके ।नृपाणां श्रोत्रियाणां च द्वेद्वे श्रिये च धीमताम्॥ ७ ॥

niḥ svasya sṛgālajaṅghā raumaikaikaṃ cakūpake / nṛpāṇāṃ śrotriyāṇāṃ ca dvedve śriye ca dhīmatām

त्र्याद्यैर्निः स्वा मानवाः स्युर्दुः स्वभाजश्च निन्दिताः ।केशाश्च वै कुञ्चिताश्च प्रवासे म्रियते नरः॥ ८ ॥

tryādyairniḥ svā mānavāḥ syurduḥ svabhājaśca ninditāḥ / keśāśca vai kuñcitāśca pravāse mriyate naraḥ

निर्मांसजानुः सौभाग्यमल्पैर्निम्नै रतिः स्त्रियाः ।विकटैश्च दरिद्राः स्युः समांसै राज्यमेव च॥ ९ ॥

nirmāṃsajānuḥ saubhāgyamalpairnimnai ratiḥ striyāḥ / vikaṭaiśca daridrāḥ syuḥ samāṃsai rājyameva ca

महद्भिरायुराख्यातं ह्यल्पलिङ्गो धनी नरः ।अपत्यरहितश्चैव स्थूललिङ्गो घनोज्झितः॥ १० ॥

mahadbhirāyurākhyātaṃ hyalpaliṅgo dhanī naraḥ / apatyarahitaścaiva sthūlaliṅgo ghanojjhitaḥ

मेढे वामनते चैव सुतार्थरहितो भवेत् ।वक्रे ऽन्यथा पुत्रवान्त्स्याद्दारिद्रयं विनतेत्वधः॥ ११ ॥

meḍhe vāmanate caiva sutārtharahito bhavet / vakre 'nyathā putravāntsyāddāridrayaṃ vinatetvadhaḥ

अल्पे त्वतनयो लिङ्गेशिराले ऽथ सुखी नरः ।स्थूलग्रन्थियुते लिङ्गे भवेत्पुत्रादिसंयुतः॥ १२ ॥

alpe tvatanayo liṅgeśirāle 'tha sukhī naraḥ / sthūlagranthiyute liṅge bhavetputrādisaṃyutaḥ

कोशगूढे दीर्घैर्भुग्नैश्च धनवर्जितः ।बलवान्युद्धशीलश्च लघुशेक्तः स एव च॥ १३ ॥

kośagūḍhe dīrghairbhugnaiśca dhanavarjitaḥ / balavānyuddhaśīlaśca laghuśektaḥ sa eva ca

दुर्बलस्त्वेकवृषणो विषमाभ्याञ्चलः स्त्रियाम् ।समाभ्यां क्षितिपः प्रोक्तः प्रलम्बेन शताब्दवान्॥ १४ ॥

durbalastvekavṛṣaṇo viṣamābhyāñcalaḥ striyām / samābhyāṃ kṣitipaḥ proktaḥ pralambena śatābdavān

उद्वृं (द्ध) ताभ्यां च बह्वायू रूक्षैर्मणिभिरीश्वरः ।पाण्डरैर्मणिभिर्निः स्वा मलिनैः सुखभागिनः॥ १५ ॥

udvṛṃ (ddha) tābhyāṃ ca bahvāyū rūkṣairmaṇibhirīśvaraḥ / pāṇḍarairmaṇibhirniḥ svā malinaiḥ sukhabhāginaḥ

सशब्दनिः शब्दमूत्राः स्युदंरिद्राश्च मानवाः ।एकद्वित्रिचतुः पञ्चषड्भिर्धाराभिरेव च॥ १६ ॥

saśabdaniḥ śabdamūtrāḥ syudaṃridrāśca mānavāḥ / ekadvitricatuḥ pañcaṣaḍbhirdhārābhireva ca

दक्षिणावर्तचलितमूत्रा भिश्च नृपाः स्मृताः ।विकीर्णमूत्रा निः स्वाश्च प्रधानसुखदायिकाः॥ १७ ॥

dakṣiṇāvartacalitamūtrā bhiśca nṛpāḥ smṛtāḥ / vikīrṇamūtrā niḥ svāśca pradhānasukhadāyikāḥ

एकधाराश्च वनिताः स्निग्धैर्मणिभिरुन्नतैः ।समैः स्त्रीरत्नधनिनो मध्ये निम्नैश्च कन्यकाः॥ १८ ॥

ekadhārāśca vanitāḥ snigdhairmaṇibhirunnataiḥ / samaiḥ strīratnadhanino madhye nimnaiśca kanyakāḥ

शुष्कैर्निश्वा विशुष्कैश्च दुर्भगाः परिकीर्तिताः ।पुष्पगन्धे नृपाः शुक्रे मधुगन्धे धनं बहुः॥ १९ ॥

śuṣkairniśvā viśuṣkaiśca durbhagāḥ parikīrtitāḥ / puṣpagandhe nṛpāḥ śukre madhugandhe dhanaṃ bahuḥ

पुत्राः शुक्रे मत्स्यगन्धे तनुशुक्रे च कन्यकाः ।महाभोगी मांसगन्धे यज्वा स्यान्मदगन्धिनि॥ २० ॥

putrāḥ śukre matsyagandhe tanuśukre ca kanyakāḥ / mahābhogī māṃsagandhe yajvā syānmadagandhini

दरिद्रः क्षारगन्धे च दीर्घायुः शीघ्रमैथुनी ।अशीघ्रमैथुन्यल्पायुः स्थूलस्फिक् स्याद्धनोज्झितः॥ २१ ॥

daridraḥ kṣāragandhe ca dīrghāyuḥ śīghramaithunī / aśīghramaithunyalpāyuḥ sthūlasphik syāddhanojjhitaḥ

मांसलस्फिक् सुखी स्याच्च सिंहस्फिक् भूपतिः स्मृतः ।भवेत्सिंहकटी राजा निः स्वः कपिकटिर्नरः॥ २२ ॥

māṃsalasphik sukhī syācca siṃhasphik bhūpatiḥ smṛtaḥ / bhavetsiṃhakaṭī rājā niḥ svaḥ kapikaṭirnaraḥ

सर्पोदरा दरिद्राः स्युः पिठरैश्च घटैः समैः ।धनिनो विपुलैः पार्श्वैर्निः स्वा रक्तैश्च निम्नगैः॥ २३ ॥

sarpodarā daridrāḥ syuḥ piṭharaiśca ghaṭaiḥ samaiḥ / dhanino vipulaiḥ pārśvairniḥ svā raktaiśca nimnagaiḥ

समकक्षाश्च भोगाढ्या निम्नकक्षा धनोज्झिताः ।नृपाश्चोन्नतकक्षाः स्युर्जिह्ना विषमकक्षकाः॥ २४ ॥

samakakṣāśca bhogāḍhyā nimnakakṣā dhanojjhitāḥ / nṛpāśconnatakakṣāḥ syurjihnā viṣamakakṣakāḥ

मत्स्योदरा बहुधना नाभिभिः सुखिनः स्मृताः ।विस्तीर्णाभिर्बहुलाभिर्निम्नाभिः क्लेशभागिनः॥ २५ ॥

matsyodarā bahudhanā nābhibhiḥ sukhinaḥ smṛtāḥ / vistīrṇābhirbahulābhirnimnābhiḥ kleśabhāginaḥ

बलिमध्यगता नाभिः शूलबाधां करोति हि ।वामावर्तश्च साध्यं वै मेधां दक्षिणतस्तथा॥ २६ ॥

balimadhyagatā nābhiḥ śūlabādhāṃ karoti hi / vāmāvartaśca sādhyaṃ vai medhāṃ dakṣiṇatastathā

पार्श्वायता चिरायुर्दा तूपविष्टा धनेश्वरम् ।अधो गवाढ्यं कुर्याच्च नृपत्वं पद्मकर्णिका॥ २७ ॥

pārśvāyatā cirāyurdā tūpaviṣṭā dhaneśvaram / adho gavāḍhyaṃ kuryācca nṛpatvaṃ padmakarṇikā

एकबलिः शतायुः स्याच्छ्रीभोगी द्विवलिः स्मृतः ।त्रिवलिः क्ष्माप आचार्य ऋजुभिर्वालिभिः सुखी॥ २८ ॥

ekabaliḥ śatāyuḥ syācchrībhogī dvivaliḥ smṛtaḥ / trivaliḥ kṣmāpa ācārya ṛjubhirvālibhiḥ sukhī

अगम्यागामी जिह्मबलिर्भूपाः पार्श्वैश्च मांसलैः ।मृदुभिः सुसमैश्चैव दक्षिणावर्तरोमभिः॥ २९ ॥

agamyāgāmī jihmabalirbhūpāḥ pārśvaiśca māṃsalaiḥ / mṛdubhiḥ susamaiścaiva dakṣiṇāvartaromabhiḥ

विपरीतैः परप्रेष्या निर्द्रव्याः सुखवर्जिताः ।अनुद्धतैश्चूचुकैश्च भवन्ति सुभगा नराः॥ ३० ॥

viparītaiḥ parapreṣyā nirdravyāḥ sukhavarjitāḥ / anuddhataiścūcukaiśca bhavanti subhagā narāḥ

निर्धना विषमैर्देर्घैः पीतोपचितकैर्नृपाः ।समोन्नतं च हृदयमकम्पं मांसलं पृथु॥ ३१ ॥

nirdhanā viṣamairderghaiḥ pītopacitakairnṛpāḥ / samonnataṃ ca hṛdayamakampaṃ māṃsalaṃ pṛthu

नृपाणामधमानां च खररोमशिरालकम् ।अर्थवान्समवक्षाः स्यात्पीनैर्वक्षोभिरूर्जितः॥ ३२ ॥

nṛpāṇāmadhamānāṃ ca khararomaśirālakam / arthavānsamavakṣāḥ syātpīnairvakṣobhirūrjitaḥ

वक्षोभिर्विषमैर्निः स्वः शस्त्रेणनिधनास्तथा ।विषमैर्जत्रुभिर्निः स्वा अस्थिनद्धैश्च मानवाः॥ ३३ ॥

vakṣobhirviṣamairniḥ svaḥ śastreṇanidhanāstathā / viṣamairjatrubhirniḥ svā asthinaddhaiśca mānavāḥ

उन्नतैर्भोगिनो निम्नैर्निः स्वाः पीनैर्धनान्विताः ।निः स्वश्चिपिटकण्ठः स्याच्छिराशुष्कगलः सुखी॥ ३४ ॥

unnatairbhogino nimnairniḥ svāḥ pīnairdhanānvitāḥ / niḥ svaścipiṭakaṇṭhaḥ syācchirāśuṣkagalaḥ sukhī

शूरः स्यान्महिषग्रीवः शास्त्रात्तो मृगकण्ठकः ।कम्बुग्रीवश्च नृपतिर्लम्बकण्ठो ऽतिभक्षकः॥ ३५ ॥

śūraḥ syānmahiṣagrīvaḥ śāstrātto mṛgakaṇṭhakaḥ / kambugrīvaśca nṛpatirlambakaṇṭho 'tibhakṣakaḥ

अरोमशा भुग्नपृष्ठं शुभं चाशुभमन्यथा ।कक्षाश्वत्थदला श्रेष्ठा सुगन्धिर्मृगरोमिका॥ ३६ ॥

aromaśā bhugnapṛṣṭhaṃ śubhaṃ cāśubhamanyathā / kakṣāśvatthadalā śreṣṭhā sugandhirmṛgaromikā

अन्यथा त्वर्थहीनानां दारिद्रयस्य च कारणम् ।संमासौ चैव भुग्नाल्पौ श्लिष्टौ च विपुलौ शुभौ॥ ३७ ॥

anyathā tvarthahīnānāṃ dāridrayasya ca kāraṇam / saṃmāsau caiva bhugnālpau śliṣṭau ca vipulau śubhau

आजानुलम्बितौ बाहू वृत्तौ पीनौ नृपेश्वरे ।निः स्वानां रोमशौ ह्रस्वौ श्रेष्ठौ करिकर प्रभौ॥ ३८ ॥

ājānulambitau bāhū vṛttau pīnau nṛpeśvare / niḥ svānāṃ romaśau hrasvau śreṣṭhau karikara prabhau

हस्ताङ्गुलय एव स्युवायुद्वारयुताः शुभाः ।मेधाविनां च सूक्ष्माः स्युर्भृत्यानां चिपिटाः स्मृताः॥ ३९ ॥

hastāṅgulaya eva syuvāyudvārayutāḥ śubhāḥ / medhāvināṃ ca sūkṣmāḥ syurbhṛtyānāṃ cipiṭāḥ smṛtāḥ

स्थूलाङ्गुलीभिर्निः स्वाः स्युर्नताः स्युः सुकृशैस्तदा ।कपितुल्यकराः निः स्वा व्याघ्रतुल्यकरैर्बलम्॥ ४० ॥

sthūlāṅgulībhirniḥ svāḥ syurnatāḥ syuḥ sukṛśaistadā / kapitulyakarāḥ niḥ svā vyāghratulyakarairbalam

पितृवित्तविनाशश्च निम्नात्करतलान्नराः ।मणिबन्धैर्निगूढैश्च सुश्लिष्टैः शुभगन्धिभिः॥ ४१ ॥

pitṛvittavināśaśca nimnātkaratalānnarāḥ / maṇibandhairnigūḍhaiśca suśliṣṭaiḥ śubhagandhibhiḥ

नृपा हीनाः करच्छैदैः सशब्दैर्धनवर्जिताः ।संवृतैश्चैव निम्नैश्च धनिनः परिकीर्तिताः॥ ४२ ॥

nṛpā hīnāḥ karacchaidaiḥ saśabdairdhanavarjitāḥ / saṃvṛtaiścaiva nimnaiśca dhaninaḥ parikīrtitāḥ

प्रोत्तानक रदातारो विषमैर्विषमा नराः ।करैः करतलैश्चैव लाक्षाभैरीश्वरास्तलैः॥ ४३ ॥

prottānaka radātāro viṣamairviṣamā narāḥ / karaiḥ karatalaiścaiva lākṣābhairīśvarāstalaiḥ

परदाररताः पीतैरूक्षैर्निः स्वा नरा मताः ।तुषतुल्यनखाः क्लीबाः कुटिलैः स्फुटितैर्नराः॥ ४४ ॥

paradāraratāḥ pītairūkṣairniḥ svā narā matāḥ / tuṣatulyanakhāḥ klībāḥ kuṭilaiḥ sphuṭitairnarāḥ

निः स्वाश्च कुनखैस्तद्वद्विवर्णैः परतर्ककाः ।ताम्रैर्भूपा धनाढ्याश्च अङ्गुष्ठैः सयवैस्तथा॥ ४५ ॥

niḥ svāśca kunakhaistadvadvivarṇaiḥ paratarkakāḥ / tāmrairbhūpā dhanāḍhyāśca aṅguṣṭhaiḥ sayavaistathā

अङ्गुष्ठमूलजैः पुत्री स्याद्दीर्घाङ्गुलिपर्वकः ।दीर्घायुः सुभगश्चैव निर्धनो विरलाङ्गुलिः॥ ४६ ॥

aṅguṣṭhamūlajaiḥ putrī syāddīrghāṅguliparvakaḥ / dīrghāyuḥ subhagaścaiva nirdhano viralāṅguliḥ

घनाङ्गुलिश्च सधनस्तिस्रो रेखाश्चयस्य वै ।नृपतेः करतलगा मणिबन्धात्समुत्थिताः॥ ४७ ॥

ghanāṅguliśca sadhanastisro rekhāścayasya vai / nṛpateḥ karatalagā maṇibandhātsamutthitāḥ

युगमीनाङ्कितनरो भवेत्सत्रप्रदो नरः ।वज्राकाराश्च धनिनां मत्स्यपुच्छनिभा बुधे॥ ४८ ॥

yugamīnāṅkitanaro bhavetsatraprado naraḥ / vajrākārāśca dhanināṃ matsyapucchanibhā budhe

शङ्खातपत्रशिविकागजपद्मोपमा नृपे ।कुम्भाङ्कुशपताकाभा मृणालाभा निधीश्वरे॥ ४९ ॥

śaṅkhātapatraśivikāgajapadmopamā nṛpe / kumbhāṅkuśapatākābhā mṛṇālābhā nidhīśvare

दामाभाश्च गवाढ्यानां स्वस्तिकाभा नृपेश्वरे ।चक्रासितोमरधनुः कुन्ताभा नृपतेः करे॥ ५० ॥

dāmābhāśca gavāḍhyānāṃ svastikābhā nṛpeśvare / cakrāsitomaradhanuḥ kuntābhā nṛpateḥ kare

अलूखलाभा यज्ञाढ्या वेदीभा चाग्निहोत्रिणि ।वापीदेवकुल्याभास्त्रिकोणाभाश्चधार्मिके॥ ५१ ॥

alūkhalābhā yajñāḍhyā vedībhā cāgnihotriṇi / vāpīdevakulyābhāstrikoṇābhāścadhārmike

अङ्गुष्ठमूलगा रेखाः पुत्राः सूक्ष्माश्च दारिकाः ।प्रदेशिनीगता रेखा कनिष्ठामूलगामिनी॥ ५२ ॥

aṅguṣṭhamūlagā rekhāḥ putrāḥ sūkṣmāśca dārikāḥ / pradeśinīgatā rekhā kaniṣṭhāmūlagāminī

शतायुषं च कुरुते छिन्नया तरुतो भयम् ।निः स्वाश्च बहुरेखाः स्युनिर्द्रव्याश्चिबुकैः कृशैः॥ ५३ ॥

śatāyuṣaṃ ca kurute chinnayā taruto bhayam / niḥ svāśca bahurekhāḥ syunirdravyāścibukaiḥ kṛśaiḥ

मांसलैश्च धनोपेता आरक्तैरधरैर्नृपाः ।बिम्बोपमैश्च स्फुटितैरोष्ठैरूक्षैश्चकण्डितैः॥ ५४ ॥

māṃsalaiśca dhanopetā āraktairadharairnṛpāḥ / bimbopamaiśca sphuṭitairoṣṭhairūkṣaiścakaṇḍitaiḥ

विषमैर्धनहीनाश्च दन्ताः स्निग्धा घनाः शुभाः ।तीक्ष्णा दन्ताः समाः श्रेष्ठा जिह्वा रक्ता समा शुभा॥ ५५ ॥

viṣamairdhanahīnāśca dantāḥ snigdhā ghanāḥ śubhāḥ / tīkṣṇā dantāḥ samāḥ śreṣṭhā jihvā raktā samā śubhā

श्लक्ष्णा दीर्घा च विज्ञेया तालू श्वेते धनक्षये ।कृष्णे च परुषो वक्रं समं सौम्यं च संवृतम्॥ ५६ ॥

ślakṣṇā dīrghā ca vijñeyā tālū śvete dhanakṣaye / kṛṣṇe ca paruṣo vakraṃ samaṃ saumyaṃ ca saṃvṛtam

भूपानाममलं श्लक्ष्णं विपरीतं च दुः खिनाम् ।महा दुः खं दुर्भगाणां स्त्रीमुखं पुत्रमाप्नुयात्॥ ५७ ॥

bhūpānāmamalaṃ ślakṣṇaṃ viparītaṃ ca duḥ khinām / mahā duḥ khaṃ durbhagāṇāṃ strīmukhaṃ putramāpnuyāt

आढ्यानां वर्तुलं वक्रं निर्द्रव्याणां च दीर्घकम् ।भीरुवक्रः पापकर्मा धूर्तानां चतुरश्रकम्॥ ५८ ॥

āḍhyānāṃ vartulaṃ vakraṃ nirdravyāṇāṃ ca dīrghakam / bhīruvakraḥ pāpakarmā dhūrtānāṃ caturaśrakam

निम्नं वक्रमपुत्राणां कृपणानां च ह्रस्वकम् ।सम्पूर्णं भोगिनां कान्तं श्मश्रु स्निग्धं शुभं मृदु॥ ५९ ॥

nimnaṃ vakramaputrāṇāṃ kṛpaṇānāṃ ca hrasvakam / sampūrṇaṃ bhogināṃ kāntaṃ śmaśru snigdhaṃ śubhaṃ mṛdu

संहतं चास्फुटिताग्रं रक्तश्मश्रुश्च चौरकः ।रक्ताल्पपरुषश्मश्रुकर्णाः स्युः पापमृत्यवः॥ ६० ॥

saṃhataṃ cāsphuṭitāgraṃ raktaśmaśruśca caurakaḥ / raktālpaparuṣaśmaśrukarṇāḥ syuḥ pāpamṛtyavaḥ

निर्मांसैश्चिपिटैर्भोगाः कृपणा ह्रस्वकर्णकाः ।शङ्कुकर्णाश्च राजानो रोमकर्णा गतायुषः॥ ६१ ॥

nirmāṃsaiścipiṭairbhogāḥ kṛpaṇā hrasvakarṇakāḥ / śaṅkukarṇāśca rājāno romakarṇā gatāyuṣaḥ

बृहत्कर्णाश्च धनिनोराजानः परिकीर्तिताः ।कर्णैः स्निग्धावनद्धैश्च व्यालम्बैर्मांसलैर्नृपाः॥ ६२ ॥

bṛhatkarṇāśca dhaninorājānaḥ parikīrtitāḥ / karṇaiḥ snigdhāvanaddhaiśca vyālambairmāṃsalairnṛpāḥ

भोगी वै निम्नगण्डः स्यान्मत्री सम्पूर्णगण्डकः ।शुकनासः सुखी स्याच्च शुष्कनासो ऽतिजीवनः॥ ६३ ॥

bhogī vai nimnagaṇḍaḥ syānmatrī sampūrṇagaṇḍakaḥ / śukanāsaḥ sukhī syācca śuṣkanāso 'tijīvanaḥ

छिन्नाग्रकूपनासः स्यादगम्यागमने रतः ।दीर्घनासे च सौभाग्यं चौरश्चाकुञ्चितेन्द्रियः॥ ६४ ॥

chinnāgrakūpanāsaḥ syādagamyāgamane rataḥ / dīrghanāse ca saubhāgyaṃ cauraścākuñcitendriyaḥ

मृत्युश्चिपिटनासे स्याद्धीनो भाग्यवतां भवेत् ।स्वल्पच्छिद्रौ सुपुटौ च अवक्रौ च नृपेश्वरे॥ ६५ ॥

mṛtyuścipiṭanāse syāddhīno bhāgyavatāṃ bhavet / svalpacchidrau supuṭau ca avakrau ca nṛpeśvare

क्रूरे दक्षिणवक्रा स्याद्वलिनां च क्षुतं सकृत् ।स्याद्विनिष्पिण्डितं ह्रादि सानुनादं च जीवकृत्॥ ६६ ॥

krūre dakṣiṇavakrā syādvalināṃ ca kṣutaṃ sakṛt / syādviniṣpiṇḍitaṃ hrādi sānunādaṃ ca jīvakṛt

वक्रान्तैः पद्मपत्राभैर्लोचनैः सुखभागिनः ।मार्जारलोचनैः पाप्मा दुरात्मा मधुपिङ्गलैः॥ ६७ ॥

vakrāntaiḥ padmapatrābhairlocanaiḥ sukhabhāginaḥ / mārjāralocanaiḥ pāpmā durātmā madhupiṅgalaiḥ

क्रूराः केकरनेत्राश्च हरिताक्षाः सकल्मषाः ।जिह्यैश्च लोचनैः शूराः सेनान्यो गजलोचनाः॥ ६८ ॥

krūrāḥ kekaranetrāśca haritākṣāḥ sakalmaṣāḥ / jihyaiśca locanaiḥ śūrāḥ senānyo gajalocanāḥ

गम्भीराक्षा ईश्वराः स्युर्मन्त्रिणः स्थूलचक्षुषः ।नीलोत्प लाक्षा विद्वांसः सौभाग्यं श्यामचक्षुषाम्॥ ६९ ॥

gambhīrākṣā īśvarāḥ syurmantriṇaḥ sthūlacakṣuṣaḥ / nīlotpa lākṣā vidvāṃsaḥ saubhāgyaṃ śyāmacakṣuṣām

स्यात्कृष्णतारकाक्षाणामक्ष्णामुत्पाटनं किल ।मण्डलाक्षाश्च पापाः स्युर्निः स्वाः स्युर्देनलोचनाः॥ ७० ॥

syātkṛṣṇatārakākṣāṇāmakṣṇāmutpāṭanaṃ kila / maṇḍalākṣāśca pāpāḥ syurniḥ svāḥ syurdenalocanāḥ

दृक् स्निग्धा विपुला भोगे अल्पायुरधिकोन्नता ।विशालोन्नता सुखिनी दरिद्रा विषमभ्रुवः॥ ७१ ॥

dṛk snigdhā vipulā bhoge alpāyuradhikonnatā / viśālonnatā sukhinī daridrā viṣamabhruvaḥ

घनदीर्घासुसक्तभ्रूर्बालेन्दून्नतसुभ्रुवः ।आढ्यो निः स्वश्च खण्डभ्रृर्मध्ये च विनतभ्रुवः॥ ७२ ॥

ghanadīrghāsusaktabhrūrbālendūnnatasubhruvaḥ / āḍhyo niḥ svaśca khaṇḍabhrṛrmadhye ca vinatabhruvaḥ

स्त्रीषु गम्यासु सक्ताः स्युः सुतार्थे परिवर्जिताः ।अन्नतैर्विपुलैः शङ्खैर्ललाटैर्विषमैस्तथा॥ ७३ ॥

strīṣu gamyāsu saktāḥ syuḥ sutārthe parivarjitāḥ / annatairvipulaiḥ śaṅkhairlalāṭairviṣamaistathā

निर्धना धनवन्तश्च अर्धेन्दुसदृशैर्नराः ।आचार्याः शुक्तिविशालैः शिरालैः पापकारिणः॥ ७४ ॥

nirdhanā dhanavantaśca ardhendusadṛśairnarāḥ / ācāryāḥ śuktiviśālaiḥ śirālaiḥ pāpakāriṇaḥ

अन्नताभैः शिराभिश्च स्वस्तिकाभिर्धनेश्वराः ।निम्नैर्ललाटैर्बन्धार्हाः क्रूरकर्मरतास्तथा॥ ७५ ॥

annatābhaiḥ śirābhiśca svastikābhirdhaneśvarāḥ / nimnairlalāṭairbandhārhāḥ krūrakarmaratāstathā

संवृतैश्च ललाटैश्च कृपणा उन्नतैर्नृपाः ।अनश्रु स्निग्धरुदितमदीनं शुभदं नृणाम्॥ ७६ ॥

saṃvṛtaiśca lalāṭaiśca kṛpaṇā unnatairnṛpāḥ / anaśru snigdharuditamadīnaṃ śubhadaṃ nṛṇām

प्रचुराश्रुदीनं रूक्षं च रुदितं च सुखावहम् ।अकम्पं हसितं श्रेष्ठं मीलिताक्षमघावहम्॥ ७७ ॥

pracurāśrudīnaṃ rūkṣaṃ ca ruditaṃ ca sukhāvaham / akampaṃ hasitaṃ śreṣṭhaṃ mīlitākṣamaghāvaham

असकृद्धसितं दुष्टं सोन्मादस्य ह्यनेकधा ।ललाटोपसृतास्तिस्रो रेखाः स्युः शतवर्षिणाम्॥ ७८ ॥

asakṛddhasitaṃ duṣṭaṃ sonmādasya hyanekadhā / lalāṭopasṛtāstisro rekhāḥ syuḥ śatavarṣiṇām

नृपत्वं स्याच्चतसृभिरायुः पञ्चनवत्यथ ।अरेखेणायुर्नवतिर्विच्छिन्नाभिश्च पुंश्ललाः॥ ७९ ॥

nṛpatvaṃ syāccatasṛbhirāyuḥ pañcanavatyatha / arekheṇāyurnavatirvicchinnābhiśca puṃślalāḥ

केशान्तोपगताभिश्च अशीत्यायुर्नरो भवेत् ।पञ्चभिः सप्तभिः षड्भिः पञ्चाशद्वहुभिस्तथा॥ ८० ॥

keśāntopagatābhiśca aśītyāyurnaro bhavet / pañcabhiḥ saptabhiḥ ṣaḍbhiḥ pañcāśadvahubhistathā

चत्वारिंशच्च वक्राभिस्त्रिंशद्भ्रूलग्नगामिभिः ।विंशतिर्वामवक्रा भिरायुः क्षुद्राभिरल्पकम्॥ ८१ ॥

catvāriṃśacca vakrābhistriṃśadbhrūlagnagāmibhiḥ / viṃśatirvāmavakrā bhirāyuḥ kṣudrābhiralpakam

छत्राकारैः शिरोभिस्तु नृपा निम्नशिरा धनी ।चिपिटैश्च पितुर्मृत्युर्गवाद्याः परिमण्डलैः॥ ८२ ॥

chatrākāraiḥ śirobhistu nṛpā nimnaśirā dhanī / cipiṭaiśca piturmṛtyurgavādyāḥ parimaṇḍalaiḥ

घटमूर्धा पापरुचिर्धनाद्यैः परिवर्जितः ।कृष्णैराकुञ्चितैः केशैः स्निग्धैरेकैकसम्भवैः॥ ८३ ॥

ghaṭamūrdhā pāparucirdhanādyaiḥ parivarjitaḥ / kṛṣṇairākuñcitaiḥ keśaiḥ snigdhairekaikasambhavaiḥ

अभिन्नाग्रैश्च मृदुभिर्न चातिबहुभिर्नृपाः ।बहुमूलैश्च विषमैः स्थूलाग्रैः कपिलैस्तथा॥ ८४ ॥

abhinnāgraiśca mṛdubhirna cātibahubhirnṛpāḥ / bahumūlaiśca viṣamaiḥ sthūlāgraiḥ kapilaistathā

निः स्वाश्चैवातिकुचिलैर्घनैरसित (धिक) मूर्धजैः ।यद्यद्गात्रं महारूक्षं शिरालं मांसवर्जितम्॥ ८५ ॥

niḥ svāścaivātikucilairghanairasita (dhika) mūrdhajaiḥ / yadyadgātraṃ mahārūkṣaṃ śirālaṃ māṃsavarjitam

तत्तत्स्या दशुभं सर्वं ततो ऽन्यथा ।विपुलस्त्रिषु गम्भीरो दीर्घः सूक्ष्मश्च पञ्चसु॥ ८६ ॥

tattatsyā daśubhaṃ sarvaṃ tato 'nyathā / vipulastriṣu gambhīro dīrghaḥ sūkṣmaśca pañcasu

षडुन्नतश्चतुर्ह्रस्वो रक्तः सप्तस्वसौ नृपः ।नाभिः स्वरश्च ससत्त्वं च त्रयं गम्भीरमीरितम्॥ ८७ ॥

ṣaḍunnataścaturhrasvo raktaḥ saptasvasau nṛpaḥ / nābhiḥ svaraśca sasattvaṃ ca trayaṃ gambhīramīritam

पुंसः स्यादतिविस्तीर्णं ललाटं वदनं ह्युरः ।चक्षुः कक्षा नासिका च षट् स्युर् नृपकृकाटिकाः॥ ८८ ॥

puṃsaḥ syādativistīrṇaṃ lalāṭaṃ vadanaṃ hyuraḥ / cakṣuḥ kakṣā nāsikā ca ṣaṭ syur nṛpakṛkāṭikāḥ

उन्नतानि च ह्रस्वनि जङ्घा ग्रीवा च लिङ्गकम् ।पृष्ठं चत्वारि रक्तानि करताल्वधरा नखाः॥ ८९ ॥

unnatāni ca hrasvani jaṅghā grīvā ca liṅgakam / pṛṣṭhaṃ catvāri raktāni karatālvadharā nakhāḥ

नेत्रान्तपादजिह्वौष्ठाः पञ्च सूक्ष्माणि सन्ति वै ।दशनाङ्गुलिपर्वाणि नखकेशत्वचः शुभाः॥ ९० ॥

netrāntapādajihvauṣṭhāḥ pañca sūkṣmāṇi santi vai / daśanāṅguliparvāṇi nakhakeśatvacaḥ śubhāḥ

दीर्घाः स्तनान्तरं बाहुदन्तलोचननासिकाः ।नराणां लक्षणं प्रोक्तं वदामि स्त्रीषु लक्षणम्॥ ९१ ॥

dīrghāḥ stanāntaraṃ bāhudantalocananāsikāḥ / narāṇāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ vadāmi strīṣu lakṣaṇam

राज्ञ्याः स्निग्धौ समौ पादौ तलौ ताम्रौ नखौ तथा ।श्लिष्टाङ्गुली चोन्नताग्रौ तां पाप्य नृपतिर्भवेत्॥ ९२ ॥

rājñyāḥ snigdhau samau pādau talau tāmrau nakhau tathā / śliṣṭāṅgulī connatāgrau tāṃ pāpya nṛpatirbhavet

निगूढगुल्फोपचितौ पद्मकान्तितलौ शुभौ ।अस्वेदिनौ मृदुतलौ मत्स्याङ्कुशघ्वजाञ्चितौ॥ ९३ ॥

nigūḍhagulphopacitau padmakāntitalau śubhau / asvedinau mṛdutalau matsyāṅkuśaghvajāñcitau

वज्राब्जहलचिह्नौ च दास्याः पादौ ततो ऽन्यथा ।जङ्घे च रोमरहिते सुवृत्ते विशिरे शुभे॥ ९४ ॥

vajrābjahalacihnau ca dāsyāḥ pādau tato 'nyathā / jaṅghe ca romarahite suvṛtte viśire śubhe

अनुल्बणं सन्धिदेशं समं जानुद्वयं शुभम् ।ऊरू करिकराकारावरोमौ च समौ शुभौ॥ ९५ ॥

anulbaṇaṃ sandhideśaṃ samaṃ jānudvayaṃ śubham / ūrū karikarākārāvaromau ca samau śubhau

अश्वत्थपत्रसदृशं विपुलं गुह्यमुत्तमम् ।श्रोणीललाटकं स्त्रीणामूरु कूर्मोन्नतं शुभम्॥ ९६ ॥

aśvatthapatrasadṛśaṃ vipulaṃ guhyamuttamam / śroṇīlalāṭakaṃ strīṇāmūru kūrmonnataṃ śubham

गूढो मणिश्च शुभदो नितम्बश्च गुरुः शुभः ।विस्तीर्णमांसोपचिता गम्भीरा विपुला शुभा॥ ९७ ॥

gūḍho maṇiśca śubhado nitambaśca guruḥ śubhaḥ / vistīrṇamāṃsopacitā gambhīrā vipulā śubhā

नाभिः प्रदक्षिणावर्ता मध्यं त्रिबलिशोभितम् ।अरोमशौ स्तनौ पीनौ घनावविषमौ शुभौ॥ ९८ ॥

nābhiḥ pradakṣiṇāvartā madhyaṃ tribaliśobhitam / aromaśau stanau pīnau ghanāvaviṣamau śubhau

कठिनौ रोमशा शस्ता मृदुग्रीवा च कम्बुभा ।आरक्तावधरौ श्रेष्ठौ मांसलं वर्तुलं मुखम्॥ ९९ ॥

kaṭhinau romaśā śastā mṛdugrīvā ca kambubhā / āraktāvadharau śreṣṭhau māṃsalaṃ vartulaṃ mukham

कुन्दपुष्पसमा दन्ता भाषितं कोकिलासमम् ।दाक्षिण्ययुक्तमशठं हंसशब्दसुखावहम्॥ १०० ॥

kundapuṣpasamā dantā bhāṣitaṃ kokilāsamam / dākṣiṇyayuktamaśaṭhaṃ haṃsaśabdasukhāvaham

नासा समा समपुटा स्त्रीणां तु रुचिरा शुभा ।नीलोत्पलनिभं चक्षुर्नासालग्नं न लम्बकम्॥ १०१ ॥

nāsā samā samapuṭā strīṇāṃ tu rucirā śubhā / nīlotpalanibhaṃ cakṣurnāsālagnaṃ na lambakam

न पृथू बालेन्दुनिभे भ्रुवौ चाथ ललाटकम् ।शुभमर्धेन्दुसंस्थानमतुङ्गं स्यादलोमशम्॥ १०२ ॥

na pṛthū bālendunibhe bhruvau cātha lalāṭakam / śubhamardhendusaṃsthānamatuṅgaṃ syādalomaśam

सुमांसलं कर्णयुग्मं समं मृदु समाहितम् ।स्निग्धा नीलाश्च मृदवो मूर्धजाः कुञ्चिताः कचाः॥ १०३ ॥

sumāṃsalaṃ karṇayugmaṃ samaṃ mṛdu samāhitam / snigdhā nīlāśca mṛdavo mūrdhajāḥ kuñcitāḥ kacāḥ

स्त्रीणां समं शिरः श्रेष्ठं पादे पाणितले ऽथ वा ।वाजिकुञ्जरश्रीवृक्षयूपेषुयवतोमरैः॥ १०४ ॥

strīṇāṃ samaṃ śiraḥ śreṣṭhaṃ pāde pāṇitale 'tha vā / vājikuñjaraśrīvṛkṣayūpeṣuyavatomaraiḥ

ध्वजचामरमालाभिः शैलकुण्डलवेदिभिः ।शङ्खातपत्रपद्मैश्च मत्स्यस्वस्तिकसद्रथैः॥ १०५ ॥

dhvajacāmaramālābhiḥ śailakuṇḍalavedibhiḥ / śaṅkhātapatrapadmaiśca matsyasvastikasadrathaiḥ

लक्षणैरङ्कुशाद्यैश्च स्त्रियः स्यू राजवल्लभाः ।निगूढमणिबन्धौ च पद्मगर्भोपमौ करौ॥ १०६ ॥

lakṣaṇairaṅkuśādyaiśca striyaḥ syū rājavallabhāḥ / nigūḍhamaṇibandhau ca padmagarbhopamau karau

न निम्नं नोन्नतं स्त्रीणां भवेत्करतलं शुभम् ।रेखान्वितं त्वविधवां कुर्यात्संभोगिनीं स्त्रियम् ।रेखा या मणिबन्धोत्था गता मध्याङ्गुलिं करे॥ १०७ ॥

na nimnaṃ nonnataṃ strīṇāṃ bhavetkaratalaṃ śubham / rekhānvitaṃ tvavidhavāṃ kuryātsaṃbhoginīṃ striyam / rekhā yā maṇibandhotthā gatā madhyāṅguliṃ kare

गता पाणितले या च योर्ध्वपादतले स्थिता ।स्त्रीणां पुंसां तथा सा स्याद्राज्याय च सुखाय च॥ १०८ ॥

gatā pāṇitale yā ca yordhvapādatale sthitā / strīṇāṃ puṃsāṃ tathā sā syādrājyāya ca sukhāya ca

कनिष्ठिकामूलभवा रेखा कुर्याच्छतायुषम् ।प्रदेशिनीमध्यमाभ्यामन्तरालगता सती॥ १०९ ॥

kaniṣṭhikāmūlabhavā rekhā kuryācchatāyuṣam / pradeśinīmadhyamābhyāmantarālagatā satī

ऊना ऊनायुषं कुर्याद्रेखाश्चाङ्गुष्ठमूलगाः ।बृहत्यः पुत्रास्तन्व्यस्तु प्रमदाः परिकीर्तिताः॥ ११० ॥

ūnā ūnāyuṣaṃ kuryādrekhāścāṅguṣṭhamūlagāḥ / bṛhatyaḥ putrāstanvyastu pramadāḥ parikīrtitāḥ

स्वल्पायुषो बहु (लघु) च्छिन्ना दीर्घाछिन्ना महायुषम् ।शुभं तु लक्षणं स्त्रीणां प्रोक्तं त्वशुभमन्यथा॥ १११ ॥

svalpāyuṣo bahu (laghu) cchinnā dīrghāchinnā mahāyuṣam / śubhaṃ tu lakṣaṇaṃ strīṇāṃ proktaṃ tvaśubhamanyathā

कनिष्ठिकानामिका वा यस्या न स्पृशते महीम् ।अङ्गुष्ठं वा गतातीत्य तर्जनी कुलटा च सा॥ ११२ ॥

kaniṣṭhikānāmikā vā yasyā na spṛśate mahīm / aṅguṣṭhaṃ vā gatātītya tarjanī kulaṭā ca sā

ऊर्ध्वं द्वाभ्यां पिण्डिकाभ्यां जङ्घे चातिशिरालके ।रोमशेचातिमांसे च कुम्भाकारं तथोदरम्॥ ११३ ॥

ūrdhvaṃ dvābhyāṃ piṇḍikābhyāṃ jaṅghe cātiśirālake / romaśecātimāṃse ca kumbhākāraṃ tathodaram

वामावर्तं निम्नमल्पं दुः खितानां च गुह्यकम् ।ग्रीवया ह्रस्वया निः स्वा दीर्घया च कुलक्षयः॥ ११४ ॥

vāmāvartaṃ nimnamalpaṃ duḥ khitānāṃ ca guhyakam / grīvayā hrasvayā niḥ svā dīrghayā ca kulakṣayaḥ

पृथुलया प्रचण्डाश्च स्त्रियः स्युर्नात्र संशयः ।केकरे पिङ्गले नेत्रे श्यामे लोलेक्षणा सती॥ ११५ ॥

pṛthulayā pracaṇḍāśca striyaḥ syurnātra saṃśayaḥ / kekare piṅgale netre śyāme lolekṣaṇā satī

स्मिते कूपे गण्डयोश्च सा ध्रुवं व्यभिचारिणी ।प्रलम्बिनी ललाटे तु देवरं हन्ति चाङ्गना॥ ११६ ॥

smite kūpe gaṇḍayośca sā dhruvaṃ vyabhicāriṇī / pralambinī lalāṭe tu devaraṃ hanti cāṅganā

उदरे श्वशुरं हन्ति पतिं हन्ति स्फिचोर्द्वयोः ।या तु रोमोत्तरौष्ठी स्यान्न शुभा भर्तुरेव हि॥ ११७ ॥

udare śvaśuraṃ hanti patiṃ hanti sphicordvayoḥ / yā tu romottarauṣṭhī syānna śubhā bhartureva hi

स्तनौ सरोमावशुभौ कर्णौ च विषमौ तथा ।कराला विषमा दन्ताः क्लेशाय च भवन्ति ते॥ ११८ ॥

stanau saromāvaśubhau karṇau ca viṣamau tathā / karālā viṣamā dantāḥ kleśāya ca bhavanti te

चौर्याय कृष्णमांसाश्च दीर्घा भुर्तुश्च मृत्यवे ।क्रव्यादरूपैर्हस्तैश्च वृककाकादिसन्निभैः॥ ११९ ॥

cauryāya kṛṣṇamāṃsāśca dīrghā bhurtuśca mṛtyave / kravyādarūpairhastaiśca vṛkakākādisannibhaiḥ

शिरालैर्विषमैः शुष्कैर्वित्तहीना भवन्ति हि ।समुन्नतोत्तरेष्ठी या कलहे रूक्षभाषिणी॥ १२० ॥

śirālairviṣamaiḥ śuṣkairvittahīnā bhavanti hi / samunnatottareṣṭhī yā kalahe rūkṣabhāṣiṇī

स्त्रीषु दोषा विरूपासु पत्राकारो गुणास्ततः ।नरस्त्रीलक्षणं प्रोक्तं वक्ष्ये तज्ज्ञानदायकम्॥ १२१ ॥

strīṣu doṣā virūpāsu patrākāro guṇāstataḥ / narastrīlakṣaṇaṃ proktaṃ vakṣye tajjñānadāyakam