Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
72
अध्याय 72 / 317

Book 1 - Adhyaya 73

19 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ19 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७२

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे इन्द्रनीलपरीक्षणं नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ७३ सूत उवाच ।वैदूर्यपुष्परागाणां कर्केते भीष्मके वदे ।परीक्षां ब्रह्मणा प्रोक्तां व्यासेन कथितां द्विजा

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe indranīlaparīkṣaṇaṃ nāma dvisaptatitamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 73 sūta uvāca / vaidūryapuṣparāgāṇāṃ karkete bhīṣmake vade / parīkṣāṃ brahmaṇā proktāṃ vyāsena kathitāṃ dvijā

हिन्दी अर्थ

नामक तीर्थमें पिण्डदान करके सूर्यतीर्थ, सोमतीर्थ एवं कार्तिकेय-तीर्थमें जाकर किये गये श्राद्धका 'फल अक्षय होता है।

English

Both the eyes of the demon Bala resplendent like the full blown lotus fell in a place where the Siriihala maidens were busy culling the tender shoots and flowers of the creeper La vail (Phyllanthus Longifoluis) with their tender fingers resembling tender shoots.

अध्याय ७२

श्लोक 2

कल्पान्तकालक्षुबिताम्बुराशेर्निर्ह्रादकल्पाद्दितिजस्य नादात् ।वैदूर्यमुत्पन्नमनेकवर्णं शोभाभिरामद्युतिवर्णबीजम्

kalpāntakālakṣubitāmburāśernirhrādakalpādditijasya nādāt / vaidūryamutpannamanekavarṇaṃ śobhābhirāmadyutivarṇabījam

हिन्दी अर्थ

गयातीर्थमें नवहैवत्य और द्वादशहैवत्य नामक श्राद्ध करना चाहिए । अन्वष्टका तिथियोंमें, वृद्धिश्राद्धमें, गयामें और मृत्युतिथिमें माताके लिये पृथक् रूपसे श्राद्ध करनेका विधान है। अन्यत्र तीर्थोमें पिताके साथ

English

The marshy foreshore of the ocean hedged by the plant Ketaka on which waves from either tide lash shines brilliantly due to the abundance of Sapphires.

अध्याय ७२

श्लोक 3

अविदूरे विदूरस्य गिरेरुत्तुङ्गरोधसः ।कामभूतिकसीमानमनु तस्याकरोभवत्

avidūre vidūrasya gireruttuṅgarodhasaḥ / kāmabhūtikasīmānamanu tasyākarobhavat

हिन्दी अर्थ

ही माताका श्राद्ध करना चाहिए । दशाश्वमेधतीर्थमें स्नान करके पितामहका दर्शनकर यदि मनुष्य रुद्रपादका स्पर्श करता है तो वह पुन: इस लोकमें नहीं आता है।

English

Thee the sapphire gems of bluish shades are Ibund, just as:—the blue lotus, ploughshare section honey bee>

अध्याय ७२

श्लोक 4

तस्य नादसमुत्थत्वादाकरः सुमहागुणः ।अभूदुत्तरीतो लोके लोकत्रयविभूषणः

tasya nādasamutthatvādākaraḥ sumahāguṇaḥ / abhūduttarīto loke lokatrayavibhūṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

वित्तपरिपूर्ण समग्र पृथिवीका तीन बार दान करनेसे जो फल प्राप्त होता है, वह फल गयाशिरतीर्थमें श्राद्ध करनेपर प्राप्त हो जाता है । इस गयाशिरतीर्थमें शमीपत्र प्रमाणके बराबर पिण्डदान करना चाहिए।

English

PaEkdaaxif Uctorius.

अध्याय ७२

श्लोक 5

तस्यैव दानवपतेर्निनदानुरूपाः प्रवृट्पयोदवरदर्शित चारुरूपाः ।वैदूर्यरत्नमणयो विविधावभासस्तस्मात्स्फुलिङ्गनिवहा इव संबभूवुः

tasyaiva dānavapaterninadānurūpāḥ pravṛṭpayodavaradarśita cārurūpāḥ / vaidūryaratnamaṇayo vividhāvabhāsastasmātsphuliṅganivahā iva saṃbabhūvuḥ

हिन्दी अर्थ

इससे पितृगण देवत्वको प्राप्त करते हैं । इस कार्यमें विचार करनेकी आवश्यकता नहीं हैँ ।

English

Some have the colour of the waters of the clear blue sea; others resemble a flock of peacocks; some have the reful¬ gence of bubbles coming from blue juice of indigo plant; and some have the colour of the neck of intoxicated cuckoo*

अध्याय ७२

श्लोक 6

पद्मरागमुपादाय मणिवर्णा हि ये क्षितौ ।सर्वांस्तान्वर्णशोभाभिर्वैदूर्यमनुगच्छति

padmarāgamupādāya maṇivarṇā hi ye kṣitau / sarvāṃstānvarṇaśobhābhirvaidūryamanugacchati

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिवने मुण्डपृष्ठतीर्थपर अपना चरण रखा था। अत: उस तीर्थमें अल्पमात्र तपस्यासे ही मनुष्य महान् पुण्य प्राप्त कर लेता है। जो व्यक्ति गयाशीर्षतीर्थमें नामोच्चारके साथ जिन पितरोंको

English

There many sapphire gems of great potency can be found; they are of uniform size, clear lustre and fine colour.

अध्याय ७२

श्लोक 7

तेषां प्रधानं शिखिकण्ठनीलं यद्वा भवेद्वेणुदलप्रकाशम् ।चाषाग्रपक्षप्रतिमश्रियो ये न ते प्रशस्ता मणिशास्त्रविद्भिः

teṣāṃ pradhānaṃ śikhikaṇṭhanīlaṃ yadvā bhavedveṇudalaprakāśam / cāṣāgrapakṣapratimaśriyo ye na te praśastā maṇiśāstravidbhiḥ

हिन्दी अर्थ

पिण्डदान करता है उससे नरकलोकमें निवास

English

Defective sapphires are those encrusted with clay, rock bits and gravels, those with holes, those having the flaw of Trisa (tremulousness), and those impregnated with traces of mica. Some are defective in their colour.

अध्याय ७२

श्लोक 8

गुणवान्वैदूर्यमणिर्योजयति स्वामिनं परंभा (भो) ग्यैः ।दोषैर्युक्तो दोषैस्तस्माद्यत्नात्परीक्षेत

guṇavānvaidūryamaṇiryojayati svāminaṃ paraṃbhā (bho) gyaiḥ / doṣairyukto doṣaistasmādyatnātparīkṣeta

हिन्दी अर्थ

पितरोंको मोक्ष प्राप्त हो जाता है-- मुण्डपृष्ठे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता॥ अल्पेन तपसा तत्र महापुण्यमवाप्नुयात्।

English

Poets well versed in the sacred technical literature praise the genuine gems found there (Siifihala).

अध्याय ७२

श्लोक 9

गिरिकाचशिशुपालौ काच स्फटिकाश्च धूमनिर्भिन्नाः ।वैदूर्यमणेरेते विजातयः सन्निभाः सन्ति

girikācaśiśupālau kāca sphaṭikāśca dhūmanirbhinnāḥ / vaidūryamaṇerete vijātayaḥ sannibhāḥ santi

हिन्दी अर्थ

नरकस्था दिवं यान्ति स्वर्गस्था मोक्षमाप्नुयुः ।

English

Virtues resulting from wearing sapphire are the same as in the case of rubies.

अध्याय ७२

श्लोक 10

लिख्याभावात्काचं लघुभावाच्छैसुपालकं विद्यात् ।गिरिकाचसदीप्तित्वात्स्फटिकं वर्णोज्ज्वलत्वेन

likhyābhāvātkācaṃ laghubhāvācchaisupālakaṃ vidyāt / girikācasadīptitvātsphaṭikaṃ varṇojjvalatvena

हिन्दी अर्थ

पाँचवें दिन गदालोलतीर्थमें स्नान करके अक्षयवटके नीचे पिण्डदान करनेवाला अपने समस्त कुलका उद्धार कर देता है। अक्षयवटके मूलमें शाक अथवा उष्णोदकसे एक ब्राह्मणको भोजन

English

Three types of Rubies have been enumerated before based on their sources. The same applies to sapphires also with* out any difference.

अध्याय ७२

श्लोक 11

यदिन्द्रनीलस्य महागुणस्य सुवर्णसंख्याकलितस्य मूल्यम् ।तदेव वैदूर्यमणेः प्रदिष्टं पलद्वयोन्मापि तगौरवस्य

yadindranīlasya mahāguṇasya suvarṇasaṃkhyākalitasya mūlyam / tadeva vaidūryamaṇeḥ pradiṣṭaṃ paladvayonmāpi tagauravasya

हिन्दी अर्थ

करानेपर करोड़ ब्राह्मणोंको भोजन करानेका फल प्राप्त हो जाता है । अक्षयवटमें श्राद्ध करनेके पश्चात् प्रपितामहका दर्शन करके मनुष्य अक्षय लोकोंको प्राप्त करता है एवं अपने सौ कुलोंका

English

The modes of testing the genuineness of sapphire are the same as those in the case of Rubies.

अध्याय ७२

श्लोक 12

जात्यस्य सर्वे ऽपि मणेस्तु यादृग्विजातयः सन्ति समानवर्णाः ।तथापि नानाकरणानुमेयभेदप्रकारः परमः प्रदिष्टः

jātyasya sarve 'pi maṇestu yādṛgvijātayaḥ santi samānavarṇāḥ / tathāpi nānākaraṇānumeyabhedaprakāraḥ paramaḥ pradiṣṭaḥ

हिन्दी अर्थ

उद्धार कर देता है। मनुष्यको बहुत-से पुत्रोंको कामना करनी चाहिए, क्योंकि उनमेंसे एक भी पुत्र गयातीर्थमें जाय अथवा अश्वमेध-यज्ञ करे या नीलवृषोत्सर्ग

English

Still, under no circtimstanres, should any gem be subjected to the test of fire seeking more brilliancy.

अध्याय ७२

श्लोक 13

सुखोपलक्ष्यश्च सदा विचार्यो ह्ययं प्रभेदो विदुषा नरेण ।स्नेहप्रभेदो लघुता मृदुत्वं विजातिलिङ्गं खलु सार्वजन्यम्

sukhopalakṣyaśca sadā vicāryo hyayaṃ prabhedo viduṣā nareṇa / snehaprabhedo laghutā mṛdutvaṃ vijātiliṅgaṃ khalu sārvajanyam

हिन्दी अर्थ

एक प्रेतने किसी वणिक्से कहा--हे वणिक् ! गयाशीर्षतीर्थमें तुम मेरे नामसे पिण्डदान करो, जिससे मैं इस प्रेतयोनिसे मुक्त हो जाऊँगा। यह पिण्डदान दाताके लिये भी स्वर्गप्रदान करनेवाला

English

Spurious sapphires arc akin to the genuine ones in colour but actually alien are glass, marble, Karavira and crystals.

अध्याय ७२

श्लोक 14

कुशलाकुशलैः प्रपूर्यमाणाः प्रतिबद्धाः प्रतिसत्क्रियाप्रयोगैः ।गुणदोषसमुद्भवं लभन्ते मणयोर्ऽथोन्तरमूल्यमेव भिन्नाः

kuśalākuśalaiḥ prapūryamāṇāḥ pratibaddhāḥ pratisatkriyāprayogaiḥ / guṇadoṣasamudbhavaṃ labhante maṇayor'thontaramūlyameva bhinnāḥ

हिन्दी अर्थ

होगा। ऐसा सुनकर उस वणिकूने गयाशीर्षतीर्थमें उस प्रेतराजके लिये पिण्डदान किया। तदनन्तर अपने छोटे भाइयोंके साथ उसने अपने पितृजनोंको

English

Heaviness and firmness increase in glass, etc. in order. This should be noted.

अध्याय ७२

श्लोक 15

क्रमशः समतीतवर्तमानाः प्रतिबद्धा मणिबन्धकेन यत्नात् ।यदि नाम भवन्ति दोषहीना मणयः षड्गुणमाप्नुवन्ति मूल्यम्

kramaśaḥ samatītavartamānāḥ pratibaddhā maṇibandhakena yatnāt / yadi nāma bhavanti doṣahīnā maṇayaḥ ṣaḍguṇamāpnuvanti mūlyam

हिन्दी अर्थ

करनेवाले पितृजन स्वर्गलोक एवं स्वर्गमें रहनेवाले भी पिण्डदान प्रदान किया। वणिक्के द्वारा

English

If a sapphire has a tinge of copper colour in it, at shall be preserved. So also Karavira and Upala marble if they have the copper tinge*

अध्याय ७२

श्लोक 16

आकरान्समतीतानामुदधेस्तीरसन्निधौ ।मूल्यमेतन्मणीनां तु न सर्वत्र महीतले

ākarānsamatītānāmudadhestīrasannidhau / mūlyametanmaṇīnāṃ tu na sarvatra mahītale

हिन्दी अर्थ

१-श्राद्धं तु नवहैवत्यं कुर्यादद्वादशहैवतम् । अन्वष्टकासु वृद्धौ च गयायां मृतवासरे॥

English

probably symphorecna polyaadrum, GVOB,

अध्याय ७२

श्लोक 17

सुवर्णो मनुना यस्तु प्रोक्तः षोडशमाषकः ।तस्य सप्ततिमो भागः संज्ञारूपं करिष्यति

suvarṇo manunā yastu proktaḥ ṣoḍaśamāṣakaḥ / tasya saptatimo bhāgaḥ saṃjñārūpaṃ kariṣyati

हिन्दी अर्थ

पितरो यान्ति देवत्वं नात्र कार्या विचारणा ।

English

Tliat sapphire which has a briltiant flash like the thunderbolt in its centre is of great potency and very rare. It is the real Indranila.

अध्याय ७२

श्लोक 18

शाणश्चतुर्माषमानो माषकः पञ्चकृष्णलः ।पलस्य दशमो भागो धरणः परिकीर्तितः

śāṇaścaturmāṣamāno māṣakaḥ pañcakṛṣṇalaḥ / palasya daśamo bhāgo dharaṇaḥ parikīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

३-वटमूलं समासाद्य शाकेनोष्णोदकेन वा॥ एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता:। (८४।३१-३२) ४-एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां त्रजेत्॥ यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् । (८४॥ ३३-३४)

English

The sapphire that turns milk hundred times its weight entirely blue is called Mahimila. This is because of the profusion of the colour.

अध्याय ७२

श्लोक 19

इत्थं मणिविधिः प्रोक्तो रत्नानां मूल्यनिश्चये

itthaṃ maṇividhiḥ prokto ratnānāṃ mūlyaniścaye

हिन्दी अर्थ

वहाँ पिण्डदान करनेसे उस प्रेतराजके साथ उसके सभी पितर मुक्त हो गये और पिण्डदान करनेवाला वह विशाल वणिक् पुत्रवान् हो गया । मृत्युके पश्चात् उसने विशालामें राजपुत्रके रूपमें जन्म लिया । उसने

English

The sapphire that turns milk hundred times its weight entirely blue is called Mahimila. This is because of the profusion of the colour.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 72
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.