Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
86
अध्याय 86 / 317

Book 1 - Adhyaya 87

64 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ64 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८६

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे गयामाहात्म्यं नाम षडशीतितमो ऽध्यायः (इति गयामाहात्म्यं समाप्तम्) ।श्रीगरुडमहापुराणम्- ८७ हरिरुवाच ।चतुर्दश मनून्वक्ष्ये तत्सुताश्च सुकादिकान् ।मनुः स्वायम्भुवः पूर्वमग्निघ्राद्याश्च तत्सुताः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe gayāmāhātmyaṃ nāma ṣaḍaśītitamo 'dhyāyaḥ (iti gayāmāhātmyaṃ samāptam) / śrīgaruḍamahāpurāṇam- 87 hariruvāca / caturdaśa manūnvakṣye tatsutāśca sukādikān / manuḥ svāyambhuvaḥ pūrvamagnighrādyāśca tatsutāḥ

हिन्दी अर्थ

रुचिका विवाह मार्कण्डेय मुनिने कहा--पितरोंकी कृपासे उसी नामकी मनको प्रिय लगनेवाली कृशाङ्गी, सुन्दर श्रेष्ट

English

The rock at the place where the skull of the demon OayAsura fell is known as Muapfitha. It is also presided over by all devas.

अध्याय ८६

श्लोक 2

मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।वसिष्ठश्च महातेजा ऋषयः सप्तकीर्तिताः

marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ / vasiṣṭhaśca mahātejā ṛṣayaḥ saptakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

एक अतिशय सुन्दरी कन्या उत्पन्न हुई है। मैं उस सुन्दर स्वरूपवाली मानिनी नामवाली कन्याको भार्यके रूपमें आपको प्रदान करती हूँ आप इसे वरण करें इस कन्यासे अतिशय बुद्धिमान् मनु नामक आपका पुत्र उत्पन्न होगा।

English

At the foot of the mountain Mupddprflha there are ponds Brahmasaras etc. overgrown and partially hidden by Aravinda forest.

अध्याय ८६

श्लोक 3

जयाख्याशाचमिताख्याश्च शुक्रा यामास्तथैव च ।गणा द्वादशकाश्चैति चत्वारः सोमपायिनः

jayākhyāśācamitākhyāśca śukrā yāmāstathaiva ca / gaṇā dvādaśakāścaiti catvāraḥ somapāyinaḥ

हिन्दी अर्थ

इसपर उस रुचिने ' ऐसा ही होगा । '--इस प्रकार कहा ऐसा कहनेपर उस नदीके मध्य-जलसे मानिनी नामकी शरीरधारिणी एक दिव्य कन्या निकली। उस नदीके तटपर मुनिश्रेष्ठ रुचिने अनेक

English

The hill in Aravinda forest marked by the feet of a Kraufica bird (akin to heron) is called Krauflcapada which enables the pilgrim to attain Brahmaloka.

अध्याय ८६

श्लोक 4

विश्वभुग्वामदेवेन्द्रो बाष्कलिस्तदरिर्ह्यभूत् ।स हतो विष्णुना दैत्यश्चक्रेण सुमहात्मना

viśvabhugvāmadevendro bāṣkalistadarirhyabhūt / sa hato viṣṇunā daityaścakreṇa sumahātmanā

हिन्दी अर्थ

महामुनियोंको बुलाकर विधिपूर्वक कन्याके साथ पाणिग्रहण किया । उस कन्यासे अतिशय पराक्रमी और महाद्युति तथा पिताके नामसे रौच्यके रूपमें विख्यात एक पुत्र उत्पन्न हुआ जो रौच्य मन्वन्तरका

English

The primordial deities Gadadhara and others are latent in the stone idols. Hence, the rock is saturated with divine presence.

अध्याय ८६

श्लोक 5

मनुः स्वारोचिषश्चाथ तत्पुत्रो मण्डलेश्वरः ।चित्रको विनतश्चैव कर्णान्तो विद्युतो रविः

manuḥ svārociṣaścātha tatputro maṇḍaleśvaraḥ / citrako vinataścaiva karṇānto vidyuto raviḥ

हिन्दी अर्थ

मेरी प्रसन्नतासे वरुणके पुत्र महात्मा पुष्करद्वारा मेरी अधिपति हुआ । (अध्याय ९०)

English

Those who worship Balabhadra and Subhadrk shall acquire strength, welfare, knotviedge, wealth and children and attain Puruottama.

अध्याय ८६

श्लोक 6

बृहद्गुणो नभश्चैव महाबलपराक्रमः ।ऊर्ज स्तम्बस्तथा प्राण ऋषभो निश्चल (र) स्तथा

bṛhadguṇo nabhaścaiva mahābalaparākramaḥ / ūrja stambastathā prāṇa ṛṣabho niścala (ra) stathā

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुका अमूर्त ध्यान-स्वरूप

English

Offering of Pinda to the manes in front of Puru$o* ttamaraja, the Sun and Gaoeia yields Brahmaloka to the an¬ cestors.

अध्याय ८६

श्लोक 7

दत्तो (म्भो) लिश्चावरीवांश्च ऋष्यः सप्तकीर्तिताः ।तुषिता द्वादश प्रोक्तास्तथा पारावताश्च ये

datto (mbho) liścāvarīvāṃśca ṛṣyaḥ saptakīrtitāḥ / tuṣitā dvādaśa proktāstathā pārāvatāśca ye

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--हे शौनक! स्वायम्भुव मनु आदि हैं। वे जाग्रत् आदि अवस्थाओंमें विद्यमान रहनेवाले मुनिजन व्रत, यम, नियम, पूजा, ध्यान, स्तुति तथा हैं तथा नित्य हैं और कार्य-कारणभावसे रहित हैं। जपमें निरत रहकर भगवान् हरिका ध्यान करते हैं। वे वे सभीके द्वारा देखने योग्य, मूर्तस्वरूप, सूक्ष्म, हरि देहेन्द्रिय, मन, बुद्धि, प्राण और अहंकारसे रहित सूक्ष्मतर एवं सूक्ष्मतम हैं। वे ज्ञानदृष्टिवाले कर्णेद्धियके

English

By bowing down to Kapardin (Siva), and Vighneia (Gapeia) one is freed from all obstacles. By worshipping Kkrttikeya he shall attain Brahmaloka.

अध्याय ८६

श्लोक 8

इन्द्रो विपश्चिद्देवानां तद्रिपुः पुरुकृत्सरः ।जघान हस्तिरूपेण भगवान्मधुसूदनः

indro vipaściddevānāṃ tadripuḥ purukṛtsaraḥ / jaghāna hastirūpeṇa bhagavānmadhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। वे आकाश, तेज, जल, वायु तथा पृथिवी नामक लिये सुनने योग्य विज्ञान और परमानन्दस्वरूप हैं। वे सभी पञ्चभूतोंसे असम्बद्ध हैं तथा उनके धर्मसे भी संसारसे रहित तथा तैजससे भी वर्जित हैं। वे प्रकृष्ट रहित हैं। वे सभी प्राणियोंके स्वामी, सबको आबद्धकर ज्ञानसे अप्राप्य, तुरीयावस्थामें विद्यमान रहनेवाले नियमन करनेवाले नियन्ता एवं इस जगतूके प्रभु हैं। परमाक्षरस्वरूप ब्रह्म हैं। वे सभीके रक्षक एवं सभीके

English

By adoring Revanta the pilgrim obtains excellent horses; by worshipping Indra—great riches an' by worshipping Gauri~good fortune.

अध्याय ८६

श्लोक 9

औत्तमस्य मनोः पुत्रा आजश्च परशुस्तथा ।विनीतश्च सुकेतुश्च सुमित्रः सुबलः शुचिः

auttamasya manoḥ putrā ājaśca paraśustathā / vinītaśca suketuśca sumitraḥ subalaḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

वे चैतन्यरूप, सबके स्वामी और निराकार हैं। वे हन्ता हैं। वे सभी प्राणियोंके आत्मस्वरूप हैं, बुद्धि और सभी आसक्तियोंसे रहित, सभी देवोंसे पूजित तथा धर्मसे रहित हैं। वे हरि निराधार हैं साक्षात् कल्याणस्वरूप महेश्वर हैं। वे तेजःस्वरूप तथा तीनों गुणोंसे भिन्न हैं। शिव हैं। वे विकारहीन, वेदान्तियोंके द्वारा जानने योग्य, वे सभी रूपॉसे रहित एवं कर्तृत्वादिसे शून्य हैं। वेदरूप, इन्दरियातीत, सर्वकल्याणप्रद, परमशुभ, भूतेश्वर

English

By worshipping learning, Sarasvati, Lakml, Sr! and Garudd one is extricated from numerous obstacles.

अध्याय ८६

श्लोक 10

देवो देवावृधो रुद्र ! महोत्साहोजितस्तथा ।रथौजा ऊर्ध्वबाहुश्च शरणश्चानघो मुनिः

devo devāvṛdho rudra ! mahotsāhojitastathā / rathaujā ūrdhvabāhuśca śaraṇaścānagho muniḥ

हिन्दी अर्थ

वे वासनाविहीन, शुद्ध, सर्वदोषरहित, पिपासावर्जित शब्द, रूप, रस, स्पर्श और गन्ध--इन पाँच तन्मात्राओँसे तथा शोक-मोहादिसे दूर रहते हैं। वे हरि जरा- रहित अनादि ब्रह्म हैं। वे योगियोंके द्वारा सम्पुटित मरणसे रहित कूटस्थ तथा मोहवर्जित हैं । वे सृष्टि ब्रह्मस्श्रमें अवस्थित “मैं ही ब्रह्म हूँ" ऐसे परिञ्ञानमात्र हैं। एवं प्रलयसे रहित एवं सत्यस्वरूप हैं, निष्कल है महादेव! इस प्रकार ज्ञान प्राकर जितेन्द्रिय

English

By worshipping Balabhadra one shall get strength and health: by worshipping Subhadr& one gets good luck.

अध्याय ८६

श्लोक 11

सुतपाः शङ्कुरित्येते ऋषयः सप्त कीर्तिताः ।वशवर्तिस्वधामानः शिवाः सत्याः प्रतर्दनाः

sutapāḥ śaṅkurityete ṛṣayaḥ sapta kīrtitāḥ / vaśavartisvadhāmānaḥ śivāḥ satyāḥ pratardanāḥ

हिन्दी अर्थ

परमेश्वर हैं। वे जाग्रत्, स्वप्र एवं सुषुप्ति आदि मनुष्यको उन हरिका ध्यान करना चाहिए। जो अवस्थाओंसे रहित तथा नामरहित हैं। वे जाग्रत् मनुष्य इस प्रकारसे उन हरिका ध्यान करता है, वह आदि अवस्थाओंके अध्यक्ष, शान्तस्वरूप देवाधिदेव निश्चित ही ब्रह्मस्वरूप हो जाता है। (अध्याय ९१)

English

By worshipping Purufottama one obtains all desires. By worslupping Nar&yapa one becomes lord of men.

अध्याय ८६

श्लोक 12

पञ्च देवगणाः प्रोक्ता सर्वे द्वादशकास्तु ते ।इन्द्रः स्वशान्तिस्तच्छुक्रः प्रलम्बो नाम दानवः

pañca devagaṇāḥ proktā sarve dvādaśakāstu te / indraḥ svaśāntistacchukraḥ pralambo nāma dānavaḥ

हिन्दी अर्थ

वर्णधर्म-निरूपण

English

By touching the idol of Narasiihha and worshipping it one becomes victorious in battle. By worshipping Var&ha (the divine Boar) one acquires suzerainty over the whole Earth*

अध्याय ८६

श्लोक 13

मत्स्यरूपी हरिर्विष्णुस्तं जघान च दानवम् ।तामसस्य मनोः पुत्रा जानुजङ्घो ऽथ निर्भयः

matsyarūpī harirviṣṇustaṃ jaghāna ca dānavam / tāmasasya manoḥ putrā jānujaṅgho 'tha nirbhayaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुका मूर्त ध्यानस्वरूप

English

By touching idols of two Vidyadharas whoever one may be, becomes a Vidy&dhara. By worshipping the primord ial Gadadhara one attains all desires.

अध्याय ८६

श्लोक 14

नवख्यातिर्नयश्चैव प्रियभृत्यो विविक्षिपः ।दृढेषुधिः प्रस्तलाक्षः कृबन्धुः कृतस्तथा

navakhyātirnayaścaiva priyabhṛtyo vivikṣipaḥ / dṛḍheṣudhiḥ prastalākṣaḥ kṛbandhuḥ kṛtastathā

हिन्दी अर्थ

भगवान् हरिका मूर्त ध्यानरूप इस प्रकार है-- वे विष्णु करोड़ों सूर्यके समान जयशील, अद्वितीय

English

By worshipping Somanitha one obtains Sivaloka. By bowing Rudrcivara one is honoured in Rudraloka.

अध्याय ८६

श्लोक 15

ज्योतिर्धामा पृथुः (धृष्ट) काव्यश्चैत्रश्चेताग्निहेमकाः (कौ) ।मुनयः कीर्तिताः सप्त सुरागाः सुधियस्तथा

jyotirdhāmā pṛthuḥ (dhṛṣṭa) kāvyaścaitraścetāgnihemakāḥ (kau) / munayaḥ kīrtitāḥ sapta surāgāḥ sudhiyastathā

हिन्दी अर्थ

वर्ण हैं । मोक्ष चाहनेवाले मुनियोंको ऐसे श्रीहरिका ध्यान करना चाहिए। वे अत्यन्त सुन्दर एवं विशाल शंख-समन्वित हैं। हजारों सूर्यके समान प्रचण्ड ज्वालाओंकी मालासे आवेष्टित, उग्ररूप,

English

By bowing to R&mdvara a man becomes delightful to others like Lord Rima. By worshipping Brahmcjvara and reciting prayen one becomes competent to be in Brahmaloka.

अध्याय ८६

श्लोक 16

हरयो देवतामां च चत्वारः पञ्च (सप्त) विंशकाः ।गणा इन्द्रः शिविस्तस्य शत्रुर्भोमरथाः स्मृताः

harayo devatāmāṃ ca catvāraḥ pañca (sapta) viṃśakāḥ / gaṇā indraḥ śivistasya śatrurbhomarathāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

चक्रसे युक्त, शान्तस्वभाव और सुन्दर मुखमण्डलवाले वे विष्णु अपने हाथमें गदा धारण करते हैं।

English

By worshipping Kaleivara a man conquers the god of death; by worshipping Kedira one is honoured in Sivaloka. By worshipping Siddheivara one shall become a Siddha and go to Brahmapura.

अध्याय ८६

श्लोक 17

हरिणा कूर्मरूपेण हतो भीमरथो ऽसुरः ।रैवतस्य मनोः पुत्रो महा प्राणश्च साधकः

hariṇā kūrmarūpeṇa hato bhīmaratho 'suraḥ / raivatasya manoḥ putro mahā prāṇaśca sādhakaḥ

हिन्दी अर्थ

वे रत्रोंसे देदीप्यमान बहुमूल्य किरीटसे युक्त सर्वत्रगामी देव कमलको धारण करते हैं। वे वनमालाको धारण करनेवाले तथा शुभ्र हे, समान स्कन्थोंबाले तथा स्वर्णाभूषणको धारण करते हैं

English

By visiting the Primordial Gadadhara along with the primordial Rudra and others a man is able to uplift a hundred generations and lead them to Brahmapura.

अध्याय ८६

श्लोक 18

वन (ल) बन्धुर्निरमित्रः प्रत्यङ्गः परहा शुचिः ।दृढव्रतः केतुशृगं ऋषयस्तस्य वर्ण्यते

vana (la) bandhurniramitraḥ pratyaṅgaḥ parahā śuciḥ / dṛḍhavrataḥ ketuśṛgaṃ ṛṣayastasya varṇyate

हिन्दी अर्थ

वे शुद्ध वस्त्र धारण करनेवाले, विशुद्ध देहवाले और सुन्दर कान्तिवाले हैं तथा कमलपर विराजमान

English

By approaching and worshipping the primordial Gadadhara a woman desirous of sons shall get sons; a woman desirous of blissful married life shall acquire it and a woman desirous of a flourishing family shall attain it.

अध्याय ८६

श्लोक 19

वेदश्रीर्वेदबाहुश्च ऊर्ध्वबाहुस्तथैव च ।हिरण्यरोमा पर्जन्यः सत्यनेत्रः (नामा) स्वधाम च

vedaśrīrvedabāhuśca ūrdhvabāhustathaiva ca / hiraṇyaromā parjanyaḥ satyanetraḥ (nāmā) svadhāma ca

हिन्दी अर्थ

वे स्वर्णमय शरीरवाले विष्णु सुन्दर हार, शुभ अंगद (बाजूबंद), केयूर और वनमालासे अलंकृत हैं। वे श्रीवत्स कौस्तुभमणि धारण करनेवाले हैं एवं लक्ष्मीसे वन्दनीय और नेत्रद्वयसे शोभायमान

English

By worshipping the primordial Gadadhara one obtains the Brahmaloka wen as by Sraddba, Piadana, gift of food and gift of cool water.

अध्याय ८६

श्लोक 20

अभूतरजसश्चैव तथा देवाश्वमेधसः ।वैकुण्ठ (ण्ठाः श्चामृत (ता) श्चैव चत्वारो देवतागणाः

abhūtarajasaścaiva tathā devāśvamedhasaḥ / vaikuṇṭha (ṇṭhāḥ ścāmṛta (tā) ścaiva catvāro devatāgaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

हैं । वे अणिमादिक गुणोंसे समन्वित विष्णु जगतूके सृष्टिकर्ता और संहारक हैं।

English

I shall enumerate the fourteen Manus and their sons such as Suka. Sv&yambhuva Manu is the first among the Manus. Agnidhra and others are his sons*

अध्याय ८६

श्लोक 21

गणे चतुर्दश सुरा विभुरिद्रः प्रतापवान् ।शान्तः शत्रुर्हतो दैत्यो हंसरूपेण विष्णुना

gaṇe caturdaśa surā vibhuridraḥ pratāpavān / śāntaḥ śatrurhato daityo haṃsarūpeṇa viṣṇunā

हिन्दी अर्थ

वे मुनि, देव तथा दानव सभीके लिये ध्यानगम्य, अत्यन्त सुन्दर हैं। वे ब्रह्मादिसे लेकर स्तम्बपर्यन्त

English

I'hc seven sages arc Marici, Atri, Angiras Pulastya, Pulaha Kratu and the brilliant Vasinha.

अध्याय ८६

श्लोक 22

चाक्षुषस्य मनोः पुत्रा उरुः पुरुर्महाबलः ।शतद्युम्नस्तपस्वी च सत्यबाहुः(क्यो) कृतिस्तथा

cākṣuṣasya manoḥ putrā uruḥ pururmahābalaḥ / śatadyumnastapasvī ca satyabāhuḥ(kyo) kṛtistathā

हिन्दी अर्थ

समस्त प्राणिवर्गके हृदयमें विराजमान हैं। वे । परमगतिकी प्राप्ति होती है।

English

These four arc called Somapayins (drinkers of Soma juice): Jaya, Amita, Suka and Yiima. The foregoing twelve are collectively called Dvadaiaka Ga.

अध्याय ८६

श्लोक 23

अग्निष्णुरतिरात्रश्च सुद्युम्नश्च तथा नरः ।हविष्मानुत्तमः श्रीमान्स्व (सु) धामा विरजस्तथा

agniṣṇuratirātraśca sudyumnaśca tathā naraḥ / haviṣmānuttamaḥ śrīmānsva (su) dhāmā virajastathā

हिन्दी अर्थ

सनातन, अव्यय, सभीके ऊपर कृपालु, प्रभु, नारायण, देवाधिदेव तथा चमकते हुए मकराकृत कर्णकुण्डलोंसे सुशोभित हैं। वे दुःखविनाशक, पूजनीय, मङ्गलमय, दुष्टोंके संहारक, सर्वात्मा,

English

Vamadeva who enjoyed the entire universe was elected Indra (during this Manvantara i.e. period of regime of Manu and his dynasty). The demon Bakali was his enemy. He was killed by Vi$nu with his Sudariana discus.

अध्याय ८६

श्लोक 24

अभिमानः सहिष्णुश्च मधुश्रीरृषयः स्मृताः ।आर्याः प्रभूता भाव्याश्च लेखाश्च पृथुकास्तथा

abhimānaḥ sahiṣṇuśca madhuśrīrṛṣayaḥ smṛtāḥ / āryāḥ prabhūtā bhāvyāśca lekhāśca pṛthukāstathā

हिन्दी अर्थ

सर्वस्वरूप, सर्वत्रगामी और ग्रहदोषोंके निवारक हें ।

English

The sons of the third Manu, Autiama were: Aja Parajii, Vinlta, Suketu, Sumitra, Subala, Suci, Deva, Deva- vrdha, Mahotsaha and Ajita, O Rudra.

अध्याय ८६

श्लोक 25

अष्टकस्य गणाः पञ्च तथा प्रोक्ता दिवौकसाम् ।इन्द्रो मनोजवः शत्रुर्महाकालो महाभजः

aṣṭakasya gaṇāḥ pañca tathā proktā divaukasām / indro manojavaḥ śatrurmahākālo mahābhajaḥ

हिन्दी अर्थ

वे देदीप्यमान नखोंसे समन्वित तथा सुन्दर-सुन्दर अँगुलियोंसे सम्पन्न, जगत्के शरणस्थल, सभीको सुख देनेवाले सौम्यस्वरूप महेश्वर हैं। वे समस्त अलंकारोंसे अलंकृत, सुन्दर चन्दनसे संलिप्त, सर्वदेवसमन्वित

English

The seven sages during hb regime were t Rathaujas, Crdhvabahu, Parana, Anagha, Muni, Sutapas and Sahku.

अध्याय ८६

श्लोक 26

अश्वरूपेण स हतो हरिणा लोकधारिणा ।मनोर्वैवस्वतस्येते पुत्रा विष्णुपरायणाः

aśvarūpeṇa sa hato hariṇā lokadhāriṇā / manorvaivasvatasyete putrā viṣṇuparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

तथा सभी देवताओंका प्रिय करनेवाले हैं।

English

There were five gaaseach with eight deities. They were — Aryas, Prasutas, Bhavyas, Lekhas and Pfthukas.

अध्याय ८६

श्लोक 27

इक्ष्वाकुरथ नाभागो धृष्टः शर्यातिरेव च ।नरिष्यन्तस्तथा पांसुर्नभो नेदिष्ठ एव च

ikṣvākuratha nābhāgo dhṛṣṭaḥ śaryātireva ca / nariṣyantastathā pāṃsurnabho nediṣṭha eva ca

हिन्दी अर्थ

वे सम्पूर्ण लोकोंके हितैषी, सर्वेश्वर एवं सभीकी भावनाओं में विराजमान रहते हैं। वे सूर्यमण्डलसे अधिष्ठित देव, अग्नि और जलमें भी निवास करते हैं। वे वासुदेव जगतूके धाता और मुमुक्षुओंके

English

Gautama, Bharadvaja and Viivamitra. There were fortynine Maruts.

अध्याय ८६

श्लोक 28

करूषश्च पृषध्रश्च सुद्युम्नश्च मनोः सुताः ।अत्रिर्वसिष्ठो भगवाञ्जमदग्निश्च कश्यपः

karūṣaśca pṛṣadhraśca sudyumnaśca manoḥ sutāḥ / atrirvasiṣṭho bhagavāñjamadagniśca kaśyapaḥ

हिन्दी अर्थ

ध्यान करनेयोग्य हैं । है हर! इस लोकमें प्राणियोंके द्वारा 'मैं ही वासुदेव हूँ', इस प्रकार चिन्तनीय वे हरि आत्मस्वरूप हैं ।

English

The Adityas, Vasus and Sadhyas together constituted the Dvidaiaka Gaa.

अध्याय ८६

श्लोक 29

गौतमश्च भरद्वाजो विशामित्रो ऽथ सप्तमः ।तथा ह्येकोनपञ्चाशन्मरुतः परिकीर्तिताः

gautamaśca bharadvājo viśāmitro 'tha saptamaḥ / tathā hyekonapañcāśanmarutaḥ parikīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य इस प्रकारके भगवान् विष्णुका ध्यान करते हैं, वे परमगति प्राप्त करते हैं । प्राचीन कालमें महर्षि याज्ञवल्क्यने ऐसे स्वरूपवाले उन देवेश्वरका ध्यान किया था, जिसके फलस्वरूप

English

The Rudras were eleven in number, Vasus were eight; the Alvins are stipulated as two and Vilvedevas were ten in number. The Angiras were also ten and nine Devaganas.

अध्याय ८६

श्लोक 30

आदित्या वसवः साध्यागणा द्वादशकास्त्रयः ।एकादशा तथा रुद्रा वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः

ādityā vasavaḥ sādhyāgaṇā dvādaśakāstrayaḥ / ekādaśā tathā rudrā vasavo 'ṣṭau prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मोपदेशकके कर्तृत्वको प्राप्त करके उन्होंने परमपद प्राप्त किया था। जो मनुष्य इस विष्णु-ध्यान नामक अध्यायका पाठ करता है, उसको भी

English

I shall now enumerate the future Manus (and their aons and followers). The sons of the eighth Manu named Savar will be Vijaya, Arvavira, Nirdeha. Satyav&k, Kfti, Vari;tha> Garitha, Vaca and Safari.

अध्याय ८६

श्लोक 31

द्वावश्विनौ विनिर्दिष्टौ विश्वेदेवास्तथा दशा ।दशौवाङ्गिरसो देवा नव देवगणास्तथा

dvāvaśvinau vinirdiṣṭau viśvedevāstathā daśā / daśauvāṅgiraso devā nava devagaṇāstathā

हिन्दी अर्थ

वर्णधर्म-निरूपण श्रीशिवजीने कहा- है हरे! है केशिहन्ता! है महर्षि याज्ञवल्क्यजीके पास पहुँचकर ऋषियोंने माधव! महर्षि याज्ञवल्क्यजीने जिस धर्मका प्रतिपादन उनका अभिवादन किया और उनसे सभी वर्णोके किया था, आप मुझको उसे सुनानेकी कृपा करें। धर्मादिक कर्तव्योंको जाननेकी अपनी इच्छा प्रकट

English

The seven sages will be: Aivatthami, Kfpa, Vyasa» Gfilava, Dlptimn, Jfyairnga and Rlma.

अध्याय ८६

श्लोक 32

तेजस्वी नाम वै शक्रो हिरण्याक्षो रिपुः स्मृतः ।हतो वराहरूपेण हरिण्याख्यो ऽथ विष्णुना

tejasvī nāma vai śakro hiraṇyākṣo ripuḥ smṛtaḥ / hato varāharūpeṇa hariṇyākhyo 'tha viṣṇunā

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिने कहा--मिथिलापुरीमें विराजमान की। तत्पश्चात् वे जितेन्द्रिय महामुनि सर्वप्रथम

English

The chief deities will be Sutapas and Amftabhas; iheir gaas are twenty in each.

अध्याय ८६

श्लोक 33

वक्ष्ये मनोर्भविष्यस्य सावर्ण्याख्यस्य वै सुतान् ।विजयश्चार्ववीरश्च निर्मोहः सत्यवाक्रृती

vakṣye manorbhaviṣyasya sāvarṇyākhyasya vai sutān / vijayaścārvavīraśca nirmohaḥ satyavākrṛtī

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुका ध्यान करके उन सभी ऋषियोंसे धर्मसम्बन्धित विषयका वर्णन करने लगे। याञ्चवल्क्यजीने कहा--जिस देशमें कृष्णसार

English

Virocana's son Bali will be elected Indra.

अध्याय ८६

श्लोक 34

वरिष्ठश्च गरिष्ठश्च वाचः संगतिरेव च ।अश्वत्थामा कृपो व्यासो गालवो दीप्तिमानथ

variṣṭhaśca gariṣṭhaśca vācaḥ saṃgatireva ca / aśvatthāmā kṛpo vyāso gālavo dīptimānatha

हिन्दी अर्थ

अभी धर्मके उत्पादक जिन हेतुओंका निर्देश किया गया है, उनके बारेमें संदेह होनेपर निर्णय प्राप्त करनेके लिये परिषद् (धर्मसभा)-का सहयोग

English

After giving his realm to Vitu who will be begging for three stepSj he will forsake hb Indrahood and achieve salvatbn.

अध्याय ८६

श्लोक 35

ऋष्यशृङ्गस्तथा राम ऋषयः सप्त कीर्तिताः ।सुतपा अमृताभाश्च मुख्याश्चापि तथा सुराः

ṛṣyaśṛṅgastathā rāma ṛṣayaḥ sapta kīrtitāḥ / sutapā amṛtābhāśca mukhyāścāpi tathā surāḥ

हिन्दी अर्थ

नामक मृग विचरण करते हैं, मैं उस देशके लेना चाहिए। यह परिषद् वेदों एवं धर्मशास्त्रोंके

English

Listen to the names of the sons of Dde$as&var descendant of Varua. He will be the ninth of Manus. The sons will be: Dhrpketu, Diptiketu, Paftcahasta, Nir&kfti, Prthuiravas, Bfhaddyumna, Rclka, Brhata and Gu.

अध्याय ८६

श्लोक 36

तेषां गणस्तु देवाना मेकैको विंशकः स्मृतः ।विरोचनसुतस्तेषां बलिरिन्द्रो भविष्यति

teṣāṃ gaṇastu devānā mekaiko viṃśakaḥ smṛtaḥ / virocanasutasteṣāṃ balirindro bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

धर्मादिक विषयोंका वर्णन करता हुँ, आप सब सुनें।

English

The seven ses will be:—Apomurti Havifmin, Sukrta, Avyaya, Libhaga, Apradma and Saurabha.

अध्याय ८६

श्लोक 37

दत्त्वेमां याचमानाय विष्णवे यः पदत्रयम् ।ऋद्धिमिन्द्रपदं हित्वा ततः सिद्धिमवाप्स्यति

dattvemāṃ yācamānāya viṣṇave yaḥ padatrayam / ṛddhimindrapadaṃ hitvā tataḥ siddhimavāpsyati

हिन्दी अर्थ

पुराण, न्याय, मीमांसा, धर्मशास्त्र, शिक्षा, कल्प, निरुक्त, व्याकरण, छन्द एवं ज्योतिष्के सहित चार वेद--ये धर्म तथा चौदह विद्याओंके स्थान हैं। मनु, विष्णु, यम, अङ्गिरा, वसिष्ठ, दक्ष,

English

The hundred Pranas will constitute the Devatagaas. Bali will be the enemy whom lord Hari will kill with his mace#

अध्याय ८६

श्लोक 38

वारुणेर्दक्षसावर्णेर्नवमस्य सुताञ्छृणु ।धृतिकेतुर्देप्तिकेतुः पञ्चहस्तो निरामयः ।पृतुश्रवा बृहदूद्युम्न ऋचीको बृहतो गुणः

vāruṇerdakṣasāvarṇernavamasya sutāñchṛṇu / dhṛtiketurdeptiketuḥ pañcahasto nirāmayaḥ / pṛtuśravā bṛhadūdyumna ṛcīko bṛhato guṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कात्यायन, बृहस्पति, गौतम, शंख-लिखित, हारीत

English

The seven sages will be Tapasvin, Sutapas» Tapo murti, Taporati, Tapodhfti> Tapodyuti and Tapodhana.

अध्याय ८६

श्लोक 39

मेधातिथिर्द्युतिश्चैव सवसो वसुरेव च ।ज्योतिष्मान्हव्यकव्यौ च ऋषयो विभुरीश्वरः

medhātithirdyutiścaiva savaso vasureva ca / jyotiṣmānhavyakavyau ca ṛṣayo vibhurīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञाता चार ब्राह्मणोंकी अथवा तीन ब्राह्मणोंकी होती है। इस परिषद्का निर्णय धर्मके सम्बन्धमें मान्य होता है । ब्रह्मवेत्ता-वेद एवं धर्मशास्त्रका विज्ञ एक ब्राह्मण भी धर्मके विषयमें उत्पन्न संदेहका

English

Sutapas who will be observing the duties, Harita, Rohita, and Suraris constitute the gat>as each consisting of ten.

अध्याय ८६

श्लोक 40

परो मरीचिर्गर्भश्च स्व (सु) धर्माणश्च ते त्रयः ।देशशत्रु) कालकाक्षस्तद्धन्ता पद्मनाभकः भविष्यन्ति तदा देवा एकैको द्वादशो गणः ।तेषामिन्द्रो महावीर्यो भविष्यत्यद्भुतो हर

paro marīcirgarbhaśca sva (su) dharmāṇaśca te trayaḥ / deśaśatru) kālakākṣastaddhantā padmanābhakaḥ bhaviṣyanti tadā devā ekaiko dvādaśo gaṇaḥ / teṣāmindro mahāvīryo bhaviṣyatyadbhuto hara

हिन्दी अर्थ

निराकरण कर सकता है।

English

Rtadh&man will be elected as their noble Indra. Taraka will be their enemy. Lord Hari assuming the form of a eunuch will kill him, O Sankara.

अध्याय ८६

श्लोक 41

धमपुत्रस्य पुत्रांस्तु दश मस्य मनोः शृणु ।सुक्षेत्रश्चोत्तमौजाश्च भूरिश्रेण्यश्च वीर्यवान्

dhamaputrasya putrāṃstu daśa masya manoḥ śṛṇu / sukṣetraścottamaujāśca bhūriśreṇyaśca vīryavān

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र चार वर्ण हैं । इनमें प्रारम्भके तीन वर्ण द्विज कहलाते हैं । गर्भाधानसे

English

Lord Madhava will kiU him in the guise of a peacock. Listen to the names of the sons of Bhautya the four¬ teenth Manu from me.

अध्याय ८६

श्लोक 42

शतानीको निरमित्रो वृषसेनो जयद्रथः ।भूरिद्युम्नः सुवर्चाश्च शान्तिरिन्द्रः प्रतापवान्

śatānīko niramitro vṛṣaseno jayadrathaḥ / bhūridyumnaḥ suvarcāśca śāntirindraḥ pratāpavān

हिन्दी अर्थ

और अत्रिके साथ मैं स्वयं-हम सब भगवान् लेकर श्मशानपर्यन्त ऐसे द्विजोंकी समस्त क्रियाएँ

English

They will be:—Oru, Gabhira, Dhr$(a, Tarasvin

अध्याय ८६

श्लोक 43

अयो (पो) मूर्तिर्हविष्मांश्च सुकृतिश्चाव्ययस्तथा ।नाभागो ऽप्रतिमौजाश्च सौरभ ऋषयस्तथा

ayo (po) mūrtirhaviṣmāṃśca sukṛtiścāvyayastathā / nābhāgo 'pratimaujāśca saurabha ṛṣayastathā

हिन्दी अर्थ

विष्णुका ध्यान करके धर्मोपदेशक हुए ।

English

The seven sages will be:—Agnidhra, Agnibahu, Magadha Suci, Ajita, Mukta and &ukra«

अध्याय ८६

श्लोक 44

प्राणाख्याः शतसंख्यास्तु देवतानां गणस्तदा ।तेषामिन्द्रश्च भविता शान्तिर्नाम महाबलः ।बलिः शत्रुस्तं हरिश्च गदया घातयिष्यति

prāṇākhyāḥ śatasaṃkhyāstu devatānāṃ gaṇastadā / teṣāmindraśca bhavitā śāntirnāma mahābalaḥ / baliḥ śatrustaṃ hariśca gadayā ghātayiṣyati

हिन्दी अर्थ

धर्मका अर्थ है--पुण्य । पुण्यकी उत्पत्तिके हेतु हैं-शास्त्रविहित देशमें, शास्त्रविहित कालमें, शास्त्रविहित उपायसे श्रद्धापूर्वक योग्य पात्र (विद्या एवं तपसे समृद्ध ब्राह्मण)-को दिया गया दान तथा

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

अध्याय ८६

श्लोक 45

रुद्र पुत्रस्य ते पुत्रान्वक्ष्याम्येकादशस्य तु ।सर्वत्रगः सुशर्मा च देवानीकः पुरुर्गुरुः

rudra putrasya te putrānvakṣyāmyekādaśasya tu / sarvatragaḥ suśarmā ca devānīkaḥ pururguruḥ

हिन्दी अर्थ

इसके अतिरिक्त अन्य सभी शास्त्रोक्त कर्म । इन्हें अलग-अलग तथा समूहरूपमें धर्म (पुण्य)-का उत्पादक समझना चाहिए। धर्मके उत्पादक इन हेतुओंका मुख्य फल (परम धर्म) योग

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

अध्याय ८६

श्लोक 46

क्षेत्रवर्णो दृढेषुश्च आर्द्रकः पुत्रकस्तथा ।हविष्मांश्च हविष्यश्च वरुणो विश्वविस्तरौ

kṣetravarṇo dṛḍheṣuśca ārdrakaḥ putrakastathā / haviṣmāṃśca haviṣyaśca varuṇo viśvavistarau

हिन्दी अर्थ

(चित्तवृत्तिनिरोध) -के द्वारा आत्मदर्शन (आत्माका साक्षात्कार) ही है। इस आत्मदर्शनरूप परम धर्मके लिये देश आदिका कोई नियम नहीं है। चित्तवृत्तिनिरोध (योग) होनेसे यह होता ही है।

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

अध्याय ८६

श्लोक 47

विष्णुश्चैवाग्नितेजाश्च ऋषयः सप्त कीर्तिताः ।विहङ्गमाः कामगम् निर्माणरुचयस्तथा

viṣṇuścaivāgnitejāśca ṛṣayaḥ sapta kīrtitāḥ / vihaṅgamāḥ kāmagam nirmāṇarucayastathā

हिन्दी अर्थ

चित्तवृत्तिनिरोधके लिये विहित उपायोंके अनुष्ठानकी सम्पन्नतामें देश आदिका नियम आवश्यक है।

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

अध्याय ८६

श्लोक 48

एकैकस्त्रिंशकस्तेषां गणश्चैन्द्रश्च वै वृषः ।धसग्रीवो रिपुस्तस्य श्रीरूपी घातयिष्यति

ekaikastriṃśakasteṣāṃ gaṇaścaindraśca vai vṛṣaḥ / dhasagrīvo ripustasya śrīrūpī ghātayiṣyati

हिन्दी अर्थ

गर्भाधान-संस्कार ऋतुकालमें होता है। गर्भस्पन्दन होनेसे पूर्व ही पुंसवन-संस्कार किया जाता है। गर्भाधानके छठे अथवा आठवें मासमें सीमन्तोन्नयन-संस्कार होता है । संतानोत्पत्तिके बाद

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

अध्याय ८६

श्लोक 49

मनोस्तु दक्षपुत्रस्य द्वादशस्यात्मजाञ्छृणु ।देववानु पदेवश्च देवश्रेष्ठो विदूरथः

manostu dakṣaputrasya dvādaśasyātmajāñchṛṇu / devavānu padevaśca devaśreṣṭho vidūrathaḥ

हिन्दी अर्थ

जातकर्म और ग्यारहवें दिन नामकरण-संस्कार करनेका विधान है। चतुर्थ मासमें निष्क्रमण तथा छठे मासमें अन्नप्राशन-संस्कार करना चाहिए। उसके बाद कुल-परम्पराके अनुसार चूडाकरण

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

अध्याय ८६

श्लोक 50

मित्रवान्मित्रदेवश्च मित्रबिन्दुश्च वीर्यवान् ।मित्रवाहः प्रवाहश्च दक्षपुत्रमनोः सुताः

mitravānmitradevaśca mitrabinduśca vīryavān / mitravāhaḥ pravāhaśca dakṣaputramanoḥ sutāḥ

हिन्दी अर्थ

नामक संस्कार करनेका विधान है।

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

अध्याय ८६

श्लोक 51

तपस्वी सुतपाश्चैव तपोमूर्तिस्तपोरतिः ।तपोधृतिर्द्युतिश्चान्यः सप्तमश्च तपोधनाः

tapasvī sutapāścaiva tapomūrtistaporatiḥ / tapodhṛtirdyutiścānyaḥ saptamaśca tapodhanāḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार संतानके लिये विहित उक्त संस्कारोंको करनेसे बीज (शुक्र) तथा गर्भ (शोणित)-के कारण उत्पन्न हुए सभी पाप शान्त हो जाते हैं स्त्रियोंकी ये सभी क्रियाएँ (संस्कार) अमन्त्रक होती हैं और

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

अध्याय ८६

श्लोक 52

स्वधर्माणः सुतपसो हरितो होहितास्तथा ।सुरारयो गणाश्चैते प्रत्येकं दशको गणः

svadharmāṇaḥ sutapaso harito hohitāstathā / surārayo gaṇāścaite pratyekaṃ daśako gaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

विवाह-संस्कार समन्त्रक होता है। (अध्याय ९३)

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

अध्याय ८६

श्लोक 53

ऋतधामा च भद्रे (तत्रे) न्द्रस्तारको नाम तद्रिपुः ।हरिर्नपुंसकं भूत्वा घातयिष्यति शङ्कर

ṛtadhāmā ca bhadre (tatre) ndrastārako nāma tadripuḥ / harirnapuṃsakaṃ bhūtvā ghātayiṣyati śaṅkara

हिन्दी अर्थ

स्त्रियोंका वह कालविशेष ऋतुकाल है, जो गर्भ धारणके योग्य अवस्थाविशेषसे युक्त है। यह विशेष काल रजोदर्शनके दिनसे सोलह अहोरात्रका होता है र सोलह अहोरात्रॉमें प्रथम चार रात्रियाँ गर्भाधानके लिये वर्जित हैं; अतः इन चार रात्रियोंके बादकी बारह रात्रियाँ ही गर्भाधानके लिये विहित हैं।

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

अध्याय ८६

श्लोक 54

त्रयोदशस्य रौच्यस्य मनोः पुत्रान्निबोध मे ।चित्रसेनो विचित्रश्च तपोधर्मरतो धृतिः

trayodaśasya raucyasya manoḥ putrānnibodha me / citraseno vicitraśca tapodharmarato dhṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

याज्ञवल्क्यजीने कहा--गर्भधारण अथवा जन्म- ग्रहणके आठवें वर्षमें ब्राह्मण, ग्यारहवें वर्षमें क्षत्रिय तथा बारहवें वर्षमें वैश्यका उपनयन-संस्कार गुरु करे अथवा कुल-परम्पराके अनुसार करे। गुरु इस

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

अध्याय ८६

श्लोक 55

सुनेत्रः क्षेत्रवृत्तिश्च सुनयो धर्मपो दृढः ।धृतिमानव्ययश्चैव निशारूपो निरुत्सुकः

sunetraḥ kṣetravṛttiśca sunayo dharmapo dṛḍhaḥ / dhṛtimānavyayaścaiva niśārūpo nirutsukaḥ

हिन्दी अर्थ

उपनीत शिष्यको महाव्याहतियोंके सहित वेद पढाये और शौचाचारकी शिक्षा प्रदान करे।

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

अध्याय ८६

श्लोक 56

निर्मोहस्तत्त्वदर्शो च ऋषयः सप्त कीर्तिताः ।स्व (सु) रोमाणः स्व (सु) धर्माणः स्व (सु) कर्माणस्तथामराः

nirmohastattvadarśo ca ṛṣayaḥ sapta kīrtitāḥ / sva (su) romāṇaḥ sva (su) dharmāṇaḥ sva (su) karmāṇastathāmarāḥ

हिन्दी अर्थ

द्विजोंको दिन और संध्याकालमें उत्तराभिमुख तथा रात्रिके समय दक्षिणाभिमुख होकर मल- मूत्रका परित्याग करना चाहिए । तदनन्तर मिट्टीसे एवं जलसे मल-मूत्रके गन्ध एवं लेपका निवारण

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

अध्याय ८६

श्लोक 57

त्रयस्त्रिंशद्विभेदास्ते देवानां तत्र वै गणाः ।इन्द्रो दिवस्पतिः शत्रुस्त्विष्टिभो नाम दानवः

trayastriṃśadvibhedāste devānāṃ tatra vai gaṇāḥ / indro divaspatiḥ śatrustviṣṭibho nāma dānavaḥ

हिन्दी अर्थ

जबतक न हो तबतक इन्द्रियोंका परिमार्जन करे ।

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

अध्याय ८६

श्लोक 58

मायूरेण च रूपेण घातयिष्यति माधवः ।चतुर्दशस्य भौत्यस्य शृणु पुत्रान्मनोर्मम

māyūreṇa ca rūpeṇa ghātayiṣyati mādhavaḥ / caturdaśasya bhautyasya śṛṇu putrānmanormama

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् शुद्ध स्थानमेँ जाकर दोनों पाँवोंको भलीभाँति धोकर दोनों जानुओंके मध्य अपने हाथोंको अवस्थित करके उत्तराभिमुख या पूर्वाभिमुख बैठे और दाहिने हाथमें स्थित ब्राह्मतीर्थ (अर्थात्

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

अध्याय ८६

श्लोक 59

उरुर्गभीरो धृष्टश्च तरस्वीग्रा (ग्र) ह एव च ।अभिमानि प्रवीरश्च जिष्णुः संक्रन्दनस्तथा ।तेजस्वी दुर्लभश्चैव भौत्यस्यैते मनोः सुताः

ururgabhīro dhṛṣṭaśca tarasvīgrā (gra) ha eva ca / abhimāni pravīraśca jiṣṇuḥ saṃkrandanastathā / tejasvī durlabhaścaiva bhautyasyaite manoḥ sutāḥ

हिन्दी अर्थ

अंगुष्ठका मूल स्थान)-से आचमन करे। कनिष्ठा, तर्जनी एवं अंगुष्ठ अंगुलिके मूल स्थान तथा हाथके अग्रभागमें क्रमशः प्रजापतितीर्थ, पितृतीर्थ, ब्रह्मतीर्थ और देवतीर्थका अधिष्ठान होता है।

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

अध्याय ८६

श्लोक 60

अग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च मागधश्च तथा शुचिः ।अजितो मुक्तशुक्रौ च ऋषयः सप्त कीर्तिताः

agnīdhraścāgnibāhuśca māgadhaśca tathā śuciḥ / ajito muktaśukrau ca ṛṣayaḥ sapta kīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

कूप एवं तड़ागादिके शुद्ध जलसे तीन बार आचमन करके अंगुष्ठमूलसे दो बार ओठोंका मार्जन करना चाहिए द्विजातियोंको चाहिए कि वे फेन और बुद्बुदोंसे रहित प्रकृतिद्वारा प्रदत्त शुद्ध-

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

अध्याय ८६

श्लोक 61

चाक्षुषाः कर्मनिष्ठाश्च पवित्रा भ्राजिनस्तथा ।वचोवृद्धा देवगणाः पञ्च प्रोक्तास्तु सप्तकाः

cākṣuṣāḥ karmaniṣṭhāśca pavitrā bhrājinastathā / vacovṛddhā devagaṇāḥ pañca proktāstu saptakāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वाभाविक जलसे अपनी इन्द्रियोंका स्पर्श यथाविधि करें। हृदय, कण्ठ एवं तालुतक पहुँचनेवाले जलसे

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

अध्याय ८६

श्लोक 62

शुचिरिन्द्रो महादैत्यो रिपुहन्ता हरिः स्वयम् ।एको देवश्चतुर्धा तु व्यासरूपेण विष्णुना

śucirindro mahādaityo ripuhantā hariḥ svayam / eko devaścaturdhā tu vyāsarūpeṇa viṣṇunā

हिन्दी अर्थ

करके शुद्ध होते हैं। स्त्री एवं शूद्रकी तालुतक पहुँचनेवाले शुद्ध जलसे एक बार आचमन करनेसे ही शुद्धि हो जाती है। जिनका यज्ञोपवीत नहीं

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

अध्याय ८६

श्लोक 63

कृतस्ततः पुराणानि विद्याश्चाष्टादशैव तु ।अङ्गानि चतुरो वेदा मीमांसा न्यायविस्तरः

kṛtastataḥ purāṇāni vidyāścāṣṭādaśaiva tu / aṅgāni caturo vedā mīmāṃsā nyāyavistaraḥ

हिन्दी अर्थ

प्रातःस््रान, जलहैवत ३ आपो हि छ्ला०' आदि मन्त्रोंसे मार्जन, प्राणायाम, सूर्योपस्थान एवं गायत्रीमन्त्रका जप प्रतिदिन अपने अधिकारके अनुसार यथाविधि करना चाहिए।

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

अध्याय ८६

श्लोक 64

पुराणं धर्मशास्त्रं च आयुर्वेदार्थशास्त्रकम् ।धनुर्वेदश्च गान्धर्वो विद्या ह्यष्टादशैव ताः

purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca āyurvedārthaśāstrakam / dhanurvedaśca gāndharvo vidyā hyaṣṭādaśaiva tāḥ

हिन्दी अर्थ

गायत्रीमन्त्रका शिरोभाग हैं। इस शिरोभागसे युक्त प्रतिमहाव्याहति एक-एक बार प्रणव जोड़कर तीनों महाव्याहृतियोंके साथ गायत्रीमन्त्रका मानस- जप करते हुए मुख एवं नासिकामें संचरणशील

English

These five constitute the ganas Ciksu$as, Karmanif* (has, Pavitras, Bhrajins and Vacavrthas, each having seven sections.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 86
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.