Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
92
अध्याय 92 / 317

Book 1 - Adhyaya 93

13 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ13 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९२

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे विष्णुध्यानं नाम द्विनवतितमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ९३ महेश्वर उवाच ।याज्ञवल्क्येन यत्पूर्वं धर्मं प्रोक्तं कयं हरे ! ।तन्मे काथय केशिघ्न ! यथा तत्त्वेन माधव !

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe viṣṇudhyānaṃ nāma dvinavatitamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 93 maheśvara uvāca / yājñavalkyena yatpūrvaṃ dharmaṃ proktaṃ kayaṃ hare ! / tanme kāthaya keśighna ! yathā tattvena mādhava !

हिन्दी अर्थ

वर्णसंकर जातियोंका प्रादुर्भाव, गृहस्थधर्म, वर्णधर्म तथा सैंतीस प्रकारके अनध्याय

English

O the bearer of iSaha, Cakra and Gada, please

अध्याय ९२

श्लोक 2

हरिरुवाच ।याज्ञवल्क्यं नमस्कृत्य मिथिलायां समास्थितम् ।अपृच्छन्नॄषयो गत्वा वर्णधर्माद्यशेषतः ।तेभ्यः स कथयामास विष्णुं ध्यात्वा जितेन्द्रियः

hariruvāca / yājñavalkyaṃ namaskṛtya mithilāyāṃ samāsthitam / apṛcchannṝṣayo gatvā varṇadharmādyaśeṣataḥ / tebhyaḥ sa kathayāmāsa viṣṇuṃ dhyātvā jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। उसके बाद गृहस्थाश्रमी वेदार्थ भिक्षा प्रदान करनी चाहिए । द्वारपर पधारे सभीको (निरुक्त, व्याकरण आदि) तथा अन्य विविध भोजन कराना चाहिए । प्रतिवर्ष स्नातक, आचार्य

English

I shall expound the meditation on Hart that suppresses the machinations of Miy. O Hara, the meditation is of two kinds, one on the embodied and the other on the unembodied.

अध्याय ९२

श्लोक 3

याज्ञवल्क्य उवाच ।यस्मिन्देशे मृगः कृष्णस्तस्मिन्धर्मान्निबोधत ।पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः

yājñavalkya uvāca / yasmindeśe mṛgaḥ kṛṣṇastasmindharmānnibodhata / purāṇanyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṅgamiśritāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकारके शास्त्रोंका अध्ययन करे योगक्षेम आदिकी सिद्धिके लिये उसको ईश्वरकी उपासना करनी चाहिए ।

English

Endowed with the discus resembling a thousand suns, fierce with a scries of shooting flames, the tranquil, of auspi¬ cious face, having the mace in his hand*

अध्याय ९२

श्लोक 4

वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ।वक्तारो धर्मशास्त्राणां मनुर्विष्णुर्यमो ऽङ्गिराः

vedāḥ sthānāni vidyānāṃ dharmasya ca caturdaśa / vaktāro dharmaśāstrāṇāṃ manurviṣṇuryamo 'ṅgirāḥ

हिन्दी अर्थ

वह स्थान करके देवताओं और पितरोंका तर्पण तथा पूजन करे । तदनन्तर उसको वेद, पुराण तथा इतिहासका यथाशक्ति अध्ययन एवं अध्यात्मिकी विद्याका जप (चिन्तन) करना चाहिए । तत्पश्चात्

English

Equipped with the priceless crown brilliant with gems, having weapons, the omnipresent, the shining, holding the lotus.

अध्याय ९२

श्लोक 5

वसिष्ठदक्षसंवर्तशातातपपराशराः ।आपस्तम्बोशनोव्यासाः कात्यायनबृहस्पती

vasiṣṭhadakṣasaṃvartaśātātapaparāśarāḥ / āpastambośanovyāsāḥ kātyāyanabṛhaspatī

हिन्दी अर्थ

भूत, पितर, देव, ब्रह्म और मनुष्य जातिके लिये गृहस्थ बलिकर्म, स्वधा, होम, स्वाध्याय तथा अतिथि-सत्कार करे। देवताओंके लिये अग्रिमें हवन करना चाहिए। भूतबलि, श्वान (कुत्ता),

English

Wearing the garland of wild flowers, the pure, of even shoulders, having golden ornaments, good gannents, of pure body, having good cars, stationed in the lotus,

अध्याय ९२

श्लोक 6

गौतमः शङ्खलिखितो हारीतो ऽत्रिरहं तथा ।एते विष्णुं समाराध्य जाता धर्मोपदेशकाः

gautamaḥ śaṅkhalikhito hārīto 'trirahaṃ tathā / ete viṣṇuṃ samārādhya jātā dharmopadeśakāḥ

हिन्दी अर्थ

चाण्डाल एवं काक आदिके लिये पका हुआ अन्न भूमिपर दे। पितृगण एवं मनुष्योंको अन्नके सहित जल भी प्रतिदिन प्रदान करना चाहिए। प्रतिदिन स्वाध्याय करे, केवल अपने लिये अन्नपाक न

English

Of golden body having good necklaces, good bracelets, the armlet, equipped with the garland of wild flowers#

अध्याय ९२

श्लोक 7

देशकाल उपायेन द्रव्यं श्रद्धासमन्वितम् ।पात्रे प्रदीयते यत्तत्सकलं धर्मलक्षणम्

deśakāla upāyena dravyaṃ śraddhāsamanvitam / pātre pradīyate yattatsakalaṃ dharmalakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

करे। स्ववासिनी (अपने पितृगृहमें रहनेवाली

English

Having the mark Srivatsa and the gem Kaustubha, Lakfml's eyes fixed on him, equipped with the qualities such as Apimi, the originator and the destroyer.

अध्याय ९२

श्लोक 8

इज्याचारो दमो ऽहिंसा दानं स्वाध्यायकर्म च ।अयं च परमो धर्मो यद्योगेनात्मदर्शनम्

ijyācāro damo 'hiṃsā dānaṃ svādhyāyakarma ca / ayaṃ ca paramo dharmo yadyogenātmadarśanam

हिन्दी अर्थ

कन्या, अतिथि तथा भूत्योंको भोजन प्रदानकर गृहस्वामिनी और उसका पति शेष बचे हुए अन्नका भोजन करे। अग्रिमें पञ्चप्राणाहुति देकर अन्नकी निन्दा न करते हुए भोजन करना चाहिए।

English

Worthy of meditation of the sages, the deities and the asuras, extremely beautiful, stationed in the hearts of living beings from Brahma to a blade of grass.

अध्याय ९२

श्लोक 9

चत्वारो वेदधर्मज्ञाः पर्षत्त्रैविद्यमेव वा ।सा ब्रूते यत्स्वधर्मः स्यादेको वाध्यात्मवित्तमः

catvāro vedadharmajñāḥ parṣattraividyameva vā / sā brūte yatsvadharmaḥ syādeko vādhyātmavittamaḥ

हिन्दी अर्थ

भोजनके आदि और अन्तमें आपोऽशान- विधिसे आचमन करे तथा सम्यक् प्रकारसे पका हुआ, हितकारी, स्वल्प भोजन बालकोंके साथ करना चाहिए ।

English

The eternal, the imperishable, the pure, the lord blessing all, Nariyaiia the great God with his earrings shaped like the Makara hsh shining profusely.

अध्याय ९२

श्लोक 10

ब्रह्मक्षात्त्रियविट्शूद्रा वर्णास्त्वाद्यास्त्रयो द्विजाः ।निषेकाद्याः श्मशानान्तास्तेषां वै मन्त्रतः क्रियाः

brahmakṣāttriyaviṭśūdrā varṇāstvādyāstrayo dvijāḥ / niṣekādyāḥ śmaśānāntāsteṣāṃ vai mantrataḥ kriyāḥ

हिन्दी अर्थ

पात्रादिसे आच्छादित अमृततुल्य भोजन द्विजको कराना चाहिए। यथाशक्ति अतिथि एवं अन्य वर्णोको क्रमशः भोजन देना चाहिए । सायंकाल भी आये हुए अतिथिको लौटाना नहीं चाहिए। इसमें

English

Destroyer of all harassments, worthy of worship, the auspicious, destroyer of the wicked, the immanent soul of all, omniformed, omnipresent, destroyer of evil influence of planets. Having beautiful rings, and shining nails, worthy of being approached as refuge, the pleasing, of gentle form, the great lord.

अध्याय ९२

श्लोक 11

गर्भाधानमृतौ पुंसः सवनं स्पन्दनात्पुरा ।षष्ठे ऽष्टमे वा सीमन्तः प्रसवे जातकर्म च

garbhādhānamṛtau puṃsaḥ savanaṃ spandanātpurā / ṣaṣṭhe 'ṣṭame vā sīmantaḥ prasave jātakarma ca

हिन्दी अर्थ

एवं राजाको पूजा करनी चाहिए। ऐसे ही मित्र, जामाता एवं ऋत्विक् प्रतिवर्ष पूजनीय हैं । पथिकको अतिथि तथा वेदपारंगतको श्रोत्रिय कहा जाता है। ब्रह्मलोकको कामना करनेवाले गृहस्थजनोंके लिये

English

Having all or na men is, smeared with sweet sandal paste, accompanied by all Devas, the doer of what is pleasant to the gods.

अध्याय ९२

श्लोक 12

अहन्येकादशे नाम चतुर्थे मासि निष्क्रमः ।षष्ठे ऽन्नप्राशनं मासि चूडां कुर्याद्यथाकुलम्

ahanyekādaśe nāma caturthe māsi niṣkramaḥ / ṣaṣṭhe 'nnaprāśanaṃ māsi cūḍāṃ kuryādyathākulam

हिन्दी अर्थ

ये दोनों मान्य हैं।

English

Seeking the benefit of all worlds, the lord of all, conceiver of all, stationed in the sphere of the Sun, Fire, and Water. Vasudeva, the sole meditator of the universe, should be meditated upon by those who seek salvation am Vasudeva'', thus shall the soul be meditated upon Hari.

अध्याय ९२

श्लोक 13

एवमेनः शमं याति बीजगर्भसमुद्भवम् ।तूष्ण ईमेताः क्रियाः स्त्रीणां विवाहश्च समन्त्रकः

evamenaḥ śamaṃ yāti bījagarbhasamudbhavam / tūṣṇa īmetāḥ kriyāḥ strīṇāṃ vivāhaśca samantrakaḥ

हिन्दी अर्थ

ससम्मान आमन्त्रणके बिना ब्राह्मणको दूसरेके यहाँ बने हुए पक्वान्नको प्राप्त करनेकी अभिलाषा नहीं करनी चाहिए। गृहस्थको वाणी, हाथ, पैरकी चञ्चलता एवं अतिभोजन करनेसे बचना चाहिए।

English

Those who recite this Visnudhyana attain the final goal, viz., liberation

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 92
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.