Harivamsha Purana· Harivaṁśa Purāṇa
114
अध्याय 114 / 119

Adhyaya 113

84 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ84 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११४

श्लोक 1

ततो दृष्ट्वैव गरुडम् अनिरुद्धशरीरगाः एवं वरान् बहूंल् लब्ध्वा बाणः प्रीतिमान् अभवत् ।जगाम सह रुद्रेण महाकालत्वम् आगतः ।वासुदेवो ऽपि बहुधा नारदं पर्यपृच्छत ।क्वानिरुद्धस् तु भगवान् संयतो नागबन्धनैः ।श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वेन स्नेहक्लिन्नं हि मे मनः ॥ अनिरुद्धे हृते वीरे क्षुभिता द्वारका पुरी ।शीघ्रं तं मोक्षयिष्यामि यद् अर्थं वयम् आगताः ॥ अद्य तं नष्टशत्रुं वै द्रष्टुम् इच्छामहे वयम् ।स प्रदेशस् तु भगवन् विदितस् तव सुव्रत ॥ एवम् उक्तस् तु कृष्णेन नारदः प्रत्यभाषत ।कन्यापुरे कुमारो ऽसौ बद्धो नागैश् च माधव ॥ एतस्मिन्न् अन्तरे शीघ्रं चित्रलेखा ह्य् उपस्थिता ।बाणस्योत्तमसत्त्वस्य दैत्येन्द्रस्य महात्मनः ।इदम् अन्तःपुरं देव प्रविशस्व यथासुखम् ॥ ततः प्रविष्टास् ते सर्वे अनिरुद्धस्य मोक्षणे ।बलः सुपर्णः कृष्णश् च प्रद्युम्नो नारदस् तथा ।वासुदेवो ऽपि सहसा विवेशान्तःपुरे रिपोः ।शररूपा महासर्पा वेष्टयित्वा तनुं स्थिताः

tato dṛṣṭvaiva garuḍam aniruddhaśarīragāḥ evaṃ varān bahūṃl labdhvā bāṇaḥ prītimān abhavat | jagāma saha rudreṇa mahākālatvam āgataḥ | vāsudevo 'pi bahudhā nāradaṃ paryapṛcchata | kvāniruddhas tu bhagavān saṃyato nāgabandhanaiḥ | śrotum icchāmi tattvena snehaklinnaṃ hi me manaḥ || aniruddhe hṛte vīre kṣubhitā dvārakā purī | śīghraṃ taṃ mokṣayiṣyāmi yad arthaṃ vayam āgatāḥ || adya taṃ naṣṭaśatruṃ vai draṣṭum icchāmahe vayam | sa pradeśas tu bhagavan viditas tava suvrata || evam uktas tu kṛṣṇena nāradaḥ pratyabhāṣata | kanyāpure kumāro 'sau baddho nāgaiś ca mādhava || etasminn antare śīghraṃ citralekhā hy upasthitā | bāṇasyottamasattvasya daityendrasya mahātmanaḥ | idam antaḥpuraṃ deva praviśasva yathāsukham || tataḥ praviṣṭās te sarve aniruddhasya mokṣaṇe | balaḥ suparṇaḥ kṛṣṇaś ca pradyumno nāradas tathā | vāsudevo 'pi sahasā viveśāntaḥpure ripoḥ | śararūpā mahāsarpā veṣṭayitvā tanuṃ sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

यादव उन अद्भुत प्रभावशाली ब्राह्मण दुर्वासाके पीछे- पीछे चलने लगे, जो मानो तीनों लोकोंको जलाकर भस्म कर देना चाहते थे। उनके कौपीनका आधा ही वस्त्र शेष था। वे बार-बार किसीको याद करते थे, उनके मनमें बड़ा संताप था। उन्होंने टूटा हुआ दण्ड धारण कर रखा था। राजा हंसने उन्हें बहुत कष्ट पहुँचाया था, अतः वे भीतर-ही-भीतर रोषसे जल रहे थे। उनके नेत्रसे महाभयंकर अग्नि प्रकट हो रही थी। वे यादवेश्वर श्रीकृष्णणी ओर देख रहे थे। इस अवस्थामें संनन्‍्यासी दुर्वालाकों उन यादवशिरोमणियोंने भयभीत होकर किं करिष्यत्यसो क्रुद्धः किं वा वक्ष्यति नः प्रभु: ।

English

Vaishampāyana said:—Hear now of the names, forms, accomplishments and the principal weapons of the Dānavas. Viprachitti, Shivi, Shanku, Ayashanku, Ayasshirā, Ashwashira, the powerful Hayagrivā, Ketumān, Ugra, Syogra, Vyavra, the great Asura Pushkara, Pushkala, Swashwa, Ashwapati, Prahāda, Ashwashirā, Kumbha, Sanglhāda, Gaganaprya, Anuhrāda, Harihara, Varāha, Sanhara, Aruja, Vrishaparva, Virupaksha, Munindra, Chandralochana, Nishprabha, Suprahva, Nirudara, Ekavaktra, Mahāvaktra Dwivaktra, Sherasa, Sharabha, Kunatha, Kupatha, Kvatha, Mahagarbha, Shankukarna, Mahādhwani, Dirghajish, Arkavadana, Mriduchāpa, Mriduprya, Vāyu, Garistha, Namachi, Shamvara, Viksharā, Chandrahanta, Krodhahanta, Krodhavardhanā, Kālaka, Kalakaksha, Vitra, Krodhavimokshana, Garistha, Havistha, Pralamva, Naraka, Pritha, Indratapana, Vatāpi, Ketumān, Asilomā, Vitomā, Vāskala, Pramada, Mada, Shrigālavavana, Keshi, Ekāksha, Rahu, Tuhunda, Samala, Sripa—these and many other Daityas appeared before the Great Vishnu who was about to place his feet (1-12). Of them, some took up nooses, some had their mouths wide open, some had the voice of asses, some took up Satghnis, some discus in their hands, some had thunder-bolts, some rods, some mortars, some swords, some Pattiças, some Parashwadhas, some Praças, some clubs, some Parighas, some huge stones and some Pushalas in their hands. Some Dānavas had trees in their hands, some had bows, some had clubs, some had Bhushundis, and some shook there with daggers in their hands. Those dreadful and highly powerful Dānavas, dressed in various ways, were armed with diverse weapons. Some had their mouths like those of tortoises, some had like those of fowls, some had like those of swans, and some had like those of asses; some were camel-mouthed, some were boar-mouthed and some dreadful Dānavas had mouths like Makaras. Some had their faces like hares, some like cats, some like Sukas, some like cows, some like deer, some like Garuda, some like swords and some like peacocks; some were horse-mouthed, some were elephant-mouthed and some had faces like those of various other weapons. They put on skins of elephant and antelope. Their persons were covered with bark. Some amongst them were adorned with gold. The Asuras put on crowns and wore Kundalas; they, clad in various raiments, were adorned with diverse garlands and pastes. Holding their burning weapons those Dānavas and Asuras approached Hrishikesha who was about to place his feet. The effulgence of the Lord at that time, who was about to conquer the three worlds, was like that of the sun. Having smashed all the sons of Diti with his palms and feet the omnipotent lord possessed the three worlds with his three foot-steps. Having assumed a huge form he first attacked the earth; when he occupied the earth the sun and moon were in his heart. When he occupied the sky they were in his waist and when he occupied the heaven they were on his knees (13–29). The twice-born thus described the form of Vishnu of incomparable prowess. Having conquered the three worlds and slain the leading Asuras, Hari, adored of the universe, conferred the earth on Indra the king of gods. The powerful Vishnu assigned to Bali the region under the earth called Sutala. Obtaining that region for his residence the foremost of Asuras Bali was pleased. Since then the king of Asuras has been living in Rasātala. Living there the greatly effulgent Bali engaged in great meditation. The intelligent Bali said to Nārāyana, adored of the universe "O Lord, do thou command me particularly what I should do now." Thereupon Vishnu, the lord of celestials, said to the Daitya king Bali (30–31).

अध्याय ११४

श्लोक 2

ते सर्वे सहसा देहात् तस्य निःसृत्य भोगिनः क्षितिं सर्वे ऽभ्यधावन्त प्रकृत्यावस्थिताः शराः

te sarve sahasā dehāt tasya niḥsṛtya bhoginaḥ kṣitiṃ sarve 'bhyadhāvanta prakṛtyāvasthitāḥ śarāḥ

हिन्दी अर्थ

ततः कृष्णो हषीकेश: किंचिदुत्प्लुत्य तत्पुर: अहमद्य स्थितो विप्र किंकरो5स्मीति चाब्रवीतू अर्ध्यादिसमुदाचारं चक्रे कृष्ण: किरीटभूत् आह भूयो हषीकेशो यतिं दुर्वाससं प्रभुम्। किमर्थ ब्रूहि विप्रेन्दर अस्मिन् प्रत्यागमो हि व: दृष्टे वा हथवा किंचित् कारणं चास्ति वो महत् । संन्यासिनो द्विजश्रेष्ठा यूयं विगतकल्मषा:

English

Vishnu said:—"O great Asura, I have been pleased with you; I am ready to grant you a boon: pray for it. May good betide you. Do you pray for desired-for objects. Never under any circumstances disobey the words of Sakra, the king of gods. This is my command to you. If you obey it you will meet with your well-being. O Daitya, the water, your offered, was taken by me in the cavity of my palm and therefore you have no fear anywhere from the gods. Along with all the Daityas and your followers, do you live by my favour in that part of the nether region which is called Sutala. Remembering my mandate do not disregard the words of Shakra of incomparable energy. O great Asura, all the gods are worshipful unto you. You will attain to all your desirable objects; you will acquire many dresses both in this world and in the next. And by my favour you will always reign supreme over the Daityas. You will enjoy various objects and celebrate sacrifices accompanied with gifts. Whenever you will transgress this my command the highly powerful serpents will bind you with their hoods. You should always bow unto Mahendra and other gods. Indra, the king of gods, is my elder brother; you should therefore obey his command" (35–44).

अध्याय ११४

श्लोक 3

दृष्टः स्पृष्टश् च कृष्णेन सो ऽनिरुद्धो महात्मना स्थितिः प्रीतिमना भूत्वा प्राञ्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत्

dṛṣṭaḥ spṛṣṭaś ca kṛṣṇena so 'niruddho mahātmanā sthitiḥ prītimanā bhūtvā prāñjalir vākyam abravīt

हिन्दी अर्थ

स्पृहाप्रेरितकर्माण: क्षत्रियान् यान्ति सुब्रता:। निरूप्यमाणमस्माभिर्विप्र किंचिन्न दृश्यते न जाने कारणं ब्रह्मन् युष्मदागमनं प्रति। एतावता चानुमेयं किंचित्कारणमस्ति वै इत्युक्ततति देवेशे चक्रपाणों जनार्दने तस्यापि राजन् विप्रस्य भूय: कोपो महानभूत्। तस्मादभ्यधिक: पूर्वात् कोप: संजायते महान्

English

Bali said:—"O great God, O holder of conch-shell, discus and club O God of gods, O preceptor of the gods, and Asuras, O king of gods, O foremost of celestials, what position will be mine when I will live in that nether region? How shall I live there? How will my fame be unbroken?"

अध्याय ११४

श्लोक 4

देवदेव सदा युधे जेता त्वम् असि कस् तव शक्तो वै प्रमुखे स्थातुं साक्षाद् अपि शतक्रतुः

devadeva sadā yudhe jetā tvam asi kas tava śakto vai pramukhe sthātuṃ sākṣād api śatakratuḥ

हिन्दी अर्थ

दिधक्षन्निव लोकांस्त्रीन् भक्षयन्रिव पश्यत: । रोषरक्तेक्षण: क्रुद्धों हसन्निव दहन्निव एकादशाधिकशततमोड ध्याय: वे मन-ही-मन सोचने लगे--'पता नहीं, यह कुपित होकर क्या करेंगे ? और हमारे स्वामी श्रीकृष्ण इनसे क्या कहेंगे।' ऐसा विचार करते हुए वे समस्त यादव और वृष्णिवंशी हाथ जोड़कर उनकी सेवामें उपस्थित हुए और कुछ मन्द स्वरमें बोले--' भगवन्! आपके लिये यह आसन है।' इसी समय इन्द्रियोंके नियन्ता भगवान् श्रीकृष्ण कुछ उछलकर दुर्वासाके आगे चले आये और बोले--'विप्रवर! यह आसन है, इसपर सुखपूर्वक बैठिये। आज मैं आपकी सेवामें खड़ा हूँ, मैं आपका

English

The Lord said:—"O foremost of Daityas, a Srāddha without a Shrotrya, study without vows, sacrifice without presents, Homa without Ritwikas, gifts without reverence and impure Havi, these six portions will belong to you. The virtue of those who are ill-disposed towards my votaries, the virtue of persons who are engaged in buying and selling, the virtue of Agnihotras, the virtue of those who make charities without reverence and the virtue of those who officiate as priests, will be your share, O king of Daityas, by my favour (47–48)".

अध्याय ११४

श्लोक 5

आरोह गरुडं तूर्णं गच्छाम द्वारकां पुरीम् इत्युक्तः सो ऽधिरूढस् तु सह दानवकन्यया

āroha garuḍaṃ tūrṇaṃ gacchāma dvārakāṃ purīm ityuktaḥ so 'dhirūḍhas tu saha dānavakanyayā

हिन्दी अर्थ

उस आसनपर कुछ बैठ-से गये। उनके आसन ग्रहण कर लेनेपर अन्य मात्सर्यरहित संन्यासियोंने भी संतोषपूर्वक यथायोग्य आसन स्वीकार किये। किरीटधारी श्रीकृष्णने अर््य आदिके क्रमसे उनका उत्तम आतिथ्य-सत्कार किया, फिर वे भगवान् हषीकेश उन प्रभावशाली यति दुर्वासासे इस प्रकार बोले-- “विप्रवर! बताइये, इस नगरमें आपलोगोंका शुभागमन किसलिये हुआ है? अथवा आपलोगोंको यहाँ आनेमें कोई महान् कारण दिखायी दिया है? आपलोग द्विजोंमें श्रेष्ठ एवं निष्पाप संन्यासी हैं; विप्रवरो ! आपलोग हम-जैसे गृहस्थोंसे सदा निःस्पृह रहते हैं। आपके लिये कोई प्रार्थनीय वस्तु ही नहीं है; क्योंकि आपलोगोंके हृदयमें किसी वस्तुकी कामना ही नहीं होती है। जो लोग किसी स्पूहासे प्रेरित होकर कर्म करनेवाले हैं वे उत्तम ब्रतधारी ब्राह्मण अपनी अभीष्ट वस्तु माँगनेके लिये क्षत्रियोंके पास जाते हैं। किंतु विप्रवर हमारे बहुत सोचने-विचारनेपर भी कोई ऐसी

English

Vaishampāyana said:—Hearing the words of the high souled Vishnu, the foremost of Asuras, Bali said "So be it." And carrying out the command of the Deity, he entered into the nether region. In the meantime the Divine Vishnu, adored by the gods, made divisions of the kingdom. He conferred the eastern quarter on the king of gods of incomparable prowess, the southern quarter on the great Yama the king of the departed manes, the western quarter on the high-souled Varuna, and the northern quarter on Kuvera, the king of Yakshas; the region under the earth he gave to the king of Nāgas and the region above he conferred on Soma. Having thus parcelled out the three worlds the highly powerful lord of celestials Vishnu, adored of the great saints, repaired to the heavenly region. After the departure of that irrepressible dwarf all the gods, with the performer of hundred sacrifices before them, were filled with

अध्याय ११४

श्लोक 6

गुरुभिः समनुज्ञातास् ततस् ते प्रययुस् तदा ।चित्रलेखासमायुक्तो या प्रिया तस्य नित्यशः ।ततस् ते दीर्घम् अध्वानं प्रययुः पुरुषर्षभाः चक्रायुधो गृह्य तदानिरुद्धं ।निघ्नं चक्रे बाणम् उदीर्णचक्रम् ।छित्त्वा तु बाणस्य स बाहुचक्रं ।चक्रायुधो गृह्य तदानिरुद्धम् ।पुरो महाबाणम् उदीर्णचक्र+ ।+निपातिते बाहुविशीर्णगात्रे ।आरुह्य गरुडं सर्वे जित्वा बाणं महासुरम्

gurubhiḥ samanujñātās tatas te prayayus tadā | citralekhāsamāyukto yā priyā tasya nityaśaḥ | tatas te dīrgham adhvānaṃ prayayuḥ puruṣarṣabhāḥ cakrāyudho gṛhya tadāniruddhaṃ | nighnaṃ cakre bāṇam udīrṇacakram | chittvā tu bāṇasya sa bāhucakraṃ | cakrāyudho gṛhya tadāniruddham | puro mahābāṇam udīrṇacakra+ | +nipātite bāhuviśīrṇagātre | āruhya garuḍaṃ sarve jitvā bāṇaṃ mahāsuram

हिन्दी अर्थ

बात दिखायी नहीं देती, जिसके लिये आपलोगोंका यहाँतक आना सम्भव हो। ब्रह्मन्! फिर आपके आगमनका क्या कारण है, यह मेरी समझमें नहीं आता। आप यहाँतक पधारे हैं, इतनेसे ही यह अनुमान होता है कि आपके शुभागमनका कोई-न-कोई कारण अवश्य है। यदि है तो आप उसे बताइये। हम आपसे ही उसका ज्ञान प्राप्त करेंगे। राजन! देवेश्वर चक्रपाणि जनार्दनके ऐसा कहनेपर उन ब्राह्मण दुर्वासाका महान् कोप और भी बढ़ गया। पहलेका जो क्रोध था, उससे अधिक और महान् कोप प्रकट होने लगा, मानो वे तीनों लोकोंको जला देना और अपनी ओर देखनेवाले लोगोंको खा जाना चाहते हों। क्रोधसे मूर्च्छित हुए दुर्वासा रोषसे लाल आँखें करके क्रोधपूर्वक हँसते और जलाते हुए-से उवाच वचन विष्णु दुर्वासा क्रोधमूर्च्छित: । न जाने इति कस्मात् त्वं ब्रूषे नो यादवेश्वर

English

Vaishampāyana said:—After Krishna had departed having bound Virochana's son Bali with seven hooded serpents such as Kampana, Ashwatara etc. the celestial saint Nārada, of his own accord, came to him who was stricken with pain in consequence thereof (57–58). Seeing him thus afflicted and filled with compassion he said to that king of Dānavas:—"I will find out means for releasing you. O king of Daityas, with a purified soul meditate on the god of gods Vāsudeva who is without beginning or end and who is eternal and undecaying; with your mind devoted to him you will in no time acquire emancipation" (59–61).

अध्याय ११४

श्लोक 7

ततो ऽम्बरतलस्थास् ते वारुणीं दिशम् आश्रिताः अपश्यन्त महात्मानो गावो दिव्यपयःप्रदाः ।वेलावनविचारिण्यो नानावर्णाः सहस्रशः

tato 'mbaratalasthās te vāruṇīṃ diśam āśritāḥ apaśyanta mahātmāno gāvo divyapayaḥpradāḥ | velāvanavicāriṇyo nānāvarṇāḥ sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

जानामि त्वां महादेव वद्ञयन्निव भाषसे। पुरातना वयं विष्णों पूर्ववृत्तान्तवेदिनः यथा हि देवदेवो5सि मायामानुषदेहवान्। निगूृहसे प्रभुरतः कस्मान्नो जगतीपते सो5सि ब्रह्मविदां मूर्तिस्तवैतत् परमं पदम्। यदशभ्यर्च्य पुरा ब्रह्मा यच्च ज्ञाना वयं पुरा कर्मणा प्राप्यते यत् तु यत् स्मृत्वा निर्वृता वयम्

English

Thereupon his soul purified and mind controlled Virochana's son, with folded hands, learnt from Nārada the means of attaining to emancipation (62). Having learnt that celestial hymn sung by Nārada the great Asura Bali began to recite the names of that Great God by whom the Earth was raised up (63). Salutation unto the Eternal and Great Lord without end. Salutation unto the lotus-navelled Deity Vishnu who lay on water. Assuming a body endued with the energies of seven forms thou dost invade the three worlds. O lord, thou art the death of Kāla. Do thou release me. When the sky is divested of the sun and the moon, when sacrifices and ascetic penances are on the wane, do thou think of creating the universe again. Do thou release me by this thy power. Mārkandeya, the foremost of the twice-born, saw in thee Brahmā, Rudra, Indra, Vayu, fire, rivers, serpents and mountains. Do thou release me. In the previous Kalpa Mārkandeya Muni entered into thy belly and saw the entire universe mobile and immobile. Do thou save me by this thy power. Resorting to thy Yoga power supported by thy learning thou dost alone create the three worlds and again engage in Yoga. Do thou save me by this thy power. Lying in water thou dost enjoy Yoga sleep and again think of the creation. Do thou save me by this thy power. Assuming the form of a sacrificial boar thou didst formerly upraise the earth. Do thou save me by that power of thine. Raising up the earth with thy tusks thou didst ordain three Pindas for the departed manes. Do thou save me by that power of thine. Afraid of Hiranyaksha the celestials fled away. Thou didst however save them. Do thou by that power release me. Having assumed a form with a huge mouth thou didst cut off in battle Hiranyaksha's head with thy discus. Do thou by that power save me. With thy roaring formerly the Daitya Hiranyakshipu was killed with his head and bones smashed. Do thou, by that power of thine, save me. Formerly before the very eyes of Brahmā the Vedas were pilfered by the two Daityas. But thou didst regain them however. Do thou save me by that power of thine. Assuming the form of Hayashira thou didst slay the two Dānavas, Madhu and Kaitabha and return the Vedas unto Brahmā. Do thou save me by that power of thine. The Devas, Dānavas, Gandharvas, Yakshas, Siddhas and Uragas cannot see thy end. Do thou save me by this power. Thou didst beget a son by name Apāntaralāmā who explained the Vedas. Do thou save me by this power. O lord, Agnihotra and other Vedic rites, the sacrifices in honor of the Pitris and Havi are all thy mysteries. Do thou save me by that power of thine. The Rishi Dirghatama was born blind on account of the imprecation of his preceptor. By thy favour he regained his eye-sight; by that power of thine do thou save me. Thou didst release thy poor votary elephant possessed by Rahu. Thou art undecaying, eternal, devoted to Brahman and thy votaries. Thou art the chastiser of those who wend evil ways. Do thou save me. I bow unto conch-shell, discus, club, quiver, Shrānga bow and Garuda: may they release me from my fetters. Thereupon conch shell, discus, club, quiver, Shrānga and Garuda propitiated the Lord and requested him to release Bali from his fetters (64–86). Thereupon pleased the Lord ordered the king of birds Garuda, the destroyer of serpents, saying "Release Bali from the fetters." Thereupon flapping his wings Garuda, of incomparable prowess, went to Pātāla where Bali was bound by the serpents. Informed of the arrival of Garuda, the serpents, releasing the great Asura Bali, fled away to the city of Bhagovati in fear of Vinata's son. Garuda, who used to eat up serpents, said to Bali, who had lost his prosperity and released from the noose by Krishna's favour who was meditating with his head hanging down. Garuda said:—"O you of large arms, O king of Dānavas, the powerful Vishnu has ordered you, freed from fetters, to live in Pātāla with your children and friends. O Dānava, do not move away an inch from this place. If you break this contract your head will be sundered into a hundred pieces" (87-91).

अध्याय ११४

श्लोक 8

अभिज्ञाय तदा रूपं कुम्भाण्डवचनश्रवात् ।कृष्णः प्रहरतां श्रेष्ठस् तत्त्वतो ऽर्थविशारदः ।निशम्य बाणगावस् तु तासु चक्रे मनस् तदा आस्थितो गरुडं देवः सर्वलोकादिर् अव्ययः

abhijñāya tadā rūpaṃ kumbhāṇḍavacanaśravāt | kṛṣṇaḥ praharatāṃ śreṣṭhas tattvato 'rthaviśāradaḥ | niśamya bāṇagāvas tu tāsu cakre manas tadā āsthito garuḍaṃ devaḥ sarvalokādir avyayaḥ

हिन्दी अर्थ

न हि मूढधियो देव न बयं तादृशा हरे कुर्वतः कि फल॑ देव तव केशिनिषुदन। बेदान्ते प्रथितं तेजस्तव चेदं विचार्यते पश्यन्ति हत्सरोजेडपि तदेवेदं बपु: प्रभो वेहैर्यद् गीयते तेजो ब्रह्मेति प्रतिपाद्य वै। तदेवेद॑ विजाने5ह॑ रूपमैश्वरमेव च उस समय अश्रीकृष्णसे इस प्रकार बोले--'याददवेश्वर ! आप हमसे ऐसी बात क्‍यों कहते हैं कि आपके आगमनका कारण मेरी समझमें नहीं आता' मैं आपको जानता हूँ। आप महान् देव विष्णु हैं; फिर भी हमें ठगते

English

Hearing the words of that king of birds the Dānava said:—"I am obeying the orders of that Great One. O king of birds let the Lord make some arrangements for my livelihood so that I may live here happily" Hearing the words of Bali Garuda said:—"The Lord has already made arrangements for your maintenance. You will be entitled to the offerings of those sacrifices that are celebrated without priests and regulations by persons unacquainted with the means of penance. The celestials do not partake of such offerings. Nourished by such sacrificial offerings you will live here happily" (92–96).

अध्याय ११४

श्लोक 9

गरुड प्रयाहि तत्र त्वं यत्र बाणस्य गोधनम् ।यासां पीत्वा किल क्षीरम् अमृतत्वम् अवाप्नुयात् ।आह मां सत्यभामा च बाणगावो ममानय यासां पीत्वा किल क्षीरं न जीर्यन्ति महासुराः

garuḍa prayāhi tatra tvaṃ yatra bāṇasya godhanam | yāsāṃ pītvā kila kṣīram amṛtatvam avāpnuyāt | āha māṃ satyabhāmā ca bāṇagāvo mamānaya yāsāṃ pītvā kila kṣīraṃ na jīryanti mahāsurāḥ

हिन्दी अर्थ

हुए-से बात करते हैं। विष्णो! हम बहुत पुराने हैं और पूर्वकालके वृत्तान्तोंकी जानते हैं, जिसके अनुसार हम कहते हैं कि आप देवताओंके भी देवता हैं और आपने मायासे मानवशरीर धारण किया है। जगदीश्वर! अतः आप हमारे स्वामी होकर हमसे अपने-आपको क्‍यों छिपा रहे हैं 2॥ २१--३३ ॥ आप ही ब्रह्मवेत्ताओंके आत्मा हैं। यह परमपद आपका ही स्वरूप है, पूर्वकालमें जिसकी आराधना करके ब्रह्माजी ज्ञानवानू हुए और हम भी जिसकी उपासना करके ज्ञानी हुए हैं॥ ३४ ॥ जिससे यह सम्पूर्ण जगत् प्रकट हुआ है, वही आपका यह परम- पद है। विश्वेश्वर! जिसे पूर्वकालमें पुराणवेत्ता पुरुष तत्त्वनिष्ठ चित्तसे स्थूल (विराट)-रूपसे जानते थे, यह भी आपका ही सर्वोत्कृष्ट स्वरूप है। जो भगवदर्थ कर्म

English

Vaishampāyana said:—Kashyapa's son Vishnu, the supporter of the three worlds, sent this message to the large armed king of Dānavas. The man, who reverentially recites this hymn destructive of all sins, has his iniquities destroyed. The destroyer of a cow is freed from the sin consequent thereon and the murderer of a Brāhmana is also freed from his sins. A man, having no son, gets one. A maiden acquires a husband after her heart (97-99). A woman is soon freed from her labour pain and gives birth to a son. Kapila, the founder of Sānkhya school and other Rishis, desirous of emancipation, repaired, freed from sins, to the insular continent of Shewta the seat of Moksha, by reciting this hymn. This hymn grants all heavenly objects. For sooth does a man acquire all desirable objects, who, rising up early in the morning and purifying himself, reads it with a controlled mind. This dwarf incarnation of the Lord is recounted by Vipras well read in the Vedas as a glorious deed of Vishnu. The man, who reverentially listens on every Parva to the recitation of this heavenly theme of dwarf incarnation, vanquishes all his enemies, being a powerful king like the highly powerful Vishnu himself. He acquires also unsullied fame and immense riches and objects of enjoyment. As the dwarf is the favourite so he becomes beloved of all. His sons and grand-sons multiply, enjoy freedom from diseases and are endowed with all accomplishments. The Lord Janārddana is pleased with him who reads it: and he obtains all desirable objects. So has Krishna Dwaipāyana said (98-107).

अध्याय ११४

श्लोक 10

विजराश् च जरां त्यक्त्वा भवन्ति किल जन्तवः ।ता ममानय भद्रं ते यदि कार्यं न लुप्यते अथ कार्यनिरोधः स्यान् नैव तासु मनः कृथाः

vijarāś ca jarāṃ tyaktvā bhavanti kila jantavaḥ | tā mamānaya bhadraṃ te yadi kāryaṃ na lupyate atha kāryanirodhaḥ syān naiva tāsu manaḥ kṛthāḥ

हिन्दी अर्थ

(भगवान्के समर्पणपूर्वक किये गये यज्ञ आदिके अनुष्ठान अथवा भजन-साधन) -से प्राप्त होता है, जिसका स्मरण करके हम वीतराग संन्यासी भी परमानन्दमें निमग्र हो जाते हैं तथा प्रेमी भक्तोंको जिसका प्रत्यक्ष दर्शन होता है, आपके उस सगुण-साकार (सच्चिदानन्दघन) विग्रहको मूढ-बुद्धि मनुष्य नहीं जानते हैं। देव! हरे! हम वैसे (अज्ञानी) नहीं हैं (हम आपको जानते और पहचानते हैं)। अत: आप हमारे सामने जो यह कहते हैं कि 'हम आपके आनेका कारण नहीं जानते हैं,' इससे अधिक साहसपूर्ण बात और क्या हो सकती है ? देव ! केशिनिषूदन ! जो जड-मूलकी बातें जानते हैं, उनके सामने इस प्रकार ऊपर-ऊपरकी बातोंका विवेचन करनेसे आपको क्‍या लाभ होगा? वेदान्त-शास्त्र (उपनिषद् आदि)-में भी आपके इसी विख्यात तेजोमय स्वरूपका ब्रह्म आदि नामोंसे विचार किया जाता है। प्रभो! जो विज्ञानसे तृप्त निष्पाप योगी जन हैं, वे भी अपने हृदयकमलमें आपके इसी स्वरूपका दर्शन करते हैं॥ ३५--४० ॥ वेदोंद्वारा

English

Janamejaya said:—O Revered Sir, according to what rules the learned hear the Bhārata? What are the fruits thereof. What gods should be worshipped when it is complete? What charities should be made after every _Parva_? What sort of a reciter is desirable? Describe all this to me (1-2).

अध्याय ११४

श्लोक 11

इति माम् अब्रवीत् सत्या ताश् चैता विदिता मम ।दृश्यन्ते गाव एतास् ता मां दृष्ट्वा वरुणालयम् विशन्ति सहिताः सर्वाः कार्यम् अत्र विधीयताम्

iti mām abravīt satyā tāś caitā viditā mama | dṛśyante gāva etās tā māṃ dṛṣṭvā varuṇālayam viśanti sahitāḥ sarvāḥ kāryam atra vidhīyatām

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म कहकर जिस तेजोमय परमतत्त्वका गान किया जाता है, आपका यह ऐश्वर्यशाली रूप वही है (उस परब्रह्मसे अभिन्न ही है), ऐसा मैं जानता हूँ” अवगच्छाम्यहं विष्णो तदेवेदं वपुस्तव इदं तहैश्वर॑ तेजस्त्ववगच्छामि केशव कर्ता त्वं भूतभव्येश प्रतिभासि सदा हृदि। यद् यद् रूप॑ स्मरे नित्यं तत् तदेवासि मे हृदि

English

Vaishampāyana said:—O king, hear how the Bhārata should be listened to and what are the fruits thereof. Hear, O king, I will answer your questions (3). The gods, living in the celestial region, came down on earth for sporting. Having finished that work they returned to their own region. Hear with attention, I will describe the origin of gods and Rishis on earth. O foremost of Bharatas, Rudras, Saddhyas, Vishwadevas, Adityas, the two Ashwinas, the regents of the quarters, the great saints, Guhyakas, Gandharvas, Nāgas, Vidydharas, Sraddhya, Dharma, Brahmā, the ascetic Katyāyana, the mountains, oceans, rivers, Apsaras, the planets, years, the two courses of the sun, seasons, the mobile and immobile objects, the gods and Asuras are all seen simultaneously described in (this history of) Bhārata. By listening to their names and illustrious deeds a man is immediately freed from even dreadful sins. If one duly and in order listens to this history, if one, controlling his senses and purifying his soul, masters this Bhārata, he should then make charities to commemorate the occasion. With reverence and according to his might he should make presents unto the Brahmans of various jewels, cows with bi-metallic vessels for milching them, well adorned and accomplished maidens, various conveyances and houses, lands, dresses, gold, horses, beds carried by infuriated elephants, vehicles, and well furnished cars. He should give away unto the twice-born whatever excellent and costly articles he has got in his house. What more he should even give away his own self, his wife and sons. If one makes these gifts reverentially he can master the Bhārata. Hear how a man, according to his might, acquires spiritual powers by being pleased, of good spirits, bent upon serving, truthful, simple, self-controlled, and reverential. The one who will recite this Bhārata, must be endued with a pure character and conduct, clad in a white raiment, self-controlled, initiated, well versed in all scriptures, respectful and divested of malice. He must be truthful, worthy of respect and discreet (4-20). He should read it with ease, without delay or haste, distinctly and with motion. While reading he should distinctly pronounce words and letters. He should read it with concentration and in good health and spirits. The rule is that having saluted Nārāyana, the foremost of Beings Nara as also the goddess of learning Saraswati one should recite the Bhārata

अध्याय ११४

श्लोक 12

तथेत्य् उक्त्वा तु गरुडः पक्षवातेन सागरम् सो ऽवगाढो हि सहसा वरुणालयम् अन्तिकात्

tathety uktvā tu garuḍaḥ pakṣavātena sāgaram so 'vagāḍho hi sahasā varuṇālayam antikāt

हिन्दी अर्थ

वायुरेव यदा विष्णुरिति मे धीयते मतिः। तदा तद्गूप एवासि हन्मध्ये संस्थितो विभो आकाशो विष्णुरित्येव कदाचिद्धीयते मति: । तदा तद्गूप एवासि हन्मध्ये संस्थितो विभो पृथिवी विष्णुरित्येतत् कदाचिद्धीयते मतिः। तदा पार्थिवरूपस्त्वं प्रतिभासि सदा मम रसो5यं देव इत्येव कदाचिच्चिन्त्यते मया। निरीक्ष्य चक्षुषा देव ततः प्रीतो5स्मि केशव

English

O great king of Bharata's race, if one observing regulations and purifying himself hears the Bhārata from such a person he reaps the fruits (thereof). After hearing it from the very beginning to the end of Harivamsha one should satisfy the Brāhmanas by giving them all they want. The man who once hears it recited, obtains the fruits of Agnistoma sacrifice, and acquires a vehicle filled with nymphs in the celestial region. With great pleasure he repairs to Dyuloka with the celestials. If he hears it twice he obtains the fruits of the Atirātra sacrifice, drives celestial cars filled with all jewels, wears celestial garlands and raiments, enjoys heavenly scents and always lives in the land of gods armed with a heavenly coat of mail. If he hears it thrice he obtains the fruits of Dwādashāha sacrifice. And he lives like a god for a million of years in heaven. If he hears it four times he obtains the fruits of Vājapeya sacrifice. If he hears it five times he obtains the double fruits and repairs to heaven. Seated with celestials on a car effulgent like the sun and burning fire, he enjoys for a million of years in Indra's palace in the celestial region. By hearing it six times he enjoys fruits four times as much and by hearing it seven times he enjoys them three times as much. And riding on a car coursing at will, huge like the summit of mount Kailasha, consisting of seats made of emerald, diamond and sapphire, he ranges every where along with the Apsaras like the second sun. If one hears it eight times he obtains the fruits of a Rājasuya sacrifice, drives in a charming car drawn by horses like unto the rays of the moon and fleet like the mind and sees the faces, more charming than the moon itself, of beautiful damsels. And lying asleep on the lap of celestial damsels he hears the tinkling sound of waist-chains and other ornaments. If one hears it for nine times he obtains the fruits of the king of sacrifices, Vājimedha. Seated on a car filled with Gandharvas and Apsaras and windows made of gold, and adorned with golden pillars and diamond seats, wearing celestial garlands and raiments and pasted with sandal he enjoys in the company of gods in the celestial region. By hearing it ten times and saluting the twice-born one drives in a car filled with Gandharvas, expert in singing and Apsaras, with the sound of a net-work of small bells, adorned with flags and pennons, jewelled seats, diamond gates and surrounded with golden nets. Wearing a sunny, crown adorned with golden ornaments, celestial garlands and unguents he roams at large in the celestial region. He possesses great prosperity by the favour of gods. In this wise he lives for many years in the celestial region. He thus enjoys for twenty-one thousand years the company of the Gandharvas and the king of gods in his region encircled by celestial damsels; he lives like an immortal in various lokas.

अध्याय ११४

श्लोक 13

दृष्ट्वा जवेन गरुडं प्राप्तं वै वरुणालयम् ।वारुणाश् च गणाः सर्वे विभ्रान्ताः प्राचलंस् तदा ।ततस् तु वारुणं सैन्यम् अभियातं सुदारुणम् प्रमुखे वासुदेवस्य नानाप्रहरणोद्यतम्

dṛṣṭvā javena garuḍaṃ prāptaṃ vai varuṇālayam | vāruṇāś ca gaṇāḥ sarve vibhrāntāḥ prācalaṃs tadā | tatas tu vāruṇaṃ sainyam abhiyātaṃ sudāruṇam pramukhe vāsudevasya nānāpraharaṇodyatam

हिन्दी अर्थ

तदा तद्धावनायोगात् सूर्य एवं विराजसे एकादशाधिकशततमो5ध्याय: “विष्णो ! वेदोंमें 'तद्विष्णो: परम पदम्' इत्यादिरूपसे विष्णुके जिस परम तेजोमय तत्त्वका प्रतिपादन किया जाता है, वही आपका यह स्वरूप है--यह मैं अच्छी तरह जानता हूँ॥ ४२॥ प्रभो! विष्णो! जिस 3 शब्दका उच्चारण होता है, वह जिनकी वाणीके रूपमें गाया जाता है, वे ही परमात्मा आप हैं; अत: आप यह न कहिये कि “मैं आपके आनेका कारण नहीं जानता'

English

Thereupon living gradually in the lunar region, solar region, and that of Shiva he attains to Vishnu's region. O great king, such is the case; one should not discuss about it. My preceptor has said that, one should cherish reverence. Whatever one wishes for in his mind he should give it to the reciter. He should make presents of elephants, horses, cars, conveyances, beasts of burden, golden Kundalas, golden thread, various raiments and scents. He should be like a god and then he will attain to Vishnu's region. O king, afterwards at the time of the recitation of the Bhārata one should make presents unto Brahmans at every Parva. I will describe them. O king, O foremost of Bharata's descendants, informed of birth, country, wealth, greatness and virtuous conduct of a Brāhmana a Kshatrya should first make him recite benedictory verses and then begin the work. Afterwards at the termination of the Parva he should please the twice-born with presents proportionate to his might. He should first duly give unto the reciter raiments and scents and then entertain him with sweet pudding. At the time of the recitation of the Astika Parva he should first entertain the Brāhmanas with sweet meats and then make him presents. While the Sabhā Parva is recited he should entertain the Brāhmanas with vegetable dishes. Whilst the Aranya Parva is recited he should entertain them with fruits and roots. Whilst the Aranya Parva is recited he should present the Brāhmanas with jars full of water and entertain them with sweet and delicious fruits and roots grown in the forest and wholesome dishes. Whilst the Virat Parva is recited he should make presents of various raiments. O foremost of Bharatas, at the time of the recitation of the Udyoga Parva he should entertain the Brahmans, adorned with garlands and unguents, with various wholesome and sweet dishes. O king, at the time of the recitation of the Bhishma Parva he should present the Brāhmanas with most excellent conveyances and entertain them with well cooked dishes endued with many virtues. Whilst the Drona Parva is recited he should feed the Brāhmanas to their fill and present them with bows, arrows and swords. Whilst the Karna Parva is recited he should, with a controlled mind, entertain the Brāhmanas with various well cooked dishes (24-64). Whilst the Shalya Parva is recited one should offer wine, molasses and various sweet dishes. Whilst the Gada Parva is recited one should offer food of barley and whilst Stri Parva is read out one should please the Brāhmanas with presents of jewels. Whilst Aishi Parva is recited one should offer first Ghee and then well-cooked dishes. Whilst the Shānti Parva is recited one should entertain the Brahmanas with vegetable dishes and whilst the Ashramavāsi Parva is recited one should entertain the Brahmans with vegetable dishes and whilst the Aswamedha Parva is recited one should entertain the Brahman as with dishes after their own hearts. Whilst the Moushala Parva is recited one should make presents of garlands and unguents (65–69). whilst the Mahāprasthāna Parva is recited one should make presents of the articles mentioned before. And after the recitation of Harivamsha is over one should feed thousand Brāhmanas and present each of them with a cow and a golden coin. H a poor man cannot afford to do it he should do half as much. After the termination of each Parva a wise man should present to the reciter a book and a gold coin. After the termination of the Harivansha Parva he should entertain the Brāhmanas with milk and

अध्याय ११४

श्लोक 14

तद् युद्धम् अभवद् घोरं वारुणैः पन्नगारिणा ।ततस् तु तस्य प्रमुखे वासुदेवस्य धीमतः ।तेषाम् आपततां संख्ये वारुणानां सहस्रशः देहा विद्योतयन्ति स्म कृत्स्नं वै वरुणालयम् ।चक्रेण भगवाञ् शौरिश् चकार कदनं महत् ।भग्नं बलम् अनाधृष्यं केशवेन महात्मना ।ते भग्नाः सहसा यान्ति तम् एव वरुणालयम्

tad yuddham abhavad ghoraṃ vāruṇaiḥ pannagāriṇā | tatas tu tasya pramukhe vāsudevasya dhīmataḥ | teṣām āpatatāṃ saṃkhye vāruṇānāṃ sahasraśaḥ dehā vidyotayanti sma kṛtsnaṃ vai varuṇālayam | cakreṇa bhagavāñ śauriś cakāra kadanaṃ mahat | bhagnaṃ balam anādhṛṣyaṃ keśavena mahātmanā | te bhagnāḥ sahasā yānti tam eva varuṇālayam

हिन्दी अर्थ

गोविन्द! हरे! यदि आपके लिये कोई भी वस्तु परोक्ष होती तो आपका ऐसा कहना उचित हो सकता था; अतः “मैं नहीं जानता' यह साहसपूर्ण वचन आप मत कहिये॥ ४४॥ केशव! पूर्वकालमें यह विश्व जिससे प्रकट हुआ था और संहारकालमें यह फिर जिसमें लीन हो जायगा, वही आपका यह ईश्वरीय तेजोमय विग्रह है, ऐसा मैं जानता हूँ॥४५॥ भूत, वर्तमान और भविष्यके स्वामी हरे! आप ही सबके कर्ता हैं और सदा मेरे हृदयमें प्रकाशित होते रहते हैं। मैं जिस-जिस रूपका स्मरण करता हूँ, आप सदा उसी-उसी रूपसे मेरे हृदयमें विद्यमान हैं॥ ४६॥ विभो! जब मेरी बुद्धि ऐसा निश्चय करती है कि वायु ही विष्णु हैं, तब आप वायुरूपसे ही मेरे हृदयमें विराजमान होते हैं॥४७॥ प्रभो! जब मेरी बुद्धि कभी इस निश्चयपर पहुँचती है कि आकाश ही विष्णु है, तब आप उसी रूपमें मेरेमें प्रतिष्ठित होते हैं ॥ ४८ ॥ जब कभी मेरी बुद्धिका यह निश्चय होता है कि 'पृथिवी ही विष्णु है', तब आप सदा मुझे पार्थिवरूप ही प्रतीत होते हैं॥४९॥ प्रभो! विष्णो! जब कभी में यह सोचता हूँ कि 'यह रस ही नारायणदेव है', तब आप रसरूपसे मेरे हृदयमें प्रतिष्ठित होते हैं ॥ ५० ॥ पुरुषोत्तम !

English

At the end of every Parva a person, well read in Shastras and honored by the good, clad in a white rainment and adorned with nice ornaments, should, being self-controlled, finish Sanihitas. And then covering them with a silken cloth he should place them in a holy place and adore them with garlands and scents. He then distribute meat, various articles, drinks, gold, cows and raiments. A self-controlled man should always distribute three tolas of gold. An incapable man should give half or one fourth of it. He should offer to the Bramhanas various articles after his own heart. With reverence he should propitiate the reciter like unto his own preceptor. He should then recite the names of all the gods especially that of Nara-Nārāyana. Thereupon having adorned the Bramhanas with garlands and scents he should gratify them with various gifts. By doing so a man obtains the fruit of the Atirātra sacrifice at every

अध्याय ११४

श्लोक 15

षष्टिं रथसहस्राणि षष्टिं रथशतानि च वरुणेन प्रयुक्तानि दीप्तशस्त्राणि संयुगे

ṣaṣṭiṃ rathasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ rathaśatāni ca varuṇena prayuktāni dīptaśastrāṇi saṃyuge

हिन्दी अर्थ

जब मैं आपका तेजोरूपसे स्मरण करता हूँ, तब आप सदा उसी रूपसे सम्पन्न होकर मेरे हृदयमें प्रकाशित होते हैं ॥५१॥ देव! केशव! जब मैंने ऐसा निश्चय किया कि “चन्द्रमा ही श्रीहरि हैं,' तब मैं चन्द्रमाके रूपमें ही आपके स्वरूपका नेत्रोंद्वारा दर्शन करके प्रसन्न होता हूँ॥ ५२॥ पृथ्वीनाथ! जब मैं ऐसा चिन्तन करता हूँ. कि “यह सूर्यमण्डल ही आपका स्वरूप है,' तब आप मेरी उस भावनाके योगसे सूर्यरूप होकर ही विराजमान होते हैं ॥ ५३ ॥ अत: सब कुछ आप ही हैं, यह मेरी बुद्धिका निश्चय है; इसलिये जनार्दन! आप यह नहीं कह सकते कि “मैं आपलोगोंके आनेका कारण नहीं जानता! इत्यर्थ संस्थितो विष्णो पीडां नो नेव चिन्त्यसे । अत्यन्तदुःखिता विष्णो बयं त्वामनुसंस्थिता:

English

O foremost of Bharatas, a reciter, who can distinctly read letters and words and has a sweet voice, should recite the future section of the Bhārata before the twice-born. He should first feast the reciter well adorned and then the twice-born ones. He should then adore the former. If a reciter is pleased one enjoys eternal and most excellent bliss. If the Brāhmanas are pleased all the gods are propitiated (85–87). O foremost of Bharatas, so the pious should duly and in order gratify the twice-born with gifts, after their own hearts (88). O foremost of men, I have thus described to you the rules. I have answered all your questions, therefore you should be respectful in this matter. O great king, he who wishes to acquire most excellent bliss, should assiduously listen to the recitation of the Bhārata and fulfill conditions at its completion. One should daily listen to Bhārata and recite it. He, who has Bhārata in his house, acquires victory. The Bhārata is highly sacred; various episodes have been described in the Bhārata. The gods even read it. Bhārata is the most excellent refuge (86–92). The Bhārata is superior to all Shāstras, Through Bhārata one can acquire Moksha (emancipation). This is what I tell you. If a man recites the great Bhārata, the names of the earth, cow, Saraswati, Brāhmana and Keshava he does not meet with ruin. O foremost of Bhāratas, in the beginning, middle and end of the Vedas, Rāmāyana and Mahābhārata Hari has been described. Man, wishing to acquire the great station, should listen to the recitation of the glorious deeds of Vishnu and Srutis. This great work is the cannon of religion and is endued with all virtues. He who wishes to acquire lordly powers should hear it. Dwaipayana has said that one, listening to Harivamsha in this unreal world, acquires all wished-for objects. Having finished a complete recitation of Harivamsha one acquires the fruit yielded by thousands of Aswamedha and hundreds of Vajapeya sacrifices. O Vishnu, thou art without birth and decay, thou art the only One worthy of being meditated upon. Thou art gross and subtle and art beyond the reach of perception. Thou art Saguna and Nirguna. Only the Yogins can comprehend thee through their knowledge. Thou art the preceptor of the three worlds and creator. I seek refuge with thee. May all tide over calamities, may all meet with well-being, and may all acquire their wished-for objects for the completion of the recitation of the Bhārata (93-101).

अध्याय ११४

श्लोक 16

तान्य् अयुध्यन्त कृष्णेन प्रद्युम्नेन बलेन च ।तानि सर्वाणि सहसा निजघान रणे हरिः ।तद् बलं कृष्णबाणौघैर् दह्यमानं समन्ततः भग्नं वरुणम् आश्रित्य नैव स्थानम् अविन्दत

tāny ayudhyanta kṛṣṇena pradyumnena balena ca | tāni sarvāṇi sahasā nijaghāna raṇe hariḥ | tad balaṃ kṛṣṇabāṇaughair dahyamānaṃ samantataḥ bhagnaṃ varuṇam āśritya naiva sthānam avindata

हिन्दी अर्थ

ईदृशीयमवस्था नो नैतां स्मरसि केशव। एततू् पुनर्भाग्यमतो नष्टमित्येव चिन्तये नाप्ना च हंसडिम्भकोौ बाधेते नो जनार्दन। गा्ईस्थ्यं हि सदा श्रेयो वदन्‍्ताविति केशव इदमन्यत् कृतं देव असहां पापमुच्यते। पश्येदं बहुधा देव भिन्नं भिन्न सहस्रशः शक्यं च दारवं पात्र द्विदलान् वेणुकान् बहून्। इदमप्थपरं॑ पश्य तयोः: साहसचेष्टितम् कोपीनं बहुधा छिन्नं तदस्माकं महद्धनम्। कृत॑ कपालमात्रेण कमण्डलु जगत्प्रभो

English

Janamejaya said:—O foremost of Munis, do you describe to me the fruits one can acquire by listening to Harivamsha and what gifts he should

अध्याय ११४

श्लोक 17

तद् बलं बलिभिः शूरैर् बलदेवजनार्दनैः ।प्रद्युमेनानिरुद्धेन गरुडेन च सर्वशः ।शरौघैर् विविधैस् तीक्ष्णैर् वध्यमानं समन्ततः ॥ ततो भग्नं बलं दृष्ट्वा कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा ।वरुणस् त्व् अथ संक्रुद्धो निर्ययौ यत्र केशवः ।ऋषिभिर् देवगन्धर्वैस् तथैवाप्सरसां गणैः संस्तूयमानो बहुधा वरुणः पर्यवस्थितः

tad balaṃ balibhiḥ śūrair baladevajanārdanaiḥ | pradyumenāniruddhena garuḍena ca sarvaśaḥ | śaraughair vividhais tīkṣṇair vadhyamānaṃ samantataḥ || tato bhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā | varuṇas tv atha saṃkruddho niryayau yatra keśavaḥ | ṛṣibhir devagandharvais tathaivāpsarasāṃ gaṇaiḥ saṃstūyamāno bahudhā varuṇaḥ paryavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वं तु नो रक्षसे नित्य क्षात्रं वै ब्रतमास्थितः। चित्र चित्रमिदं देव रक्षस्यसि सदानिशम् किं करिष्यामि मन्दात्मा मन्दभाग्या वयं विभो। कि नः शरणमणैव तद ब्रूहि जगतां पते जीवन्तो तौ यदि स्यातां नष्टा लोका इमे त्रय: । नविप्रान च राजानो न वैज़््या न च पादजा: न तयोः पुरतः स्थातुं शक्ता देवा: सवासवा:

English

Vaishampāyana said:—O foremost of Bharatas, if a man listens to Harivamsha Purana, all his sins, committed by body, words and thought, are dissipated like the dew on the rising of the sun. Forsooth does a Vaishnava reap, by listening to Harivamsha, the fruits yielded by the hearing of the eighteen Puranas. Those, who reverentially listen to one half or even one portion of a sloka of Harivamsha, attain to the dignity of Vishnu. In the Kaliyuga living in the insular continent of Jamvu the number of hearers will be limited. Women, who wish to have sons, should listen to Vishnu's glorious deeds. He, who, after hearing it, wishes to acquire fruits, should give, to the reciter according to his might, gold of the weight of three Nishkas. For his own well-being he should present the reciter with a Kapila cow, with a cloth, its calf and golden horns. O foremost of Bhāratas, ornaments for the ear and hand yield special fruits. O king, you should give lands unto the Bramhanas. There is no other gift like it and there will be none (1-17).

अध्याय ११४

श्लोक 18

छत्रेण ध्रियमाणेन पाण्डुरेण वपुष्मता सलिलस्राविणा श्रेष्ठं चापम् उद्यम्य विष्ठितः

chatreṇa dhriyamāṇena pāṇḍureṇa vapuṣmatā salilasrāviṇā śreṣṭhaṃ cāpam udyamya viṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

“विष्णो! इस सिद्धान्तमें प्रतिष्ठित होकर भी आप हमारी पीड़ाका कुछ विचार नहीं कर रहे हैं। भगवन्! हम अत्यन्त दुःखित होकर आपकी शरणमें आये हैं॥ ५५॥ केशव ! हमारी तो ऐसी दुर्दशा हो रही है और आप इसकी ओर ध्यान ही नहीं देते हैं; इससे हम बार- बार यही सोचते हैं कि हमारा भाग्य ही नष्ट हो गया है। प्रभो! विष्णो! हमलोग बड़े भाग्यहीन हैं, क्योंकि आप हमारा स्मरण नहीं करते हैं। जनार्दन ! कोई दो क्षत्रियकुमार हैं, जो भगवान् शड्गरका वर पाकर घमंडमें भर गये हैं। उन दोनोंके नाम हंस और डिम्भक हैं। केशव! वे दोनों यह कहते हुए कि गृहस्थ आश्रम ही सदा श्रेयस्कर है, हमें सताने लगे हैं॥५६--५८ ॥ वे इधर-उधर दौड़ते, बहुत-सी पापपूर्ण बातें मुँठसे निकालते और बहुत-सा अनुचित भाषण करते हुए सदा हमारा तिरस्कार करते हैं॥५९॥ देव! उन दोनोंने जो दूसरा असह्ा अपराध किया है, उसे बताया जाता है-- देखिये! ये जो हमारे सहस्रों छींके, लकड़ीके पात्र, द्विदल और बहुत-से बाँसके पिटारे आदि हैं, इन सबके उन्होंने अनेकानेक टुकड़े कर डाले हैं। उन दोनोंकी यह दूसरी दुःसाहसपूर्ण चेष्टा देखिये--हमारा जो कौपीन था, उसके भी उन्होंने

English

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK A PROSE ENGLISH TRANSLATION OF

अध्याय ११४

श्लोक 19

अपां पतिर् अभिक्रुद्धः पुत्रपौत्रबलान्वितः आह्वयन्न् इव युद्धे स विस्फारितमहाधनुः

apāṃ patir abhikruddhaḥ putrapautrabalānvitaḥ āhvayann iva yuddhe sa visphāritamahādhanuḥ

हिन्दी अर्थ

चीथड़े-चीथड़े कर डाले हैं; वह कौपीन ही हमारा महान् धन है। जगदीश्वर ! उन्होंने हमारे कमण्डलुको भी तोड़- 'फोड़कर कपाल (खपड़े या खप्पर)-का रूप दे दिया है। आप क्षत्रियधर्मका आश्रय लेकर सदा हम सबकी रक्षा करते हैं तो भी हमारी यह दशा हो गयी। देव! यह बड़ी विचित्र और अद्भुत बात है। आप निरन्तर रक्षा करते हैं और सदा सर्वत्र विद्यमान भी हैं तो भी हमारी रक्षा न हो सकी ॥ ६०--६३ ॥ प्रभो! मेरी बुद्धि मन्द है। मैं क्या करूँ ? हम सबलोग बड़े भाग्यहीन हैं। जगत्पते ! इस समय हम किसकी शरणमें जाये, यह बताइये यदि वे दोनों जीवित रह गये तो ये तीनों लोक नष्ट हो

English

A Word from Project Gutenberg

अध्याय ११४

श्लोक 20

स तु प्रध्मापयञ् शङ्खं वरुणः समधावत हरिं हर इव क्रोधाद् बाणजालैः समावृणोत्

sa tu pradhmāpayañ śaṅkhaṃ varuṇaḥ samadhāvata hariṃ hara iva krodhād bāṇajālaiḥ samāvṛṇot

हिन्दी अर्थ

मदमत्त और कठोर दण्ड धारण करनेवाले हैं; उन दोनोंके सामने इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवता भी टिक नहीं सकते ' नच भीष्मो न वा राजा बाह्नीको भीमविक्रम: । “न भीष्म और न भयंकर पराक्रमी राजा बाह्नीक यो हि वीरो जरासंध: क्षत्रियाणां भयंकर: ॥ ६७ ही उन दोनोंका सामना कर सकते हैं। श्रीकृष्ण! हरे! तयो:ः कृष्ण हरे शक्तो नित्यमप्रतिसड्रिनो:

English

We will update this book if we find any errors.

अध्याय ११४

श्लोक 21

ततः प्रध्माय जलजं पाञ्चजन्यं महाबलः बाणवर्षाकुलाः सर्वा दिशश् चक्रे जनार्दनः

tataḥ pradhmāya jalajaṃ pāñcajanyaṃ mahābalaḥ bāṇavarṣākulāḥ sarvā diśaś cakre janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मात् त्वं जहि तौ वीरौ रक्ष लोकानिमान् प्रभो। अन्यथा रक्षसीत्येवं व्यर्थ: शब्दो5त्र जायते क्षत्रियोंके लिये भयंकर जो वीर जरासंध है, वह भी प्राय: उन दोनोंके सामने नहीं ठहर सकता; क्योंकि भगवान् शड्डूरके वरदानसे उनका गर्व बहुत बढ़ गया है। वे सदा एक-दूसरेके साथ रहते हैं। उनमें कभी पार्थक्य अथवा विरोध नहीं होता॥ ६७-६८॥ प्रभो! इसलिये आप ही उन दोनों वीरोंका वध कीजिये और इन तीनों लोकोंको विनाशसे बचाइये; अन्यथा 'आप रक्षा करते हैं' यह कथन यहाँ व्यर्थ हो रहा है यहाँ अधिक कहनेसे क्या लाभ? आप तीनों लोकोंकी रक्षा कीजिये! रक्षा कीजिये!!' ऐसा कहकर क्रोधसे

English

This book can be found under:

अध्याय ११४

श्लोक 22

ततः शरौघैर् बहुधा वरुणः पीडितो रणे स्मयन्न् इव तदा कृष्णं वरुणः प्रत्ययुध्यत

tataḥ śaraughair bahudhā varuṇaḥ pīḍito raṇe smayann iva tadā kṛṣṇaṃ varuṇaḥ pratyayudhyata

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त्वा विररामैव दुर्वासा: क्रोधमूर्च्छित: ॥ ७० मूर्च्छित हुए दुर्वासा चुप हो गये इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि हंसडिम्भकोपाख्याने दुर्वास:ःसमागमे एकादशाधिकशततमो5ध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारतके खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत भविष्यपर्वमें हंसडिम्धकोपाख्यानके प्रसड़में श्रीकृष्ण और दुर्वासाका समागमविषयक एक सौ ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ भगवान् श्रीकृष्णकी हंस और डिम्भकके वधके लिये प्रतिज्ञा तथा क्षमाप्रार्थनापूर्वक उनका यतियोंको भोजन कराना यतेर्वचनमाकर्ण्य मन्दमुच्छूवस्य केशव: । दुर्वाससं समालोक्य बभाषे याददवेश्वर:

English

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright law means that no one owns a United States copyright in these works, so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States without permission and without paying copyright royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying and distributing Project Gutenberg™ electronic works to protect the Project Gutenberg™ concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you do not charge anything for copies of this eBook, complying with the rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, performances and research. They may be modified and printed and given away – you may do practically _anything_ in the United States with eBooks not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark license, especially commercial redistribution.

अध्याय ११४

श्लोक 23

ततो ऽस्त्रं वैष्णवं घोरम् अभिमन्त्र्याहवे स्थितः वासुदेवो ऽब्रवीद् वाक्यं प्रमुखे तस्य संस्थितः

tato 'straṃ vaiṣṇavaṃ ghoram abhimantryāhave sthitaḥ vāsudevo 'bravīd vākyaṃ pramukhe tasya saṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

यमो वा वरुणो वापि ब्रह्मा वाथ चतुर्मुख: । सबलौ सानुजो हत्वा पुनर्दास्यामि वो रतिम् रक्षां वो5हं करिष्यामि हत्वा तौ च नृपाधमौ वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय ! यतिका यह वचन सुनकर याददवेश्वर श्रीकृष्णने धीरेसे उच्छवास लेकर दुर्वासाकी ओर देखा और इस प्रकार कहना उस सबके लिये आप क्षमा करें; वास्तवमें यह मेरा ही दोष है। आप मेरी यह बात सुनें और सुनकर शान्त हो जायँ॥ २॥ विप्रवर! मैं हंस और डिम्भकको युद्धमें पराजित करूँगा। उन्हें भगवान् शट्डूर, इन्द्र, कुबेर, यम,

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 24

इदम् अस्त्रं महाघोरं वैष्णवं शत्रुमर्दनम् मयोद्यतं वधार्थं ते तिष्ठेदानीं स्थिरो भव

idam astraṃ mahāghoraṃ vaiṣṇavaṃ śatrumardanam mayodyataṃ vadhārthaṃ te tiṣṭhedānīṃ sthiro bhava

हिन्दी अर्थ

वरुण अथवा चतुर्मुख ब्रह्मा कोई भी वर क्‍यों न दे, में सेना और बन्धु-बान्धवोंसहित उन दोनोंका वध करके पुनः आपलोगोंको प्रसन्नता प्रदान करूँगा॥ ३-४॥ आज मैं सत्यकी ही शपथ लेकर कहता हूँ कि आप रोषके वशीभूत न होइये। में उन दोनों नीच नरेशोंका वध करके आपलोगोंकी रक्षा करूँगा' जानामि तौ दुरात्मानौ युष्मद्दोषकरौ हि तौ। “मैं उन दोनों दुरात्माओंको जानता हूँ, उन्हीं दोनोंने श्रुतं च पूर्वमस्माभिस्तीक्षणदण्डधराविति॥ ६ आपलोगोंका अपराध किया है। मैंने पहलेसे ही सुन

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 25

ततस् तद् वरुणो देवो ह्य् अस्त्रं वैष्णवम् उद्यतम् वारुणास्त्रेण संयोज्य ननाद स महाबलः

tatas tad varuṇo devo hy astraṃ vaiṣṇavam udyatam vāruṇāstreṇa saṃyojya nanāda sa mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणानपि तयो राजा दास्यत्येव न संशय: । जरासंधो न भूपालो विना तौ जयते महीम् तत्र तत्र च हन्ताहं नात्र कार्या विचारणा। गच्छध्वं यतय: स्वैरं निजकार्यपरायणा: अचिरेणैव कालेन जेष्यामि रणपुड्ढवौ। स्वस्त्यस्तु भवते कृष्ण जगतां स्वस्ति कुर्व॑ते। कि नु नाम जगन्नाथ दुःसाध्यं तब केशव

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 26

तस्यास्त्रवितता ह्य् आपो वरुणास्याभिनिःसृताः वैष्णवास्त्रस्य शमने वर्तन्ते समितिंजय

tasyāstravitatā hy āpo varuṇāsyābhiniḥsṛtāḥ vaiṣṇavāstrasya śamane vartante samitiṃjaya

हिन्दी अर्थ

त्रिलोकेश त्रिधामासि सर्वसंहारकारक: देवानामपि देवेश: सर्वत्र समदर्शन: विष्णो देव हरे कृष्ण नमस्ते चक्रपाणये। नमः स्वभावशुद्धाय शुद्धाय नियताय च शब्दगोचर देवेश नमस्ते भक्तवत्सल। अज्ञानादथवा ज्ञानाद यन्मयोक्तं क्षमस्व तत् रखा है कि वे दोनों कठोर दण्ड धारण करनेवाले हैं, अत्यन्त बलवान् और मदमत्त हैं। भगवान् शद्भूरका वर पानेसे उनका घमंड बढ़ा हुआ है। थोड़े-से प्रयत्नद्वारा उन्हें वशमें नहीं किया जा सकता। वे जरासंधके हितैषी हैं ॥ ६-७॥ इसमें संदेह नहीं कि राजा जरासंध उन दोनोंके लिये अपने प्राण भी दे डालेगा; क्योंकि उन दोनोंके बिना राजा जरासंध इस पृथ्वीपर विजय नहीं पा सकता॥ ८ ॥ विप्रवर उन दोनोंको पराजित करते समय

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 27

आपस् तु वारुणास् तत्र क्षिप्ताः क्षिप्ता ज्वलन्ति वै ।ततश् चक्रं समादाय ज्वालामालासमाकुलम् ।मोक्तुकामो जगन्नाथो वारुणे प्रत्यदृश्यत ॥ ततः प्रज्वलिताः सर्वे वारुणाश् चक्रतेजसा ।दह्यन्ते वारुणाः सर्वे ततो ऽस्त्रे ज्वलिते पुनः वैष्णवे तु महावीर्ये दिशो भीताः प्रदुद्रुवुः

āpas tu vāruṇās tatra kṣiptāḥ kṣiptā jvalanti vai | tataś cakraṃ samādāya jvālāmālāsamākulam | moktukāmo jagannātho vāruṇe pratyadṛśyata || tataḥ prajvalitāḥ sarve vāruṇāś cakratejasā | dahyante vāruṇāḥ sarve tato 'stre jvalite punaḥ vaiṣṇave tu mahāvīrye diśo bhītāḥ pradudruvuḥ

हिन्दी अर्थ

उन्हें वहाँ जरासंधकी ओरससे श्रेष्ठ सहायता प्राप्त हो सकती है तो भी वे दोनों जहाँ-जहाँ जाकर खड़े होंगे और इसका समाचार हम सुन लेंगे, वहाँ-वहाँ पहुँचकर मैं उन दोनोंका वध करूँगा, इसमें कोई अन्यथा विचार नहीं करना चाहिए। संन्यासियो! आपलोग अपने कर्तव्य- पालनमें तत्पर रहकर जहाँ चाहें इच्छानुसार जायाँ। मैं थोड़े ही समयमें उन रणकुशल वीरोंको परास्त करूँगा।' तब प्रेमपूर्वक प्रसन्नचित्त हो दुर्वासाने यादवेश्वर श्रीकृष्णसे कहा--' श्रीकृष्ण! तीनों लोकोंका कल्याण करनेवाले आपका मड्ल हो। जगन्नाथ! केशव! कौन-सा ऐसा कार्य है, जो आपके लिये दुष्कर हो॥ ९--१२॥ त्रिलोकीनाथ ! आप त्रिधामा हैं। आप ही सबका संहार करनेवाले हैं, है॥ १३॥ विष्णो! देव! हरे! कृष्ण! हाथमें चक्र धारण करनेवाले! आपको नमस्कार है। आप स्वभावसे शुद्ध हैं, शुद्धस्वरूप हैं तथा शौच, संतोष आदि नियमोंसे सम्पन्न एवं सर्वव्यापी हैं॥ १४॥ देवेश्वर! आप ही वैदिक

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 28

तांस् तु प्रज्वलतो दृष्ट्वा वरुणो वाक्यम् अब्रवीत् स्मर तां प्रकृतिं पूर्वाम् अव्यक्तां व्यक्तलक्षणां तमो जहि महाभाग रजसा मुह्यसे कथम्

tāṃs tu prajvalato dṛṣṭvā varuṇo vākyam abravīt smara tāṃ prakṛtiṃ pūrvām avyaktāṃ vyaktalakṣaṇāṃ tamo jahi mahābhāga rajasā muhyase katham

हिन्दी अर्थ

शब्दोंके चरम तात्पर्य हैं। भक्तवत्सल! आपको मेरा नमस्कार है। मैंने जानकर अथवा अनजानमें जो अनुचित बात कह दी हो, उसके लिये आप मुझे क्षमा करें जगन्नाथ ! मैं आपका ही स्वरूप हूँ। हम दोनोंमें कोई भेद या पार्थक्य नहीं है। अत: भगवन्। आप मुझे क्षमा करें; क्योंकि साधुपुरुषोंका सारतत्त्व क्षमा ही है' क्षमा मोक्षकरी नित्यं तत्त्वज्ञानमिव द्विज। क्षमा धर्म: क्षमा सत्यं क्षमा दान क्षमा यश: तस्मात् सर्वप्रयत्लेन क्षमां पालयत स्वकाम् भोक्तव्या यतयो विप्रा भिक्षुका: सर्व एव हि।

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 29

सत्त्वस्थो नित्यम् आसीत् त्वं योगीश्वर महामते पञ्चभूताश्रयान् दोषान् अहंकारं च संत्यज

sattvastho nityam āsīt tvaṃ yogīśvara mahāmate pañcabhūtāśrayān doṣān ahaṃkāraṃ ca saṃtyaja

हिन्दी अर्थ

ततः स्वभवनं विष्णु: प्रविश्य हरिरी श्वर: । चतुर्विध तथा55हारं कारयित्वा यथाविधि छित्त्वा छित्त्वा च देवेशो दुकूलानि मृदूनि सः ददौ तेभ्यस्तदा विष्णु: सर्वेभ्यो जनमेजय । श्रीभगवान् बोले--विप्रवर! क्षमा तो आपको करनी चाहिए। हमलोग तो सदा आप महापुरुषोंकी ही क्षमाका आश्रय लेनेवाले हैं। संन्यासियोंका सारतत्त्व क्षमा ही है। क्षमा ही उनका उत्तम बल है

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 30

येयं ते वैष्णवी मूर्तिस् तस्या ज्येष्ठो ह्य् अहं तव ज्येष्ठभावेन मान्यस् ते किं मां दग्धुम् इच्छसि

yeyaṃ te vaiṣṇavī mūrtis tasyā jyeṣṭho hy ahaṃ tava jyeṣṭhabhāvena mānyas te kiṃ māṃ dagdhum icchasi

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मन्! क्षमा तत्त्वज्ञाकी भाँति सदा ही मोक्ष प्रदान करनेवाली है। क्षमा धर्म, क्षमा सत्य, क्षमा दान और क्षमा यश है। वेदज्ञ पुरुष ऐसा मानते हैं कि क्षमा ही स्वर्गकी सीढ़ी है। अतः आपलोग पूरा प्रयत्न करके अपने क्षमाधर्मका पालन करें॥ १८-१९॥ यतीश्वरो! आप सब लोग प्रत्यक्ष ज्ञानसे संयुक्त हैं। यहाँ जो यति- ब्राह्मण पधारे हैं, उन सबका आज मुझे पूजन करना है। यतिधर्ममें तत्पर रहनेवाले इन सभी भिक्षु ब्राह्मणोंको भोजन भी कराना है। तब “बहुत अच्छा' कहकर उन सबने भगवान्के भवनमें भिक्षा ग्रहण करनेका विचार किया। तदनन्तर सर्वेश्वर विष्णु हरिने अपने भवनके भीतर प्रवेश करके विधिपूर्वक चार प्रकारकी भोजन- सामग्री तैयार करायी और उन समस्त यतियोंको भोजन कराया। उस समय यतिगश्रेष्ठ दुर्वासाने श्रीकृष्णका सम्मान किया। जनमेजय ! देवेश्वर श्रीकृष्णने उस समय कोमल वस्त्र फाड-फाड़कर उन सब संनन्‍्यासियोंके लिये कौपीन आदि बनानेके लिये दिया। वे उन्हें पूर्ववत् यथायोग्य पाकर बहुत प्रसन्न हुए। तत्पश्चात् सब लोग वहाँसे चले गये॥ २०--२४॥

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 31

नाग्निर् विक्रमते ह्य् अग्नौ त्यज कोपं युधां वर त्वयि न प्रभविष्यन्ति जगतः प्रभवो ह्य् असि

nāgnir vikramate hy agnau tyaja kopaṃ yudhāṃ vara tvayi na prabhaviṣyanti jagataḥ prabhavo hy asi

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि हंसडिम्भकोपाख्याने यतिभोजने द्वादशाधिकशततमोध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारतके खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत भविष्यपर्वमें हंसडिम्भकोपाख्यानके ग्रसड़यें यतियोंका भोजनविषयक एक सौ बारहवाँ अध्याय पूरा हुआ खाने, पीने, चाटने और चूसनेके भेदसे चार प्रकारकी भोजन-सामग्री होती है। जनार्दनकाहंसकोसमझाना;किंतु हंसका उनकी बात न मानकर उन्हें दूत बनाकर द्वारकाको भेजना

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 32

पूर्वं हि या त्वया सृष्टा प्रकृतिर् विकृतात्मिका धर्मिणी बीजभावेन पूर्वधर्मसमाश्रिता

pūrvaṃ hi yā tvayā sṛṣṭā prakṛtir vikṛtātmikā dharmiṇī bījabhāvena pūrvadharmasamāśritā

हिन्दी अर्थ

चिन्तयन् ब्रह्मणस्तत्त्वं विजहार यथासुखम् भगवानपि गोविन्दस्तयोर्वासममन्यत। ततस्तो हंसडिम्भको तस्मिन्काले महीपतिम् ब्रह्मदत्तं महीपालं पितरं वीर्यशालिनम्। प्रावोचतामिदं वाक्‍्यं समन्ताज्जनसंसदि राजसूयं महायज्ञं पितः कुरु सुयत्नतः। अस्मिन् मासि नृपश्रेष्ठ यतावो यज्ञसिद्धये -सम्भारा यज्ञसिद्धयर्थमानेतव्या नृपोत्तम। तथेति स महाबाहो ब्रह्मदत्तोउब्रवीत् तदा

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 33

आग्नेयं चैव सौम्यं च प्रकृत्यैवेदम् आदितः त्वया सृष्टं जगद् इदं स कथं मन्यसे मयि

āgneyaṃ caiva saumyaṃ ca prakṛtyaivedam āditaḥ tvayā sṛṣṭaṃ jagad idaṃ sa kathaṃ manyase mayi

हिन्दी अर्थ

आयुष्मन् साहसं कर्तुमुद्यतोउसि नृपोत्तम स्थिते भीष्मे जरासंधे बाह्ीके च नृपोत्तमे। कि च वीरेषु सर्वेषु यादवेषु नृपोत्तम तत्र कृष्णो हषीकेशो जितशत्रु: कृती सदा वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय ! दुर्वासा मुनि वहीं महात्मा नारदजीके साथ ब्रह्मतत्त्वका चिन्तन करते हुए सुखपूर्वक विचरण करने लगे ॥ १॥ भगवान् गोविन्दने भी वहाँ उन दोनोंको रहनेकी अनुमति दे दी। तदनन्तर

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 34

अजेयः शाश्वतो नित्यं स्वयंभूर् भूतभावनः अक्षयश् चाव्ययश् चैव भवान् एव महाद्युते

ajeyaḥ śāśvato nityaṃ svayaṃbhūr bhūtabhāvanaḥ akṣayaś cāvyayaś caiva bhavān eva mahādyute

हिन्दी अर्थ

पिता महाराज ब्रह्मदत्तके पास जाकर सब ओरसे भरे हुए दरबारमें उनसे इस प्रकार बोले--॥ २-३॥ “पिताजी ! आप यत्रपूर्वक राजसूय महायज्ञका अनुष्ठान कीजिये। नृपश्रेष्ठ हम दोनों इसी मासमें आपके इस यज्ञकी सिद्धिके लिये प्रयत्र करेंगे॥४॥ महाराज! हम दोनों भाई आपके लिये दिग्विजय करनेके लिये तत्पर हैं। हाथी, घोड़े, रथ और पैदलोंकी चतुरड्भिणी सेनाएँ साथ लेकर हम सम्पूर्ण दिशाओंपर विजय पानेका प्रयत्न करेंगे। नृपश्रेष्ठ आपको यज्ञकी सिद्धिके लिये सामग्रियोंका संग्रह कराना चाहिए।' महाबाहु जनमेजय! तब राजा ब्रह्मदत्तने 'तथास्तु” कहकर उन दोनोंकी बात मान ली। उन दोनोंको दुःसाहसमें तत्पर होते देख, उनके प्रयासको असम्भव मानकर विप्रवर जनार्दन अपने मित्र हंससे कहा--' हंस! पहले मेरी बात सुनो, सुनकर उसपर भलीभाँति विचार करके किसी निश्चयपर पहुँचो और उसके अनुसार पराक्रमपूर्वक कार्य करो। आयुष्मन्! समस्त यादववीरोंके रहते हुए तुम दुःसाहसपूर्ण कार्य करनेके लिये उद्चयत हुए हो ॥ ५--९ ॥ ' भीष्मजी बलवान, वृद्ध, सत्यप्रतिज्ञ और जितेन्द्रिय हैं। जिन भूगुकुलतिलक परशुरामने इक्कीस बार पृथ्वीपर विजय पायी है, उन्हें

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 35

रक्ष मां रक्षणीयो ऽहं त्वयानघ नमो ऽस्तु ते आदिकर्तासि लोकस्य त्वयैव बहुलीकृतम्

rakṣa māṃ rakṣaṇīyo 'haṃ tvayānagha namo 'stu te ādikartāsi lokasya tvayaiva bahulīkṛtam

हिन्दी अर्थ

भीष्मने सम्पूर्ण क्षत्रियोंके देखते-देखते युद्धमें जीत लिया था। जरासंधका युद्धमें जो पराक्रम है, उसे भी अस्त्र-शस्त्रोंके ज्ञाता तथा युद्धमें उन्‍्मत्त होकर लड़नेवाले हैं। उनमें जो भगवान् श्रीकृष्ण हैं, वे सबकी इन्द्रियोंके नियन्ता, शत्रुविजयी तथा सदा ही रणकुशल हैं॥ १०--१२॥ जरासंधके साथ सदा युद्ध करके उन्होंने परिश्रमको जीत लिया है। कोई भी श्रेष्ठ नरेश उनके सामने जीते-जी नहीं ठहर सकता' लोकानिमान् समाहर्तु शक्कोतीति मतिर्मम

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 36

किं क्रीडसि महादेव बालः क्रीडनकैर् इव न ह्य् अहं प्रकृतिद्वेषी नाहं प्रकृतिदूषकः

kiṃ krīḍasi mahādeva bālaḥ krīḍanakair iva na hy ahaṃ prakṛtidveṣī nāhaṃ prakṛtidūṣakaḥ

हिन्दी अर्थ

तथान्ये यादवा: सर्वे कृष्णमाश्रित्य दंशिता: दुर्वासा यतिभि: सार्ध गतो द्रष्ट्र स केशवम् को नाम भीष्मो मन्दात्मा वृद्धो हीनबल: सदा कश्च कृष्णः पुरः स्थातुं बलदेवश्च मत्तक: । शैनेयश्वापि विपेन्द्र स्थातुं न इति चिन्तय जरासंधस्तु धर्मात्मा बन्धुरेव सदा मम। गच्छ प्रिय यदुश्रेष्ठं ब्रूहि मद्बचचनात् त्वरन्

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 37

प्रकृतिर् या विकारेषु वर्तते पुरुषोत्तम तस्या विकारशमने वर्तसे त्वं यथाविधि

prakṛtir yā vikāreṣu vartate puruṣottama tasyā vikāraśamane vartase tvaṃ yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

दीयतां करसर्वस्वं यज्ार्थ सुन्दर बहु। लवणानि बहून्यद्य गृह केशव मा चिरम् आगच्छ त्वरितं कृष्ण न ते कार्य विलम्बनम्। इति ब्रूहि यदुश्रेष्ठ याहि त्वरितविक्रम: मित्रभावात् तथा राजन् स्न्रेहाच्य जनमेजय जनार्दनस्तु धर्मात्मा नित्य॑ गन्तुं समुद्यतः । अद्य श्रो वा परश्नो वा गच्छामीति यतेत स:

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 38

विकारो ऽसि विकाराणां विकारायतने ऽनघ तान् अधर्मविदो मन्दान् भवान् विकुरुते सदा

vikāro 'si vikārāṇāṃ vikārāyatane 'nagha tān adharmavido mandān bhavān vikurute sadā

हिन्दी अर्थ

“बलवान् बलभद्रजी बलके मदसे उन्मत्त रहते हैं, वे यदि कुपित हो जायँ तो अकेले ही इन तीनों लोकोंका संहार कर सकते हैं, ऐसा मेरा विश्वास है॥ १४॥ इसी तरह वीर सात्यकि भी रणभूमिमें शत्रुओंको जीतनेकी शक्ति रखते हैं। अन्य सब यादव भी श्रीकृष्णका आश्रय लेकर सदा युद्धके लिये कवच बाँघे रहते हैं हमलोगोंने पहले यतियोंके साथ विरोध किया था। उन सब यतियोंके साथ दुर्वासा मुनि भगवान् श्रीकृष्णसे मिलनेके लिये गये हैं॥१६॥ नृपश्रेष्ठ यह बात मैंने अपने घर भोजन करनेके लिये आये हुए एक ब्राह्मणसे सुनी है। ऐसी अवस्थामें जिस प्रकार अपना कार्य सिद्ध हो, उस उपायका मन्त्रियोंक साथ विचार करना चाहिए। इसके बाद हम राजसूय नामक महायज्ञका अनुष्ठान करेंगे '॥ १७ रे ॥ हंस बोला--मन्दबुद्धि बूढ़ा और सदाका बलहीन भीष्म कौन-सा वीर है? क्‍या वह बूढ़ा हम दोनोंके सामने ठहर सकता है? ब्रह्मन्! युद्धमें यादव हमारे सामने ठहर सकते हैं, यह तुम्हारी बात भी विचित्र

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 39

इयं हि प्रकृतिर् दोषैस् तमसा युज्यते सदा रजसा वापि संदुष्टा ततो मोहः प्रवर्तते

iyaṃ hi prakṛtir doṣais tamasā yujyate sadā rajasā vāpi saṃduṣṭā tato mohaḥ pravartate

हिन्दी अर्थ

ही है। वह कृष्ण और मतवाला बलभद्र भी कौन ऐसे बीर हैं, जो हमारे सामने ठहर सकें। विप्रवर। तुम यह निश्चय समझो कि सात्यकि भी हम दोनोंके सामने नहीं ठहर सकता॥ १८--२०॥ धर्मात्मा जरासंध तो सदा हमलोगोंका हितैषी बन्धु ही है। विप्रवर ! तुम यदुश्रेष्ठ श्रीकृष्णेके पास जाओ और मेरी आज्ञासे तुरंत यह बात उनसे कहो--॥ २१॥ “केशव! तुम यज्ञके लिये बहुत सुन्दर सामग्री तथा करके रूपमें अपना सारा धन दे दो, साथ ही बहुत-से नमकका संग्रह करके शीघ्र आओ. । श्रीकृष्ण! तुम्हें इस कार्यमें विलम्ब नहीं करना चाहिए।' ब्रह्मन्! तुम शीघ्रतापूर्वकत जाओ और यदुश्रेष्ठ श्रीकृष्ससे मेरा यह संदेश सुना दो। विप्र! मैं शपथ दिलाता हूँ, तुम मेरी बातका कोई उत्तर न देना। तुम मेरे प्रिय मित्र हो, मित्रभावसे ही यह बात जाकर कहो।

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 40

परावरज्ञः सर्वज्ञ ऐश्वर्यविधिम् आस्थितः किं मोहयसि नः सर्वान् प्रजापतिर् इव स्वयम्

parāvarajñaḥ sarvajña aiśvaryavidhim āsthitaḥ kiṃ mohayasi naḥ sarvān prajāpatir iva svayam

हिन्दी अर्थ

जनमेजय ! हंससे इस प्रकार प्रेरित होकर ब्राह्मणने मित्रभाव तथा स््रेहके कारण उसे कोई उत्तर नहीं दिया॥ २५॥ सदा धर्ममें मन लगाये रखनेवाले जनार्दन श्रीकृष्णफेक पास जानेके लिये उद्यत हो गये। 'आज, कल या परसों मैं अवश्य जाऊँगा' ऐसा कहकर वे जानेकी तैयारी करने लगे देवं द्रष्ट जगद्योनिं शट्डुचक्रगदाधरम्। धर्मात्मा जनार्दन शल्लु, चक्र और गदा धारण एक एव च धर्मात्मा हयमारुह्य सत्वरम्॥ २७ करनेवाले जगत्कारण श्रीकृष्णका दर्शन करनेके लिये

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 41

वरुणेनैवम् उक्तस् तु कृष्णो लोकपरायणः ।भावज्ञः सर्वविद्वीरस् ततः प्रीतिमना ह्य् अभूत् ।इत्येवमुक्तः प्रहसन् कृष्णो वचनम् अब्रवीत् गाः संप्रयच्छ मे देव शान्त्यर्थं भीमविक्रम

varuṇenaivam uktas tu kṛṣṇo lokaparāyaṇaḥ | bhāvajñaḥ sarvavidvīras tataḥ prītimanā hy abhūt | ityevamuktaḥ prahasan kṛṣṇo vacanam abravīt gāḥ saṃprayaccha me deva śāntyarthaṃ bhīmavikrama

हिन्दी अर्थ

अकेले ही तीब्रगामी अश्वपर आरूढ़ हो प्रातःकाल ही द्वारकाके लिये शीघ्रतापूर्वक चल दिये। उनकी यात्राका एक ही उद्देश्य था--इन्द्रियोंके प्रेरक सच्चिदानन्दस्वरूप श्रीहरिका दर्शन। ब्राह्मण जनार्दन उन्हींका मन-ही-मन हरिं कृष्णं हषीकेशं मनसा संस्मरन् द्विज: ॥ २८ स्मरण करते हुए चले इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि हंसडिम्भकोपाख्याने त्रयोदशाधिकशततमोध्याय: इस ग्रकार श्रीमहाभारतके खिलभाग हरिवेंशके अन्तर्गत भविष्यपर्वपें हंस और डिम्भकका उपाख्यानविषयक एक सो तेरहवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 42

इत्येवम् उक्तः कृष्णेन वाक्यं वाक्यविशारदः ।वरुणो ह्य् अब्रवीद् बूयः शृणु मे मधुसूदन ।बाणेन सार्धं समयो मया देव पुरा कृतः कथं च समयं कृत्वा कुर्यां विफलम् अन्यथा

ityevam uktaḥ kṛṣṇena vākyaṃ vākyaviśāradaḥ | varuṇo hy abravīd būyaḥ śṛṇu me madhusūdana | bāṇena sārdhaṃ samayo mayā deva purā kṛtaḥ kathaṃ ca samayaṃ kṛtvā kuryāṃ viphalam anyathā

हिन्दी अर्थ

जनार्दनकी भगवद्-दर्शनविषयक उत्कण्ठा ततः प्रायाद्धरिं विष्णुं ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तम: । हयेनैकेन राजेन्द्र त्वरितं स ययौ नृप हंस एव प्रियो महां कुर्यात् प्रियहितं मम। तथा हि प्रेषितस्तेन हरिं पश्याम्यहं प्रभुम् अहमेव सदा धन्यो मत्तो हाभ्यधिको न हि। यतो द्रक्ष्याम्यहं विष्णुं बसन्‍्तं द्वारकापुरे कृतार्थ सर्वदा देवी द्र॒क्ष्यत्येषा मनस्विनी

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 43

त्वम् एव देव सर्वस्य यथा समयभेदकः ।चारित्रं दुष्यते तात न च सद्भिः प्रशस्यते ॥ धर्मभाग् ईश्वरो नित्यं वर्जते मधुसूदन ।न च लोकान् अवाप्नोति पापः समयभेदकः ॥ प्रसीद धर्मलोपश् च मा भून् मे मधुसूदन ।न मां समयभेदेन योक्तुम् अर्हसि माधव ।जीवन् नाहं प्रदास्यामि गावो वै वृषभेक्षण हत्वा मां नय गावस् त्वम् एष मे समयः कृतः

tvam eva deva sarvasya yathā samayabhedakaḥ | cāritraṃ duṣyate tāta na ca sadbhiḥ praśasyate || dharmabhāg īśvaro nityaṃ varjate madhusūdana | na ca lokān avāpnoti pāpaḥ samayabhedakaḥ || prasīda dharmalopaś ca mā bhūn me madhusūdana | na māṃ samayabhedena yoktum arhasi mādhava | jīvan nāhaṃ pradāsyāmi gāvo vai vṛṣabhekṣaṇa hatvā māṃ naya gāvas tvam eṣa me samayaḥ kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

द्रक्ष्यामि देवदेवस्य चक्रिण: शार्ड्रधन्वन: वपुर्द्रक्ष्याम्यहं॑ विष्णो्नीलोत्पलदलच्छवि शद्भुच्रक्रगदाशार्ड्वानमालाविभूषितम् वैशम्पायनजी कहते हैं --राजेन्द्र ! नरेश्वर ! तदनन्तर ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ ब्राह्मण जनार्दन एक अश्वपर सवार हो तुरंत भगवान् विष्णु हरिके पास चल दिये॥१॥ जैसे ग्रीष्म-ऋतुमें सूर्यकी प्रचण्ड किरणोंसे पीड़ित हुआ : पथिक कहीं दूर जल देखकर उसे पीनेकी इच्छासे शीघ्रतापूर्वक उसके पास जाता है, उसी प्रकार ब्राह्मण जनार्दन भगवान् श्रीकृष्णका दर्शन करनेके लिये दौड़ते हुए ही चले। वे अपने उत्तम अश्वको हाँकते हुए मन-

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 44

एतच् च मे समाख्यातं समयं मधुसूदन ।सत्यम् एव महाबाहो न मिथ्या तु सुरेश्वर ॥ यद्य् एवाहम् अनुग्राह्यो रक्ष मां मधुसूदन ।अथ वा गोषु निर्बन्धो हत्वा नय महाभुज ।संभावयामि धर्मज्ञं मत्तो ऽभीष्टो भवान् असि ।सत्यं प्रभाषसे यत् त्वं तस्मान् मद्भावभावितः ॥ इति विज्ञापितस् तेन कृष्णः परपुरंजयः ।बाणवृत्तान्तम् अखिलं श्रावयित्वा तु पा।ने ॥ बाणासुरं पुरस्कृत्य दत्तं कृष्नाय गोधनम् ।वरुणेन गृहीत्वा तु ययौ द्वारवतीं हरिः ।उपायाद् द्वारकां कृष्णः श्रीमान् गरुडवाहनः ।अवसद् वृष्णिभिः सार्धं स्तूयमानः समागतैः ॥ एष ते बाणविषयः प्रोक्तस् ते जनमेजय ।पृच्छतो भवतो राजन् किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि ।वरुणेनैवम् उक्तस् तु मुक्त्वा गा वै महायशाः एवम् उक्तो ऽथ बाणस्य गावो मुक्त्वा महायशाः ।अभेद्यं समयं मत्वा न्यस्तवादो गवां प्रति ।प्रहस्य वरुणं देवं मानयाम् आस माधवः संप्रहस्य ततो वाक्यं व्याजहारार्थकोविदः ।मानयन् वरुणं देवो गा बाणस्य व्यमुञ्चत ।तस्मान् मुक्तो ऽसि यद्य् एवं बाणेन समयः कृतः ।प्रसृतैर् मधुरैर् वाक्यैस् तत्त्वार्थम् अनुभाषितैः ॥ कथं पापं करिष्यामि वरुण त्वय्य् अहं प्रभो ।गच्छ मुक्तो ऽसि वरुण सत्यसंधो ऽस्तु नो भवान् ।त्वत्प्रियार्थं मया मुक्ता बाणगावो न संशयः ॥ ततस् तूर्यनिनादैश् च भेरीणां च महास्वनैः ।अर्घम् आदाय वरुणः केशवं प्रत्यपूजयत् ॥ केशवो ऽर्धं तदा गृह्य वरुणाद्यदुनन्दनः ।बलं पूजयते देवः कुशली च समाहितः ॥ वरुणायाभयं दत्त्वा वासुदेवः प्रतापवान् ।त्वदर्थं धेनवो मुक्ता बाणस्य तु दुरात्मनः ।इत्य् उक्त्वा वरुणं देवो गा बाणस्य विमुञ्चत ।प्रययौ द्वारकां चापि शक्राद्यैर् अमरैर् वृतः

etac ca me samākhyātaṃ samayaṃ madhusūdana | satyam eva mahābāho na mithyā tu sureśvara || yady evāham anugrāhyo rakṣa māṃ madhusūdana | atha vā goṣu nirbandho hatvā naya mahābhuja | saṃbhāvayāmi dharmajñaṃ matto 'bhīṣṭo bhavān asi | satyaṃ prabhāṣase yat tvaṃ tasmān madbhāvabhāvitaḥ || iti vijñāpitas tena kṛṣṇaḥ parapuraṃjayaḥ | bāṇavṛttāntam akhilaṃ śrāvayitvā tu pā.ne || bāṇāsuraṃ puraskṛtya dattaṃ kṛṣnāya godhanam | varuṇena gṛhītvā tu yayau dvāravatīṃ hariḥ | upāyād dvārakāṃ kṛṣṇaḥ śrīmān garuḍavāhanaḥ | avasad vṛṣṇibhiḥ sārdhaṃ stūyamānaḥ samāgataiḥ || eṣa te bāṇaviṣayaḥ proktas te janamejaya | pṛcchato bhavato rājan kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi | varuṇenaivam uktas tu muktvā gā vai mahāyaśāḥ evam ukto 'tha bāṇasya gāvo muktvā mahāyaśāḥ | abhedyaṃ samayaṃ matvā nyastavādo gavāṃ prati | prahasya varuṇaṃ devaṃ mānayām āsa mādhavaḥ saṃprahasya tato vākyaṃ vyājahārārthakovidaḥ | mānayan varuṇaṃ devo gā bāṇasya vyamuñcata | tasmān mukto 'si yady evaṃ bāṇena samayaḥ kṛtaḥ | prasṛtair madhurair vākyais tattvārtham anubhāṣitaiḥ || kathaṃ pāpaṃ kariṣyāmi varuṇa tvayy ahaṃ prabho | gaccha mukto 'si varuṇa satyasaṃdho 'stu no bhavān | tvatpriyārthaṃ mayā muktā bāṇagāvo na saṃśayaḥ || tatas tūryaninādaiś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ | argham ādāya varuṇaḥ keśavaṃ pratyapūjayat || keśavo 'rdhaṃ tadā gṛhya varuṇādyadunandanaḥ | balaṃ pūjayate devaḥ kuśalī ca samāhitaḥ || varuṇāyābhayaṃ dattvā vāsudevaḥ pratāpavān | tvadarthaṃ dhenavo muktā bāṇasya tu durātmanaḥ | ity uktvā varuṇaṃ devo gā bāṇasya vimuñcata | prayayau dvārakāṃ cāpi śakrādyair amarair vṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

ही-मन इस प्रकार सोचने लगे--॥ २-३॥ “वास्तवमें हंस ही मेरा प्रिय मित्र है। वही मेरा प्रिय और हित कर सकता है; क्योंकि उसीने मुझे द्वारका भेजा है, जहाँ मैं भगवान् श्रीहरिका दर्शन करूँगा॥ ४॥ मैं ही सदा धन्य हूँ, मुझसे बढ़कर दूसरा कोई नहीं है; क्‍योंकि मैं द्वारकापुरीमें निवास करनेवाले भगवान् विष्णुका दर्शन करूँगा॥ ५॥ मेरी वह माता धन्य है, जो मनस्विनीदेवी भगवान्का दर्शन करके सदाके लिये कृतार्थ होकर लौटे हुए मुझ अपने पुत्रको पुनः देखेगी ॥ ६॥ मैं शार््र धनुष धारण करनेवाले देवाधिदेव श्रीकृष्णेके उस मुखका दर्शन करूँगा, जो विकसित सुवर्णमय कमलके केसरकी- सी कान्तिसे प्रकाशित होता है॥७॥ मैं श्रीकृष्णके नीलकमलदलकी-सी कान्तिवाले उस श्यामसुन्दर शरीरका दर्शन करूँगा, जो शद्छु, चक्र, गदा, शार्ड़् धनुष और वनमालासे विभूषित है! नेत्रे ते देवदेवस्य पद्किझ्लल्कसप्रभे। पश्याम्यहमदीनात्मा नष्टदु:ःखोउस्मि निर्दुत:

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 45

द्वारकां प्रस्थितो देवः शचीपतिसहायवान् ।तत्र देवाः समरुतः ससाध्याः समितिंजय गन्धर्वाप्सरसश् चैव किंनराश् चान्तरिक्षगाः ।ऋषयो नारदमुखा वसिष्टाद्या तपोधनाः ।अनुगच्छन्ति विश्वेशं सर्वभूतादिम् अव्ययम्

dvārakāṃ prasthito devaḥ śacīpatisahāyavān | tatra devāḥ samarutaḥ sasādhyāḥ samitiṃjaya gandharvāpsarasaś caiva kiṃnarāś cāntarikṣagāḥ | ṛṣayo nāradamukhā vasiṣṭādyā tapodhanāḥ | anugacchanti viśveśaṃ sarvabhūtādim avyayam

हिन्दी अर्थ

द्रक्ष्यामि चक्रिणो वर्ष्म ततस्त्रैलोक्यसंनिभम्। पादाब्जं चक्रिणो द्रष्ठू त्वरत्येव च मे मनः ईषत्स्मिताधरं विष्णुं पश्यामि च पुनः पुनः यातीव च पुरो भाति मह्ां देवो जगद्गुरु:। एषो5यमिति मे वक्तु जिह्ना प्रस्फुरतीव तम् इदं दुःखतरं मन्ये कर देहीति मद्गचः। इदं तत्साहसं मन्ये तद्बचचस्तस्यथ भूपतेः

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 46

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च महाबलौ विद्याधरगणाश् चैव ये चान्ये सिद्धचारणाः ।आयान्तम् अनुगच्छन्ति यशसा विजयेन च

ādityā vasavo rudrā aśvinau ca mahābalau vidyādharagaṇāś caiva ye cānye siddhacāraṇāḥ | āyāntam anugacchanti yaśasā vijayena ca

हिन्दी अर्थ

हंसस्थ करदो विष्णुस्तदाज्ञापरिचारकः। तस्य सर्व पुरो गत्वा वक्ताहं किल निर्दयः कर देहि हरे विष्णो हंसस्य यदुपुड्भव लवणानि बहून्याशु दातव्यानि करात्मना। इति वक्तु न मे युक्त पुरतस्तस्य शार्ड्रिण: “मैं देवाधिदेव श्रीकृष्णके उन दोनों नेत्रोंका दर्शन करूँगा, जो विकसित कमलदलके समान कान्तिमान् हैं। उस समय मेरे हृदयका सारा हैन्य दूर हो जायगा, दुःख मिट जायूँगे और मैं परमानन्दमें निमग्र हो जाऊँगा॥ ९॥ क्या योगात्मा भगवान् श्रीकृष्ण अपनी सौम्यदृष्टिसे ही मेरी ओर देखेंगे, अथवा मुझे प्रिय

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 47

नारदश् च महाभागः प्रस्थितो द्वारकां प्रति ।तुष्टो बाणजयं दृष्ट्वा वरुणं च कृतप्रियम् ॥ कैलासशिखरप्रख्यैर् नीलग्रीवधरैश् च तैः ।दुराद् एव तु तां दृष्ट्वा द्वारकां द्वारमालिनीम् पाञ्चजन्यस्य निर्घोषं चक्रे चक्रगदाधरः

nāradaś ca mahābhāgaḥ prasthito dvārakāṃ prati | tuṣṭo bāṇajayaṃ dṛṣṭvā varuṇaṃ ca kṛtapriyam || kailāsaśikharaprakhyair nīlagrīvadharaiś ca taiḥ | durād eva tu tāṃ dṛṣṭvā dvārakāṃ dvāramālinīm pāñcajanyasya nirghoṣaṃ cakre cakragadādharaḥ

हिन्दी अर्थ

वाणीका प्रयोग करेंगे 2॥ १० ॥ वहाँ चलकर मैं चक्रधारी भगवान् श्रीकृष्णके उस विग्रहका दर्शन करूँगा, जो तीनों लोकोंको अपने भीतर रखनेके कारण त्रिलोकीके समान है। मेरा मन उन चक्रपाणिके चरणारविन्दोंका दर्शन करनेके लिये उतावला हो उठा है॥११॥ मैं भगवान् विष्णुके उस वक्ष:स्थलको देखता हुआ-सा चलता हूँ, जो सदा उद्दीप्त कौस्तुभभणिकी प्रभासे प्रकाशित होता है तथा उन्हीं परमेश्वरका निरन्तर स्मरण करता हुआ उनकी सेवामें चल रहा हूँ॥ १२॥ जो रेशमी पीताम्बर धारण करते हैं, नीचेतक लटकी हुई विशाल वनमालासे विभूषित हैं तथा जिनके अधरोंपर मन्द मुसकानकी छटा छायी रहती है, उन भगवान् श्रीकृष्णणा आज मैं बास्म्बार दर्शन करूँगा॥ १३॥ श्रीहरिके उस रूपका स्मरण करते ही मेरे शरीरमें यह इस तरह रोमाञ्न हो रहा है। चलते समय

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 48

संज्ञां प्रयच्छते देवो द्वारकापुरवासिनाम् ।तेनाध्मातो महाशङ्खः पूरयाम् आस रोदसी ।देवानुयात्रनिर्घोषं पाञ्चजन्यस्य निस्वनम् श्रुत्वा द्वारवती सर्वा प्रहर्षम् अतुलं गता

saṃjñāṃ prayacchate devo dvārakāpuravāsinām | tenādhmāto mahāśaṅkhaḥ pūrayām āsa rodasī | devānuyātranirghoṣaṃ pāñcajanyasya nisvanam śrutvā dvāravatī sarvā praharṣam atulaṃ gatā

हिन्दी अर्थ

भगवान् खड़े जान पड़ते हैं॥ १४ ॥ देव जगदगुरु श्रीकृष्ण मेरे आगे-आगे जाते हुए-से प्रतीत होते हैं। मेरी जिह्ा बार-बार यह कहनेके लिये उद्यत-सी होती है कि “ये रहे मेरे भगवान्'॥१५॥ मैं जो उनके सामने यह कहनेके लिये जा रहा हूँ कि 'मुझे कर दीजिये', अपनी इस बातको में अत्यन्त दुःखजनक मानता हूँ तथा मैं इसे राजा हंसका अत्यन्त दुःसाहसपूर्ण वचन समझता हूँ भगवान् विष्णु हंसको कर दें, उसकी आज्ञाका पालन और सेवा करें, ये सारी बातें मुझे उनके सामने जाकर कहनी पड़ेंगी। निश्चय ही मैं बड़ा निर्दय हूँ “हरे! विष्णो! यदुपुड़्व! आप हंसको कर दीजिये' ऐसी बात कहता हुआ में मूर्खोंका अगुआ और निर्लज्ज समझा जाऊँगा॥ १८॥ “आपको करूूपमें शीघ्र ही बहुत-सा नमक देना होगा' शार््रधन्‍्वा श्रीकृष्णके होगा॥ १९॥ तथापि मित्रताके कारण मुझे ऐसा घोर वचन कहना होगा। पवित्रात्मा पुरुषोंके लिये यह मित्र- भाव भी कष्टप्रद ही होता है'

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 49

पूर्णकुम्भैश् च लाजैश् च बहुविन्यस्तविस्तरैः ।द्वारोपशोभितां कृत्वा सर्वां द्वारवतीं पुरीम् ।सुश्लिष्टरथ्यां सुश्रीकां कृतरत्नोपशोभितां ॥ विप्राश् चार्घं समादाय तथैव कुलनैगमाः ।जयशब्दैश् च विविधैः पूजयन्ति स्म माधवम् ।वैनतेयसमासीनं नीलाञ्जनचयोपमम् अवन्दन्यादवाः कृष्णं श्रिया परमया युतम्

pūrṇakumbhaiś ca lājaiś ca bahuvinyastavistaraiḥ | dvāropaśobhitāṃ kṛtvā sarvāṃ dvāravatīṃ purīm | suśliṣṭarathyāṃ suśrīkāṃ kṛtaratnopaśobhitāṃ || viprāś cārghaṃ samādāya tathaiva kulanaigamāḥ | jayaśabdaiś ca vividhaiḥ pūjayanti sma mādhavam | vainateyasamāsīnaṃ nīlāñjanacayopamam avandanyādavāḥ kṛṣṇaṃ śriyā paramayā yutam

हिन्दी अर्थ

अथवा सर्वविद्विष्णु: सर्वस्य हृदि संस्थितम्। जानात्येव सदा भावं प्राणिनां शोभने रत: सर्वथा रक्षतां विष्णुर्घोरें वक्तु यतस्य मे द्रक्ष्याम्यहं॑ जगन्नाथ नीलकुश्चितमूर्धजम्। कम्बुग्रीवधरं विष्णु श्रीवत्साच्छादितोरसम् द्रक्ष्यामि केशवं विष्णुं चक्रिणं यादवेश्वरम्

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 50

त्रयो ऽनुपूर्व्या वर्णाश् च पूजयन्ति महाबलम् ।अनन्तं केशिहन्तारं श्रेष्ठिपूर्वाश् च श्रेणयः ।ऋषिभिर् देवगन्धर्वैश् चारणैश् च समन्ततः संस्तूयमानो गोविन्दो द्वारकोपरि विष्ठितः

trayo 'nupūrvyā varṇāś ca pūjayanti mahābalam | anantaṃ keśihantāraṃ śreṣṭhipūrvāś ca śreṇayaḥ | ṛṣibhir devagandharvaiś cāraṇaiś ca samantataḥ saṃstūyamāno govindo dvārakopari viṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

अचिन्त्यविभवं देवं॑ भूतभव्यभवत््रभुम्। आत्मेच्छया जगद्र॒क्ष॑ द्रकष्यामि जलशायिनम् अद्य मे सफला यज्ञा: साक्षात्कृतवतो हरिम्। नेत्रे मे सफले विष्णुं पश्यतश्चव जगन्मयम् प्रीतिमानस्तु मे विष्णुर्वक्तुघोंरस्य कर्मण: । उन्सिषन्नेत्रयुग्मेन द्रक्ष्यामि सकृदीश्रवरम् आमूलमसकूद् विष्णुं पश्यामि च पुनः पुन: । पिबामि नेत्रयुग्मेन वपु: कृष्णस्य केवलम् धारयिष्याम्यहं पांसुं तत्पादप्रभवं शिवम्। ततः कृतार्थतां यास्ये स्वर्गमार्गो हि तद्रज:

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 51

तदाश्चर्यम् अपश्यन्त दाशार्हगणसत्तमाः प्रहर्षम् अतुलं प्राप्ता दृष्ट्वा कृष्णं महाभुजम् ।बाणं जित्वा महादेवम् आयान्तं पुरुषोत्तमम्

tadāścaryam apaśyanta dāśārhagaṇasattamāḥ praharṣam atulaṃ prāptā dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ mahābhujam | bāṇaṃ jitvā mahādevam āyāntaṃ puruṣottamam

हिन्दी अर्थ

अथवा भगवान् विष्णु सर्वज्ञ हैं। वे सबके हार्दिक भावको सदा जानते हैं और प्राणियोंके कल्याणमें तत्पर रहते हैं॥२१॥ ऐसी दशामें मेरा कोई दोष नहीं है; क्योंकि यह मित्रता ही मुझसे ऐसा कार्य कराती है। मैं जो घोर बात कहनेके लिये उद्यत हुआ हूँ, उसके लिये भगवान् विष्णु सर्वथा मेरी रक्षा करें॥ २२॥ जो सम्पूर्ण जगतूके स्वामी और रक्षक हैं, जिनके सिरपर काले घुँघराले केश शोभा पाते हैं, जो शट्डुके समान ग्रीवा धारण करते हैं तथा जिनका वक्ष:स्थल श्रीवत्स-चिहसे आच्छादित है, उन भगवान् विष्णुका मैं दर्शन करूँगा जिनकी विशाल भुजाओंमें पद्मरागमणिके आभूषण शोभा पाते हैं तथा जो कौस्तुभ आदि रत्नोंकी कान्तिसे प्रकाशित होते हैं, उन सर्वव्यापी, चक्रधारी, यादवेश्वर श्रीकृष्णका मैं दर्शन करूँगा॥ २४॥ जिनका वैभव अचिन्त्य है, जो

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 52

द्वारकावासिनां वाचश् चरन्ति बहुधा तदा प्राप्ते कृष्णे महाभागे सात्वतानां महारथे

dvārakāvāsināṃ vācaś caranti bahudhā tadā prāpte kṛṣṇe mahābhāge sātvatānāṃ mahārathe

हिन्दी अर्थ

भूत, भविष्य और वर्तमानके स्वामी हैं, जो अपनी ही इच्छासे जगत्की रक्षामें तत्पर रहते हैं, उन एकार्णवके जलमें शयन करनेवाले श्रीनारायणदेवका मैं दर्शन करूँगा॥ २५॥ उनका दर्शन करके मैं सर्वथा कृतार्थ हो आज श्रीहरिका साक्षात् दर्शन कर लेनेपर मेरा जन्म सफल हो जायगा॥ २६॥ आज अश्रीहरिका साक्षात्कार करनेपर मेरे यज्ञ सफल हो जायँगे। जगन्मय विष्णुका दर्शन करनेसे मेरे दोनों नेत्र भी सफल हो जायँगे मैं भयंकर कर्मके लिये प्रस्ताव करनेवाला हूँ। उस समय भगवान् विष्णु मुझपर प्रसन्न रहें। क्या मैं अपनी खुली हुई दोनों आँखोंसे एक बार उन जगदीश्वरका दर्शन करूँगा मैं नीचेसे ऊपरतक बारम्बार भगवान् विष्णुका दर्शन करूँगा, दोनों नेत्रोंसे केवल श्रीकृष्णके शरीरकी रूपमाधुरीका पान करूँगा॥ २९॥ तदनन्तर उनके चरणोंसे प्रकट हुई कल्याणमयी धूलको सिरपर धारण करूँगा। ऐसा करके कृतार्थ हो जाऊँगा, क्योंकि उनकी चरणरज स्वर्गका सोपान है॥ ३०॥ मैं श्रीहरिके मेघकी गम्भीर गर्जनाके समान स्वरको सुनूँगा और चक्रधारी जगदीश्वर विष्णुके चरणारविन्दका दर्शन करूँगा॥ ३१ ॥ पूर्ण चन््रमाके समान

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 53

गत्वा च दूरम् अध्वानं सुपर्णो द्रुतम् आगतः ।धन्याः स्मो ऽनुगृहीताः स्मो येषां नो जगतः पतिः रक्षिता चापि गोप्ता च दीर्घबाहुर् जनार्दनः

gatvā ca dūram adhvānaṃ suparṇo drutam āgataḥ | dhanyāḥ smo 'nugṛhītāḥ smo yeṣāṃ no jagataḥ patiḥ rakṣitā cāpi goptā ca dīrghabāhur janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

जो श्रीकृष्ण मनोहर मुख है, उसका अवलोकन करूँगा। यह सारा जगत् श्रीहरिका ही रूप है, इस रूपमें मैं सब ओर उन्हींका दर्शन-सा कर रहा हूँ। प्रसीदतु सदा विष्णुरयुक्त वक्तुमिच्छतः। आलोलकुण्डलयुतं॑ हरिचन्दनचर्चितम् स्फुरत्केयूरर्रार्चिबाहुद्यविराजितम्ू । सब्ये द्योतन्‍्महाशड्ठं रश्मिजालविराजितम् प्रोद्यद्धास्करवर्णाभ चक्रज्वालाविराजितम्। प्रोज्वलत्कड्डूणयुतं तप्तजाम्बूनदाड़ुदम्

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 54

वैनतेयं समारुह्य बाणं जित्वा सुदुर्जयम् प्राप्तो ऽयं पुण्डरीकाक्षो मनांस्य् आह्लादयन्न् इव

vainateyaṃ samāruhya bāṇaṃ jitvā sudurjayam prāpto 'yaṃ puṇḍarīkākṣo manāṃsy āhlādayann iva

हिन्दी अर्थ

कदा द्रक्ष्यामि देवेशमिदानीमथवान्यदा द्रक्ष्याम्यवश्यमद्यैव जिष्णुं विष्णुं जगदुरुम् पीताम्बरं मकरकुण्डलपड्डजाक्षम्। किरीटवरचक्रगदोर्ध्वहस्तं तेजोमयं मम हरेर्वपुरस्तु भूत्ये ज्योतिस्त्रिलोकजनकं त्रिदशैकवन्द्य- अनुचित बात कहनेकी इच्छावाले मुझ सेवकके ऊपर भगवान् विष्णु सदा प्रसन्न रहें। जिनके कानोंमें हिलते हुए कुण्डल जगमगा रहे हैं, जो हरिचन्दनसे चर्चित हैं, चमकीले बाजूबंदोंमें जड़े गये रत्रोंकी प्रभासे उद्भासित दोनों भुजाओंसे

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 55

एवं कथयताम् एव द्वारकावासिनां तदा वासुदेवगृहं देवा विविशुस् ते महारथाः

evaṃ kathayatām eva dvārakāvāsināṃ tadā vāsudevagṛhaṃ devā viviśus te mahārathāḥ

हिन्दी अर्थ

जिनकी विशेष शोभा होती है, जिनके बायें हाथमें महान् पाञ्जजन्य शझ्छु देदीप्यमान है, जो किरणजालसे प्रकाशित हैं, उदयकालके सूर्यके समान जिनकी सुनहरी कान्ति शोभा पाती है, जो सुदर्शन चक्रकी ज्वालामालाओंसे उद्धासित हैं, जिनके हाथोंमें जगमगाते हुए कल्लूण तथा तपे हुए सुवर्णके बने बाजूबंद शोभा पाते हैं, जो रेशमी पीताम्बर धारण करते हैं तथा जिनकी छाती चौड़ी है, उन देवेश्वर अच्युतका मैं इस समय अथवा दूसरे समयमें कब दर्शन करूँगा॥ ३२--३६ ॥ मैं सर्वथा कृतकृत्य हूँ; क्योंकि आज मैं श्रीहरिके साक्षात् शरीरका दर्शन करनेके लिये उद्यत हुआ हूँ। मैं श्रीहरिका दर्शन करनेको कटिबद्ध हूँ, इसलिये मुझे नमस्कार है! मुझे नमस्कार है।! शेषस्वरूप बलभद्रपर शयन करनेवाले जगदीश्वर श्रीकृष्णके दर्शनके लिये आज मैं उद्यत हूँ। उन विजयशील सर्वव्यापी जगदगुरु श्रीकृष्णणा अवश्य आज ही मैं दर्शन करूँगा

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 56

अवतीर्य सुपर्णात् तु वासुदेवो बलस् तदा ।प्रद्युम्नश् चानिरुद्धश् च गृहान् प्रविविशुस् तदा ।तानि तेषां विमानानि दिवि संचरतां तदा स्थितान्य् एव प्रदृश्यन्ते नानारूपाणि सर्वशः

avatīrya suparṇāt tu vāsudevo balas tadā | pradyumnaś cāniruddhaś ca gṛhān praviviśus tadā | tāni teṣāṃ vimānāni divi saṃcaratāṃ tadā sthitāny eva pradṛśyante nānārūpāṇi sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

जो श्रीकौस्तुभमणिकी प्रभासे प्रकाशित है, जिसका विशाल वक्ष:स्थल उसी कोस्तुभ एवं श्रीवत्सकी शोभासे उद्दीप्त हो रहा है, जिसने पीताम्बर धारण कर रखा है, जो मकराकार कुण्डल तथा कमलसदूृश नेत्रोंसे सुशोभित है, जिसके मस्तकपर उत्तम किरीट और ऊपर उठे हुए हाथोंमें चक्र एवं गदा विराजमान हैं, श्रीहरिका वह श्यामवर्णमय तेजस्वी विग्रह मेरा कल्याण करनेवाला हो ॥ ३९ ॥ विशद शास्त्ररूपी महान् सर्प (वासुकि) -से जुड़े हुए निष्णात शुद्धबुद्धिरूपी मन्दराचलद्वारा मथे जानेवाले वेदरूपी समुद्रसे जिसका प्राकटय हुआ है तथा अमरगण निरन्तर जिसका सेवन करते हैं, उस नारायण नामक अमृतका आज मैं अपने नेत्रोंद्रार पान करूँगा॥ ४०॥ जो मुमुश्षुओंके द्वारा चिन्तन करनेके योग्य, अप्रमेय, अनादि, अनन्त, स्थूल, अत्यन्त सूक्ष्म, एक, अनेक, आद्य, त्रिभुवनका जनक तथा देवताओंद्वारा एकमात्र वन्दनीय है, वह अच्युत नामक तेज सदा मेरे नेत्रोंके समक्ष और हृदयमें प्रकाशित होता रहे '॥ ४१॥ इस प्रकार सोचते हुए विप्रवर जनार्दन अपनेको कृतार्थ मानकर उस उत्तम अश्वको हाँकते हुए द्वारकापुरीमें जा पहुँचे

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 57

सिंहर्षभमृगैर् नागैर् वाजिसारसबर्हिणैः भास्वन्ति तानि दृश्यन्ते विमानानि सहस्रशः

siṃharṣabhamṛgair nāgair vājisārasabarhiṇaiḥ bhāsvanti tāni dṛśyante vimānāni sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि हंसडिम्भकोपाख्याने विप्रस्य द्वारवतीगमने चतुर्दशाधिकशततमोउध्याय: इस प्रकार श्रीयहाथारत खिलभधाग हरिवेशके अन्तर्गत भविष्यपर्वमें हंसडिम्धकोपाख्यानके प्रसंगमें ब्राह्मणका द्वारकागमनविषयक एक सौ चौंदहवाँ अध्याय पूरा हुआ जनार्दनका सुधर्मा-सभामें जाकर भगवान् श्रीकृष्णके दर्शनसे संतुष्ट हो उनकी आज्ञासे भगवत्स्तवनपूर्वक हंस और डिम्भकका संदेश सुनाना और उसे सुनकर यादवोंका उपहास करना अथ प्रविश्य धर्मात्मा सुधर्मा वै द्विजोत्तम:

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 58

अथ कृष्णो ऽब्रवीद् वाक्यं कुमारांस् तान् सहस्रशः ।प्रद्युम्नादीन् समस्तांस् तु श्लक्ष्णं मधुरया गिरा ।एते रुद्रास् तथादित्या वसवो ऽथाश्विनाव् अपि साध्या देवास् तथान्ये चाप्य् अवन्दंस् तान् यथाक्रमम्

atha kṛṣṇo 'bravīd vākyaṃ kumārāṃs tān sahasraśaḥ | pradyumnādīn samastāṃs tu ślakṣṇaṃ madhurayā girā | ete rudrās tathādityā vasavo 'thāśvināv api sādhyā devās tathānye cāpy avandaṃs tān yathākramam

हिन्दी अर्थ

अपश्यद् देवदेवेशं सुधर्माकृतिसंस्थितम् । बलभद्रेण संयुक्तमध्यासितमहासनम् दुर्वाससा कृतकथभमुग्रसेनपुरस्कृतम् सेव्यमानं महाराज सूतमागधवन्दिभि: दृष्ठा प्रीतमना विष्णु प्रोद्धूतपुलकच्छवि: । बलभद्रं ततो देवं ववन्दे शिरसा द्विज:

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 59

सहस्राक्षं महाभागं दानवानां भयंकरम् ।वन्दध्वं सहिताः शक्रं सगणं नागवाहनम् ॥ सप्तर्षयो महाभागा मत्प्रियार्थम् इहागताः ।ऋषयश् च महात्मानो वन्दध्वं च यथासुखम् ॥ एते चक्रधराश् चैव एतान् वदन्त सर्वशः ।सागराश् च ह्रदाश् चैव मत्प्रियार्थम् इहागताः ।दिशश् च विदिशश् चैव वन्दध्वं च यथाक्रमम् ॥ वासुकिप्रमुखाश् चैव नागा वै सुमहाबलाः ।गावश् च मत्प्रियार्थं वै वन्दध्वं च यथाक्रमम् ॥ ज्योतींषि सह नक्षत्रैर् यक्षराक्षसकिंनरैः ।आगता मत्प्रियार्थं वै वन्दध्वं च यथाक्रमम् ॥ वासुदेववचः श्रुत्वा कुमाराः प्रणताः स्थिताः ।यथाक्रमेण सर्वेषां देवतानां महात्मनाम् ॥ सर्वान् दिवौकसो दृष्ट्वा पौरा विस्मयम् आगताः ।पूजार्थम् अथ संभारान् प्रगृह्य द्रुतम् आगताः ।अहो वै महद् आश्चर्यं वासुदेवस्य संश्रयात् प्राप्यते यद् इहास्माभिर् इति वाचश् चरन्ति हि

sahasrākṣaṃ mahābhāgaṃ dānavānāṃ bhayaṃkaram | vandadhvaṃ sahitāḥ śakraṃ sagaṇaṃ nāgavāhanam || saptarṣayo mahābhāgā matpriyārtham ihāgatāḥ | ṛṣayaś ca mahātmāno vandadhvaṃ ca yathāsukham || ete cakradharāś caiva etān vadanta sarvaśaḥ | sāgarāś ca hradāś caiva matpriyārtham ihāgatāḥ | diśaś ca vidiśaś caiva vandadhvaṃ ca yathākramam || vāsukipramukhāś caiva nāgā vai sumahābalāḥ | gāvaś ca matpriyārthaṃ vai vandadhvaṃ ca yathākramam || jyotīṃṣi saha nakṣatrair yakṣarākṣasakiṃnaraiḥ | āgatā matpriyārthaṃ vai vandadhvaṃ ca yathākramam || vāsudevavacaḥ śrutvā kumārāḥ praṇatāḥ sthitāḥ | yathākrameṇa sarveṣāṃ devatānāṃ mahātmanām || sarvān divaukaso dṛṣṭvā paurā vismayam āgatāḥ | pūjārtham atha saṃbhārān pragṛhya drutam āgatāḥ | aho vai mahad āścaryaṃ vāsudevasya saṃśrayāt prāpyate yad ihāsmābhir iti vācaś caranti hi

हिन्दी अर्थ

दूतो5स्मि देवदेवेश हंसस्य डिम्भकस्य च। ब्रह्मदत्तस्य राजेन्द्र हंसस्थ डिम्भकस्य च वैजशम्पायनजी कहते हैं-- जनमेजय ! जिन्होंने भगवान् श्रीकृष्णके चरणोंमें अपना सर्वस्व समर्पित कर दिया था, उन टद्विजश्रेष्ठ धर्मात्मा जनार्दनने द्वारपलकी सहायतासे सुधर्मा-सभामें प्रवेश करके देवदेवेश्वर श्रीकृष्णका दर्शन किया, जो वहाँ उत्तम धर्ममय स्वरूपसे विराजमान थे और बलभद्रजीके साथ ऊँचे सिंहासनपर बैठे हुए थे॥ १-२॥ उनके सामने सात्यकि खड़े थे तथा उनके पार्थभागमें नारदजी विराजमान थे। भगवान् श्रीकृष्ण

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 60

ततश् चन्दनचूर्णैश् च पुष्पवर्षैश् च सर्वशः किरन्ति पौराः सर्वांस् तान् पूजयन्तो दिवौकसः

tataś candanacūrṇaiś ca puṣpavarṣaiś ca sarvaśaḥ kiranti paurāḥ sarvāṃs tān pūjayanto divaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्वासामुनिसि बातचीत कर रहे थे। राजा उग्रसेन उनके सामने थे॥ ३॥ महाराज ! गाते हुए मुख्य-मुख्य गन्धर्व, नाचती हुईं झुंड-की-झुंड अप्सराएँ तथा सूत, मागध एवं वन्दीजन योग्यतानुसार उनकी सेवा कर रहे थे वहाँ माधव मधुसूदनके यशका उच्चस्वरसे गान हो रहा था तथा सामगान करनेवाले ब्राह्मण भी साममन्त्रोंद्वारा श्रीहरिका गुणगान करते थे॥५॥ भगवान् श्रीकृष्णका दर्शन पाकर जनार्दनका मन प्रसन्न हो गया। अद्भ-अज्ल पुलकित हो उठा। “मैं जनार्दन हूँ” ऐसा कहकर उन्होंने श्रीहरिके चरणोंमें प्रणाम किया। तत्पश्चात् ब्राह्मण जनार्दनने भगवान् बलभद्रको मस्तक झुकाया और अश्रीकृष्णसे कहा--'देवदेवेश्वर! मैं हंस और डिम्भकका दूत हूँ।' इस तरह कहते हुए विप्रवर जनार्दनसे भगवान् श्रीकृष्ण बोले--' ब्रह्मन्! पहले आप इस आसनपर बैठिये, इसके बाद अपने आगमनका प्रयोजन बताइये।' तब ब्राह्मणने “बहुत अच्छा' कहा और वे एक महान् आसनपर विराजमान हुए॥६-८॥ राजेन्द्र! भगवान् श्रीकृष्णने वाणीद्वारा विप्रवर जनार्दनका स्वागत-सत्कार करके फिर उनसे ब्रह्मदत्त, हंस और डिम्भकका कुशल-

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 61

लाजैः प्रणामैर् धूपैश् च वाग्बुद्धिनियतास् तथा द्वारकावासिनः सर्वे पूजयन्ति दिवौकसः

lājaiḥ praṇāmair dhūpaiś ca vāgbuddhiniyatās tathā dvārakāvāsinaḥ sarve pūjayanti divaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

और डिम्भकका पराक्रम और प्रयोजन पहलेसे सुन रखा है। तुम्हारे पिताजी तो कुशलपूर्वक हैं न?' कुशल ब्रह्मदत्तस्थ पितुश्च॒ मम केशव। तयोरेव जगन्नाथ हंसस्य डिम्भकस्य च वाच्यं वाप्यथवावाच्यं कर्तव्यमथ चेतरत्। श्रुत्वा तस्य विधास्यामो युक्तरूपं द्विजोत्तम यत् कर्मकारनिर्दिष्ट तद् वाच्यं दूतजन्मना

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 62

आहुकं वसुदेवं च साम्बं च यदुनन्दनम् सात्यकिं चोल्मुकं चैव विपृथुं च महाबलम्

āhukaṃ vasudevaṃ ca sāmbaṃ ca yadunandanam sātyakiṃ colmukaṃ caiva vipṛthuṃ ca mahābalam

हिन्दी अर्थ

नात्र शट्भ्गा त्वया कार्या वक्तव्यस्येतरस्य च। अतो बद यथा प्रोक्त ताभ्यामिह जनार्दन केशवेनैवमुक्तस्तु प्रोवाच्र स जनार्दनः। अजानन्निव किं बूषे सर्व प्रत्यक्षदर्शिवान् विद्वद्धिर्गीयसे विष्णुस्त्वमेव जगतीपते। इच्छया सर्वमाप्नोषि दृष्टादृष्टविवेचनम् त्वमिन्द्र: सर्वभूतानां रुद्र: संहारकर्मकृतू् रक्षितासि सदा विष्णु: सर्वलोकस्य माधव। संसारस्य भवान् सत्रष्टा किं त्वमात्थ वदेति माम्

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 63

अक्रूरं च महाभागं तथा निषधम् एव च ।एतान् परिष्वज्य तदा मूर्ध्नि चाघ्राय वीर्यवान् अथ शक्रो महाभागः समक्षं यदुमण्डले ।स्तुवन्तं केशिहन्तारं तत्रोवाचोत्तरं वचः ।अन्धकं च शुभाक्षं च ततो वचनम् अब्रवीत्

akrūraṃ ca mahābhāgaṃ tathā niṣadham eva ca | etān pariṣvajya tadā mūrdhni cāghrāya vīryavān atha śakro mahābhāgaḥ samakṣaṃ yadumaṇḍale | stuvantaṃ keśihantāraṃ tatrovācottaraṃ vacaḥ | andhakaṃ ca śubhākṣaṃ ca tato vacanam abravīt

हिन्दी अर्थ

विद्वद्धिर्गीयसे नित्य॑ ज्ञानात्मेति च माधव। प्राणं प्राणविद: प्राहुस्त्वामेव पुरुषोत्तम तथा सति हषीकेश किं त्वमात्थ वदेति माम् जनार्दनने कहा--केशव ! राजा ब्रह्मदत्त और मेरे पिताजी सकुशल हैं। जगन्नाथ! दोनों भाई हंस और डिम्भक भी कुशलसे ही हैं श्रीभगवान् बोले-द्विजश्रेष्ठ ! राजा हंस और डिम्भकने क्या संदेश दिया है? आप सारी बातें विस्तारपूर्वक बतायें। इसके लिये आपके मनमें कोई शड्डढ्गा नहीं होनी चाहिए॥ १२॥ विप्रवर ! उन्होंने जो कुछ कहा हो, वह

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 64

वासवः सात्वतान् सर्वान् एष वो यदुनन्दनः योजयित्वा रणे चैव यशसा पौरुषेण च

vāsavaḥ sātvatān sarvān eṣa vo yadunandanaḥ yojayitvā raṇe caiva yaśasā pauruṣeṇa ca

हिन्दी अर्थ

कहने योग्य हो या न कहने योग्य हो, करने योग्य हो या न करने योग्य हो, उसे पूरा-पूरा सुनकर हमलोग उसका उचित उत्तर देंगे॥१३॥ ब्रह्मन्! आप दूत हैं। आपके लिये वाच्य और अवाच्यका विचार सर्वथा अनावश्यक है। भेजनेवालेने जो कुछ जैसे कहा हो, दूतको वह सब उसी प्रकार कहना चाहिए जनार्दनजी ! आपको वाच्य और अवाच्यकी शट्ढ्ा नहीं करनी चाहिए। अत: हंस और डिम्भकने जैसा कहा है, वैसा ही यहाँ कहिये॥ १५॥ भगवान् केशवके ऐसा कहनेपर जनार्दन बोले--' भगवन्! आप अनजानकी भाँति क्‍यों बात कर रहे हैं? आप तो सब कुछ प्रत्यक्ष देखनेवाले हैं ॥ १६॥ अच्युत! जगत्का कोई भी वृत्तान्त आपकी आँखोंसे ओझल नहीं है। आप अपने मनसे सब कुछ देखते हुए भी मुझसे क्‍यों कहते हैं कि “तुम बताओ '॥ १७॥ पृथ्वीनाथ! विद्वानू पुरुष आपको ही विष्णु कहते हैं। आप इच्छा करते ही दृष्ट और अदृष्ट वस्तुका पूर्ण विवेक प्राप्त कर लेते हैं॥ १८॥ आप ही यह सम्पूर्ण जगतू् हैं, आपमें ही इस जगत्की स्थिति

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 65

रमयत्य् अतितेजस्वी दिवीव च दिवौकसः ।महादेवस्य मिषतो गुहस्य च तथैव च एष बाणं रणे जित्वा द्वारकां पुनर् आगताः

ramayaty atitejasvī divīva ca divaukasaḥ | mahādevasya miṣato guhasya ca tathaiva ca eṣa bāṇaṃ raṇe jitvā dvārakāṃ punar āgatāḥ

हिन्दी अर्थ

है। एक भी ऐसा कोई चर या अचर पदार्थ नहीं है, जो आपसे रहित हो ॥ १९॥ जगदीश्वर ! आप सर्वज्ञ एवं सर्वव्यापी हैं, आपके लिये कुछ भी अज्ञेय नहीं है। आप ही समस्त भूतोंके इन्द्र हैं और आप ही संहार- कर्म करनेवाले रुद्र हैं॥२०॥ माधव! सदा सम्पूर्ण लोककी रक्षा करनेवाले विष्णु आप ही हैं। आप ही जगर्स्रष्टा ब्रह्मा हैं। फिर आप मुझसे क्‍यों कहते हैं कि “तुम बताओ'॥ २१॥ माधव ! विद्वान् पुरुष सदा आपको ही ज्ञानात्मा कहते हैं। पुरुषोत्तम ! प्राणवेत्ता पुरुष आपको ही प्राण कहते हैं॥ २२॥ पुरुषोत्तम ! शब्दशास्त्रके ज्ञाता वैयाकरण आपको ही शब्द कहते हैं। हषीकेश! ऐसी दशामें आप मुझसे क्‍यों कहते हैं कि “तुम अपने राजाका संदेश कहो'

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 66

सहस्रबाहोर् बाहूनां कृत्वा क्षयम् अनुत्तमम् स्थापयित्वा द्विबाहुत्वे प्राप्तो ऽयं स्वपुरीं हरिः

sahasrabāhor bāhūnāṃ kṛtvā kṣayam anuttamam sthāpayitvā dvibāhutve prāpto 'yaṃ svapurīṃ hariḥ

हिन्दी अर्थ

तथापि श्रुणु देवेश चोदितो5स्मि यतस्त्वया। 'देवेश्वर माधव! तथापि सुनिये। आपने मुझे व्देत्यसकृदेबैतत् तस्माद् वक्ष्यामि माधव॥ २४ तरस्म्बार कहनेके लिये प्रेरित किया है। इसलिये मैं राजसूयेन यज्ञेन ब्रह्मदत्तोड्य यक्ष्यते। तदर्थ प्रेषितस्ताभ्यां हंसेन डिम्भकेन च करार्थ यदुमुख्येभ्यस्तव चामन्त्रणाय हि। लवणं बहु देय॑ं ते यज्ञार्थ तस्य केशव

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 67

यदर्थं जन्म कृष्णस्य मानुषेषु महात्मनः तद् अप्य् अवसितं कृत्स्नं नष्टशोका वयं कृताः

yadarthaṃ janma kṛṣṇasya mānuṣeṣu mahātmanaḥ tad apy avasitaṃ kṛtsnaṃ naṣṭaśokā vayaṃ kṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

इत्यर्थ प्रेषितस्ताभ्यां कर देहि तदाज्ञया। इदं त्वमपरं ताभ्यामुक्त श्रुणु जगत्पते आगच्छतु तयो राज्ञो: सेयं केशव बाग विभो प्रहस्य सुचिरं कृष्णो बभाषे दूतमीश्वरः॥ २९ , करं ददामि ताभ्यां तु करदो5स्मि यतो नृप:

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 68

पिबन्तो मधुमाध्वीकं रंस्यामः प्रीतिसंयुताः कालो यास्यत्य् अविरतं विषयेष्व् एव सज्जताम्

pibanto madhumādhvīkaṃ raṃsyāmaḥ prītisaṃyutāḥ kālo yāsyaty avirataṃ viṣayeṣv eva sajjatām

हिन्दी अर्थ

धाष्टर्यमेतत् तयोर्विप्र मत्तो यस्तु करग्रह:। अहो धा्टर्यमहो धाष्टर्य तयो: क्षत्रियबीजयो: इदमश्रुतपूर्व मे मत्तो यस्तु करग्रहः। इत्युक्त्वा केशवो दूतमिदमाह सम यादवान् हास्यमेतद् यदुश्रेष्ठा मत्तो यस्तु करग्रहः । यष्टासौ राजसूयस्य ब्रह्मदत्तो महीपतिः करदो वासुदेवो हि जितो5स्मि यदुसत्तमा: । हास्य हास्यमिदं भूयः श्रुणुध्वं यादवा बच: इत्युक्ततति देवेशे बलभद्रपुरोगमा:। यादवा: सर्व एवैते हासाय समवस्थिता:

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 69

बाहूनां संश्रयात् सर्वे वयम् अस्य महात्मनः प्रनष्टशोका रंस्यामः सर्व एवामराः सुखम्

bāhūnāṃ saṃśrayāt sarve vayam asya mahātmanaḥ pranaṣṭaśokā raṃsyāmaḥ sarva evāmarāḥ sukham

हिन्दी अर्थ

करदः कृष्ण इत्येवं ब्रुवन्तः सर्वसात्वता: । हासं मुमुचुरत्यर्थ तलं दत्त्वा परस्परम् कहूँगा॥ २४॥ भगवन् ! राजा ब्रह्मदत्त अब राजसूय यज्ञ करेंगे। उसीके लिये हंस और डिम्भकने मुझे आपके पास भेजा है॥२५॥ उसने मुख्य-मुख्य यादवोंसे कर लेने और आपको आमन्त्रित करनेके लिये मुझे यहाँतक आनेके लिये विवश किया है। केशव! आपको उसके यज्ञके लिये बहुत-सा नमक देना है॥ २६॥ जगत्पते! उन दोनोंने इसीलिये मुझे यहाँ भेजा है कि आप उनकी आज्ञासे उनके लिये कर दीजिये। उन दोनोंने जो यह दूसरी बात कही है, उसे भी सुन लीजिये॥ २७॥ 'आप शीघ्र ही बहुत-सा नमक लेकर मेरे यहाँ आइये।' प्रभो। केशव! यही उन दोनों राजाओंका आपके लिये संदेश है'॥ २८॥ नरेश्वर! उन दोनोंके दूत विप्रवर जनार्दन जब

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 70

एवम् उक्त्वा परिष्वज्य कृष्णं कमललोचनम् एवं स्तुत्वा सहस्राक्षः केशवं दानवान्तकम् ।आपृच्छ्य तं महाभागः सर्वैर् देवगणैर् वृतः ॥ ततः पुनः परिष्वज्य कृष्णं लोकनमस्कृतम् ।इत्य् उक्त्वा यादवान् सर्वान् कृष्णं संपूज्य वासवः ।पुरंदरो दिवं यातः सर्वामरगणैर् वृतः ऋषयश् च महात्मानो जयाशीर्भिर् महौजसम् ।यथागतं पुनर् याता यक्षराक्षसकिंनराः ॥ पुरंदरे दिवं याते पद्मनाभो महाबलः ।अपृच्छत महाभागः सर्वान् कुशलम् अव्ययम् ॥ ततः किलकिलाशब्दं निर्वमन्तः सहस्रशः ।गच्छन्ति कौमुदीं द्रष्टुं सो ऽनघः प्रियया सह ।द्वारकां प्राप्य कृष्णस् तु रेमे यदुगणैर् वृतः

evam uktvā pariṣvajya kṛṣṇaṃ kamalalocanam evaṃ stutvā sahasrākṣaḥ keśavaṃ dānavāntakam | āpṛcchya taṃ mahābhāgaḥ sarvair devagaṇair vṛtaḥ || tataḥ punaḥ pariṣvajya kṛṣṇaṃ lokanamaskṛtam | ity uktvā yādavān sarvān kṛṣṇaṃ saṃpūjya vāsavaḥ | puraṃdaro divaṃ yātaḥ sarvāmaragaṇair vṛtaḥ ṛṣayaś ca mahātmāno jayāśīrbhir mahaujasam | yathāgataṃ punar yātā yakṣarākṣasakiṃnarāḥ || puraṃdare divaṃ yāte padmanābho mahābalaḥ | apṛcchata mahābhāgaḥ sarvān kuśalam avyayam || tataḥ kilakilāśabdaṃ nirvamantaḥ sahasraśaḥ | gacchanti kaumudīṃ draṣṭuṃ so 'naghaḥ priyayā saha | dvārakāṃ prāpya kṛṣṇas tu reme yadugaṇair vṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार कह चुके, तब भगवान् श्रीकृष्णने बहुत देरतक जोर-जोरसे हँसकर उस दूतसे कहा-- दूत! द्विजश्रेष्ठ तुम मेरी कही हुई यह युक्तियुक्त बात सुनो। मैं उन दोनोंको कर दूँगा; क्योंकि मैं उन्हें कर देनेवाला नरेश हूँ॥ ३० ॥ विप्रवर ! मुझसे जो कर लेनेका संकल्प है, यह उन दोनों भाई हंस और डिम्भककी बहुत बड़ी धृष्टता है। अहो! क्षत्रियके बीजसे उत्पन्न हुए उन दोनोंकी यह कैसी अद्भुत धृष्टता है! यह कैसी आश्चर्यजनक ढिठाई है॥३१॥ मुझसे कर लेनेकी बात पहले-पहल सुननेमें आयी। इससे पूर्व कभी ऐसी बात नहीं सुनी गयी थी।' दूतसे ऐसा कहकर भगवान् केशवने यादवोंसे कहा--॥३२॥ “यदुवरो! मुझसे जो कर-ग्रहणकी माँग है, यह कैसी उपहासास्पद बात है। राजा ब्रह्मदत्त राजसूय यज्ञ करेंगे और इस यज्ञके करानेवाले हैं उन्हींके बेटे हंस और डिम्भक। यदुश्रेष्ठ श्रीकृष्ण उस दुरात्माके यहाँ नमक ढोकर ले जायँगे॥ ३३-३४ ॥ यदुश्रेष्ठ वीरो। मुझ वासुदेवको उसने कर देनेवाला कह दिया, मानो उसने मुझे युद्धमें पराजित

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 71

विविधान् सर्वकामार्थाञ् श्रिया परमया युतः ।एवम् एषो ऽवतीइर्णो वै पृथिव्यां पृथिवीपते विष्णुर् यदुकुलश्रेष्ठो वासुदेवेति विश्रुतः

vividhān sarvakāmārthāñ śriyā paramayā yutaḥ | evam eṣo 'vatīirṇo vai pṛthivyāṃ pṛthivīpate viṣṇur yadukulaśreṣṭho vāsudeveti viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

कर दिया। यादवो! यह कितनी हँसीकी बात है, इसे तुमलोग फिर सुनो'॥३५॥ देवेश्वर श्रीकृष्णके ऐसा कहनेपर बलभद्र आदि समस्त यादव हंस-डिम्भकके उस कथनकी हँसी उड़ानेके लिये खड़े हो गये ' श्रीकृष्ण कर देनेवाले हैं' ऐसा कहते हुए समस्त यादव परस्पर ताली बजाकर या एक-दूसरेका हाथ पकड़कर जोर-जोरसे हँसने लगे ताली बजाने और हँसनेकी गम्भीर ध्वनि पृथ्वी और सच विप्रो नृपश्रेष्ठ निन्दयन् मित्रमात्मनः ॥ ३८ आकाशमें गूँज उठी। नृपश्रेष्ठ ! ब्राह्मण जनार्दन अपने

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 72

एतैश् च कारणैः श्रीमान् वसुदेवकुले प्रभुः जातो वृष्णिषु देवक्यां यन् मां त्वं परिपृच्छसि

etaiś ca kāraṇaiḥ śrīmān vasudevakule prabhuḥ jāto vṛṣṇiṣu devakyāṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi

हिन्दी अर्थ

मित्र हंसकी निन्‍्दा करते हुए मन-ही-मन कहने लगे-- 'अहो! मैंने जो दूतका कार्य किया,यह बड़े कष्टकी बात है! बड़े कष्टकी बात है' ऐसा कहकर लज्जित हो वे इति लज्जासमाविष्टस्तृष्णीमासीदवाड्मुख: ॥ ३९ । नीचे मुख करके चुपचाप बैठे रहे इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि हंसडिम्भकोपाख्याने वासुदेववाक्ये पञ्नदशाधिकशततमो5ध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारतके खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत भविष्यपर्वमें हंसडिम्भकोपाख्यानके प्रसड़में एक सौ पंद्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ श्रीकृष्णका जनार्दनको संदेश देकर लौटाना

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 73

निवृत्ते नारदप्रश्ने मयोक्तं ते समासतः उक्तास् ते विस्तराः सर्वे पूर्वं ये जनमेजय

nivṛtte nāradapraśne mayoktaṃ te samāsataḥ uktās te vistarāḥ sarve pūrvaṃ ye janamejaya

हिन्दी अर्थ

हासं कुर्वत्सु तेष्वेवं केशव: केशिसूदन:। उबाच वचन दूतं गच्छ मद्गचनाद् द्विज शिरो वा छेत्स्यते चक्र मत्करप्रहितं बलिम् यो वरं दत्तवान् रुद्रो युवयोर्धाष्र्थकारणम्। स एव रक्षिता वां स्यात् तं जित्वा वां निहन्म्यहम् पुष्करे वा प्रयागे वा मथुरायामथापि वा

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 74

विष्णोस् तु माथुरे कल्पे यत्र ते संशयो महान् वासुदेवगतिश् चैव सा मया समुदाहृता

viṣṇos tu māthure kalpe yatra te saṃśayo mahān vāsudevagatiś caiva sā mayā samudāhṛtā

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! जब यादव 'इस प्रकार उपहास कर रहे थे, उस समय केशिहन्ता भगवान् केशवने दूतसे इस प्रकार कहा--'ब्रह्मन्! आप मेरा संदेश लेकर जाइये॥ १॥ शीघ्रगतिसे वहाँ जाकर उन हंस और डिम्भकसे इस प्रकार कहिये-मैं शार्ड् पैने बाणोंद्वारा तुम दोनोंको कर दूँगा॥२॥ अथवा उन महामनस्वी राजाओंको अपनी तीखी तलवारसे कर समर्पित करूँगा। अथवा मेरे हाथसे छोड़ा गया चक्र उनका सिर काट लेगा और उसीको करके रूपमें समर्पित करेगा॥ ३॥ भगवान् रुद्रने तुम दोनोंको जो वर दिया है, वही तुम दोनोंकी ढिठाईका कारण है। यदि वे रुद्रदेव ही तुम दोनोंके रक्षक हो जाय॑ँ तो मैं उनको भी जीतकर तुम दोनोंको मार डालूँगा

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 75

आश्चर्यश् चैव नान्यो ऽस्ति कृष्णश् चाश्चर्यसंनिधिः सर्वेष्व् आश्चर्यकल्पेषु नास्त्य् आश्चर्यम् अवैष्णवम्

āścaryaś caiva nānyo 'sti kṛṣṇaś cāścaryasaṃnidhiḥ sarveṣv āścaryakalpeṣu nāsty āścaryam avaiṣṇavam

हिन्दी अर्थ

राजाओ ! कोई ऐसा स्थान निश्चित कर लेना चाहिए, जहाँ हमलोगोंका समागम हो। मैं सेना और सवारियोंसहित वहाँ उस स्थानमें आ जाऊँगा॥ ५॥ नरेश्वरो! तुम दोनों वीर भी निर्भय होकर सेनासहित वहाँ आ जाना। पुष्करमें या प्रयागमें अथवा मथुरामें जहाँ तुम्हारी इच्छा हो, तत्राहं सबलो याता नात्र कार्या विचारणा। अथवा मित्रभावाच्च वक्तुमेवं न ते क्षमम् वहीं मैं सेनासहित आ जाऊँगा, इसमें अन्यथा विचार करनेकी आवश्यकता नहीं। अथवा मित्रताके नाते आपसे ऐसी बात कहलाना उचित न होगा। आप जिसे नहीं कह सकेंगे, उसे आपके साथ जाकर यह सात्यकि कहेंगे।

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 76

स एव धन्यो धनिनां धन्यकृद् धन्यभावनः देवेष्व् अपि सदैत्येषु नास्ति धन्यतरो ऽच्युतात्

sa eva dhanyo dhanināṃ dhanyakṛd dhanyabhāvanaḥ deveṣv api sadaityeṣu nāsti dhanyataro 'cyutāt

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मन्! आप केवल साक्षी बने रहें ॥ ६--८ ॥ विप्रेन्द्र मैं यह भी जानता हूँ कि आपका सदा मेरे ऊपर स्नेह बना रहता है। अत: जनार्दनजी! आप दुःखोंसे भरे हुए इस संसारमें विजयी होकर सदा नित्य-निरन्तर मेरी मत्कथापरमो नित्यं सदा भव जनार्दन॥ ९ कथा-वार्तामें लगे रहिये' इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि हंसडिम्भकोपाख्याने घोडशाधिकशततमो5ध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारत खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत भविष्यपर्वमें हंच और डिम्भकका उपाख्यानविषयक एक साँ सोलहवाँ अध्याय पूरा हुआ सात्यकिसहित जनार्दनका शाल्वनगरमें जाना, हंससे मिलना तथा हंसका जनार्दनसे कार्यसिद्धिके विषयमें पूछना

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 77

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ मरुतस् तथा गगनं भूर् दिशश् चैव सलिलं ज्योतिर् एव च

ādityā vasavo rudrā aśvinau marutas tathā gaganaṃ bhūr diśaś caiva salilaṃ jyotir eva ca

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त्वा ब्राह्मणं कृष्ण: सात्यकिं पुनराह सः । गत्वा शैनेय विप्रेण ब्रूहि मद्दचचनात् तयो: एकेनाश्रेन गच्छ त्वमसहायो यदूत्तम वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय ! ब्राह्मणसे ऐसा कहकर श्रीकृष्णने सात्यकिसे फिर कहा-- 'शिनिनन्दन ! तुम इन ब्राह्मण देवता जनार्दनके साथ जाकर मेरे कथनानुसार उन दोनों भाई हंस और डिम्भकसे कहो मैंने जो कुछ कहा है, वह सब उन दोनोंके सामने जाकर कहो, जिससे हमलोगोंका युद्ध-स्थलमें शीघ्र समागम हो। उक्त उद्देश्यकी सिद्धिके लिये तुम बलपूर्वक भी बात कर सकते हो॥ २॥ यदुकुलतिलक सात्यके! तुम

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 78

सर्वम् एतज् जगद्धाता विष्णुर् एव न चापरः ।एष धाता विधाता च संहर्ता काल एव च सत्यं धर्मस् तपश् चैव ब्रह्म चैव सनातनम् अनन्तश् चैव नागानां रुद्राणां शंकरः स्मृतः ।जङ्गमाजङ्गमं चैव जगन्नारायणोद्भवं ।एतस्माच् च जगत् सर्वं प्रसूयेत जनार्दनात् ।जगच् च सर्वं देवेशस् तं नमस् कुरु भारत

sarvam etaj jagaddhātā viṣṇur eva na cāparaḥ | eṣa dhātā vidhātā ca saṃhartā kāla eva ca satyaṃ dharmas tapaś caiva brahma caiva sanātanam anantaś caiva nāgānāṃ rudrāṇāṃ śaṃkaraḥ smṛtaḥ | jaṅgamājaṅgamaṃ caiva jagannārāyaṇodbhavaṃ | etasmāc ca jagat sarvaṃ prasūyeta janārdanāt | jagac ca sarvaṃ deveśas taṃ namas kuru bhārata

हिन्दी अर्थ

धनुष लेकर जाओ; हाथमें गोहके चमड़ेके बने दस्तानेको भी बाँध लेना, एकमात्र अश्वके साथ जाना, दूसरे किसी सहायकको साथ न लेना'॥३॥ सात्यकिने “बहुत अच्छा' कहकर एक शीघ्रगामी अश्वपर आरूढ़ हो वहाँसे जानेका विचार किया। राजन्! उन्होंने कोई दूसरा सहायक साथ नहीं लिया था॥४॥ जनार्दन नामक दूतको शीघ्र ही बिदा करके यादवेश्वर जनार्दन बोले-- 'अहो।! हंस और डिम्भककी धुृष्टता अद्भुत है, उनकी ढिठाई आश्चर्यजनक है'॥५॥ उस समय माधवेश्वर माधवको नमस्कार करके दूत जनार्दन सात्यकिके साथ शाल्वनगरको गये ततः प्रविश्य धर्मात्मा ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तम: । ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ धर्मात्मा ब्राह्मण जनार्दन वहाँ

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 79

पूज्यश् च सततं सर्वैर् देवैर् एष सनातनः ।पूज्यो ऽयं देवदेवेशः पूज्यैर् अपि सवासवैः ।इज्यश् च देवदेवेशस् तं नमस्कुरु भारत ॥ आदिकर्ता च भोक्ता च भूतादिर् भूतिर् एव च ।नमस्कुरु जगन्नाथं भूयो भूयः प्रभो नृप ॥ नमस्कुरु सदा विष्णुं यादवं भूतभावनम् ।नमस्यामो जगन्नाथं देवकीं च हरिं सदा ॥ ध्याहि नित्यं जगन्नाथं प्रयत्नपरमो भव ।श्रेयस् तव सदा विष्णुर् विधास्यति न संशयः ॥ नमस् तस्मिन् समाधत्स्व मनो ऽनुध्याहि तत् परम् ।उपास्यश् च सदा विष्णुर् मनसा राजसत्तम ।नमस्कुरु जगन्नाथं भूयो भूयो जगत्पते ।वासुदेवं सदा ध्याहि केशवं केशिसूदनम् ॥ नारायणम् अणीयांसं ध्याहि यत्नेन सत्तमम् ।ध्यातो हि सर्वपापानि नाशयिष्यत्य् असंशयम् ।इत्युक्तं बाणयुद्धं ते माहात्म्यं केशवस्य च वंशप्रतिष्ठां अतुलां श्रवणादेव लप्स्यसे

pūjyaś ca satataṃ sarvair devair eṣa sanātanaḥ | pūjyo 'yaṃ devadeveśaḥ pūjyair api savāsavaiḥ | ijyaś ca devadeveśas taṃ namaskuru bhārata || ādikartā ca bhoktā ca bhūtādir bhūtir eva ca | namaskuru jagannāthaṃ bhūyo bhūyaḥ prabho nṛpa || namaskuru sadā viṣṇuṃ yādavaṃ bhūtabhāvanam | namasyāmo jagannāthaṃ devakīṃ ca hariṃ sadā || dhyāhi nityaṃ jagannāthaṃ prayatnaparamo bhava | śreyas tava sadā viṣṇur vidhāsyati na saṃśayaḥ || namas tasmin samādhatsva mano 'nudhyāhi tat param | upāsyaś ca sadā viṣṇur manasā rājasattama | namaskuru jagannāthaṃ bhūyo bhūyo jagatpate | vāsudevaṃ sadā dhyāhi keśavaṃ keśisūdanam || nārāyaṇam aṇīyāṃsaṃ dhyāhi yatnena sattamam | dhyāto hi sarvapāpāni nāśayiṣyaty asaṃśayam | ityuktaṃ bāṇayuddhaṃ te māhātmyaṃ keśavasya ca vaṃśapratiṣṭhāṃ atulāṃ śravaṇādeva lapsyase

हिन्दी अर्थ

आसन महदास्थाय विसृज्य यादवे पुनः॥ ७ राजसभामें प्रवेश करके सात्यकिको एक महान् आसन कुशलं वासुदेवस्य बलभद्रस्य वा पुनः। कुशलाः सात्वता: सर्वे उग्रसेनपुरोगमा: अपि दृष्टस्त्वया चक्री सिद्ध नः कार्यमीहितम्। देकर जब स्वयं भी उस श्रेष्ठ आसनपर उनके साथ सुखपूर्वक बैठ गये, तब उन्होंने हंस और डिम्भकसे सात्यकिको मिलाया॥ ७-८॥ उस समय वे बोले-- “राजन्। यह सात्यकि द्वारकासे दूत होकर आये हैं।

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 80

ये चेदं धारयिष्यन्ति बाणयुद्धम् अनुत्तमम् केशवस्य च माहात्म्यं नाधर्मस् तान् भजिष्यति

ye cedaṃ dhārayiṣyanti bāṇayuddham anuttamam keśavasya ca māhātmyaṃ nādharmas tān bhajiṣyati

हिन्दी अर्थ

ये भगवान् श्रीकृष्णकी दाहिनी भुजाके समान हैं।' जनार्दनकी यह बात सुनकर हंस बोला--॥ ९॥ 'पहले इसके समागम होनेकी बात सुननेमें आयी थी, आज मुझे इसका दर्शन हो गया। हमने सुना है कि यह विद्यामें सदा निपुण एवं धीर है। अब हमारी दृष्टिपथ्में आकर यह हम दोनों भाइयोंको प्रीति प्रदान कर रहा है॥ १०-११॥ सात्यके ! वासुदेव श्रीकृष्ण और बलभद्र कुशलसे तो हैं न? उग्रसेन आदि सभी यादव सकुशल हैं न?”'॥ १२॥ तब सात्यकिने मन्दस्वरमें कहा--'जी हाँ। सब लोग सकुशल हैं।' उस समय उनका मुख रोषसे तमतमा उठा था। तदनन्तर बातचीत करनमेमें कुशल हंसने जनार्दनसे कहा--॥ १३॥ “ब्रह्मन्! क्‍या तुम चक्रधारी श्रीकृष्णसे मिले थे? क्या हमारा अभीष्ट कार्य सिद्ध हुआ? वहाँका सब समाचार पूर्णरूपसे बद सर्वमशेषेण मा वृथा कालमत्यगा:॥ १४ बताओ, व्यर्थ समय न बिताओ'

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 81

तेषां धर्मो भवेद् राजन् नात्र कार्या विचारणा ।एषा ते वैष्णवी चर्या मया कार्त्स्न्येन कीर्तिता पृच्छतस् तात यज्ञे ऽस्मिन् निवृत्ते जनमेजय

teṣāṃ dharmo bhaved rājan nātra kāryā vicāraṇā | eṣā te vaiṣṇavī caryā mayā kārtsnyena kīrtitā pṛcchatas tāta yajñe 'smin nivṛtte janamejaya

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि हंसडिम्भकोपाख्याने हंसवाक्ये सप्तदशाधिकशततमो5ध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारतके खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत भविष्यपर्वमें हंसडिम्धकोपाख्यानके प्रसड़में हंसका वाक्यविषयक एक सौ सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ “सव्य' शब्दका अर्थ बायाँ और दाहिना भी है। देखिये संस्कृत-शब्दार्थ-कौस्तुभ।

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 82

आश्चर्यपर्वम् अखिलं यो हीदं धारयेन् नृप सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ।कल्प उत्थाय यो नित्यं कीर्तयेत् सुसमाहितः ।न तस्य दुर्लभं किं चिद् इह लोके परत्र च ॥ ब्राह्मणः सर्ववेदी स्यात् क्षत्रियो विजयी भवेत् ।वैश्यो धनसमृद्धः स्याच् छूद्रो गच्छेच् च सद्गतिम् ।नाशुभं प्राप्नुयात् किंचिद् दीर्घम् आयुर् अवाप्नुयात्

āścaryaparvam akhilaṃ yo hīdaṃ dhārayen nṛpa sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati | kalpa utthāya yo nityaṃ kīrtayet susamāhitaḥ | na tasya durlabhaṃ kiṃ cid iha loke paratra ca || brāhmaṇaḥ sarvavedī syāt kṣatriyo vijayī bhavet | vaiśyo dhanasamṛddhaḥ syāc chūdro gacchec ca sadgatim | nāśubhaṃ prāpnuyāt kiṃcid dīrgham āyur avāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

जनार्दनकाहंसको श्रीकृष्णदर्शनजनित अपना उल्लास बताना, द्वारका में हंसके संदेशकी प्रतिक्रियाका वर्णनकरकेउसेराजसूयन करनेकी सलाहदेना, हंसका उसे रोषपूर्वक तिरस्कृतक रके चले जानेकेलियेकहना, फिरसात्यकिकाहंसको श्रीकृष्णका संदेश सुनातेहुए फटकारना इत्युक्ततति हंसे चर धर्मात्माथ जनार्दनः। उवाच प्रहसन् वीरः स्तुवन् नारायणं सदा संसेव्यमानं मुनिवृन्दमुख्य: । समस्तलोकैकहितैषिणं हरिम्। विक्रीडमानं च विहारकाले।

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 83

हरिवंशम् इमं पुण्यं यः शृणोति महीपतिः ।आयुर् आरोग्यम् ऐश्वर्यम् अतुलाम् ऋद्धिम् आप्नुयात् ।अपुत्रो लभते पुत्रम् अधनो ऽपि धनं व्रजेत् ।अरिष्टशमनं सर्वं प्राप्नोति शुभसंततिम् ॥ वासुदेवे परां भक्तिं भोगान् अप्य् अतुलान् भुवि ।अव्याहतं प्रतापं च यशो विन्देत मानवः ॥ हरिवंशम् इमं शृण्वन् मण्डलाधिपतिर् भवेत् ।आचन्द्रतारकं भूमा+ +वशेषाम् ऋद्धिम् आप्नुयात् ।य इदं शृणुयान् नित्यं विष्णुभक्ताद् द्विजर्षभात् ।सदा दिग्विजयी भूयाच् चतुरङ्गबलान्वितः ॥ वेदे रामायणे चैव हरिवंशे च भारत ।आदौ मध्ये तथैवान्ते हरिः सर्वत्र गीयते ॥ तस्माद् धरिः सदा ध्येयः शङ्खचक्रगदाधरः ।आदिकर्ता महीभर्ता श्रिया सार्धं जगत्पतिः ॥ तस्य वंशम् इमं पुण्यम् इतिहासं पुरातनम् ।ये नराः कीर्तयिष्यन्ति नास्ति तेषां पराभवः ।असकृत् पठ राजेन्द्र हरिवंशं महर्द्धिमत् ।मनस् ते निश्चलं भूयात् प्रसन्नो ऽस्तु जनार्दनः ।इति पारिक्षितो राजा वैशंपायनभाषितम् श्रुतवान् अमलो भूत्वा हरिवंशं द्विजर्षभाः

harivaṃśam imaṃ puṇyaṃ yaḥ śṛṇoti mahīpatiḥ | āyur ārogyam aiśvaryam atulām ṛddhim āpnuyāt | aputro labhate putram adhano 'pi dhanaṃ vrajet | ariṣṭaśamanaṃ sarvaṃ prāpnoti śubhasaṃtatim || vāsudeve parāṃ bhaktiṃ bhogān apy atulān bhuvi | avyāhataṃ pratāpaṃ ca yaśo vindeta mānavaḥ || harivaṃśam imaṃ śṛṇvan maṇḍalādhipatir bhavet | ācandratārakaṃ bhūmā+ +vaśeṣām ṛddhim āpnuyāt | ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ viṣṇubhaktād dvijarṣabhāt | sadā digvijayī bhūyāc caturaṅgabalānvitaḥ || vede rāmāyaṇe caiva harivaṃśe ca bhārata | ādau madhye tathaivānte hariḥ sarvatra gīyate || tasmād dhariḥ sadā dhyeyaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ | ādikartā mahībhartā śriyā sārdhaṃ jagatpatiḥ || tasya vaṃśam imaṃ puṇyam itihāsaṃ purātanam | ye narāḥ kīrtayiṣyanti nāsti teṣāṃ parābhavaḥ | asakṛt paṭha rājendra harivaṃśaṃ maharddhimat | manas te niścalaṃ bhūyāt prasanno 'stu janārdanaḥ | iti pārikṣito rājā vaiśaṃpāyanabhāṣitam śrutavān amalo bhūtvā harivaṃśaṃ dvijarṣabhāḥ

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय ! हंसके ऐसा कहनेपर धर्मात्मा वीर जनार्दनने, जो नारायण- स्वरूप श्रीकृष्णजी सदा स्तुति करता था, हँसते हुए कहा--॥ १॥ “हाँ! मैंने उन जनार्दनका दर्शन किया है! दर्शन किया है!! जिनके एक हाथमें शट्ढु शोभा पाता है तथा जो दूसरे हाथमें श्रेष्ठ चक्र धारण करते हैं, जिनका बाजूबन्द तपाये हुए जाम्बूनद नामक सुवर्णसे भूषित है तथा जो झलमलाती हुई प्रभासे प्रकाशित रत्न (कोस्तुभमणि) धारण करते हैं॥ २॥ मैंने इन भगवान् श्रीकृष्णका दर्शन किया है, जिनकी सेवामें पुरातन यादव-वीर तथा मुख्य- मुख्य मुनिवृन्द उपस्थित रहते हैं, मागधोंसहित बहुत- से राजा भी इनकी स्तुति करते हैं, मूँगे तथा नूतन पह्कलवके समान इनका अरुण अधर मन्द मुसकानकी आभासे प्रकाशित होता रहता है॥३॥ प्राचीन विद्वान् ऋषि-मुनि देवताओंके साथ बैठकर जिनके स्वरूपका विधिपूर्वक विवेचन करके उसे जाननेके योग्य बताते हैं,

English

The Full Project Gutenberg License

अध्याय ११४

श्लोक 84

एवं शौनक संक्षेपाद् विस्तरेण तथैव च संक्षेपाद् विस्तरेणापि तत्र सर्वे तपोधनाः ।प्रोक्ता वै सर्ववंशास् ते किं भूयः कथयामि ते

evaṃ śaunaka saṃkṣepād vistareṇa tathaiva ca saṃkṣepād vistareṇāpi tatra sarve tapodhanāḥ | proktā vai sarvavaṃśās te kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te

हिन्दी अर्थ

जो खिले हुए नीलकमलके समान श्यामकान्तिसे सुशोभित हैं तथा जिनका उदर विकसित सुवर्णमय कमलसे सुशोभित होता है, उन्हीं पद्मनाभस्वरूप भगवान् श्रीकृष्णका मैंने दर्शन किया है॥४॥ मैंने बारम्बार उन अजन्मा जगदगुरुका दर्शन किया, जो अपनी वाणीद्वारा यादवोंको आनन्द प्रदान कर रहे थे और प्राचीन मुनीश्चरोंक साथ प्रवृत्तिमार्ग-सम्बन्धी वेदार्थक विधानका विधिपूर्वक निरूपण करते थे॥ ५॥ मैंने समस्त लोकोंके एकमात्र हितैषी उन जगन्मय श्रीहरिका बारम्बार दर्शन किया है, जो जगत्के हितके लिये इसके समस्त शत्रुओंको पराजित करके इस भूलोकमें निवास करते हैं॥६॥ यादवकुलके प्रधान पुरुष तथा स्तवनीय ईश्वररूप उन श्रीकृष्णका मैंने अनेक बार दर्शन किया है, जो विहारकालमें यादवेश्वरोंके साथ नाना प्रकारकी क्रीडाएँ करते हैं तथा स्वयं तो क्रीडाओंमें रत रहते ही हैं, सामर्थ्यशाली यादवशिरोमणियोंको भी उनमें प्रवृत्त करते रहते हैं' भक्तप्रियं भक्तजनास्पदं शिवम्

English

The Full Project Gutenberg License

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_harivaMza.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Harivamsha Purana — Chapter 114
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.