Harivamsha Purana· Harivaṁśa Purāṇa
116
अध्याय 116 / 119

Adhyaya 115

45 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ45 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११६

श्लोक 1

ततस् तेषूपविष्टेषु सदस्यैः सह शौनकः ।उक्तो ऽयं हरिवंशस् ते पर्वाणि निखिलानि च यथा पुरोक्तानि तथा व्यासशिष्येण धीमता

tatas teṣūpaviṣṭeṣu sadasyaiḥ saha śaunakaḥ | ukto 'yaṃ harivaṃśas te parvāṇi nikhilāni ca yathā puroktāni tathā vyāsaśiṣyeṇa dhīmatā

हिन्दी अर्थ

है, इसलिये अवध्य है। भगवान् शड्डूरने हम दोनोंको वर दिया है और वे ही हमारे अस्त्रोंके भी दाता हैं। संग्राममें जाते समय दो महाभूत हम दोनोंकी रक्षा करते हैं। हमलोग उस ग्वालेकों जीतकर अपने पितासे राजसूय यज्ञ करायेंगे॥ ८-९॥ तुमने जिन सहायकोंके नाम बताये हैं, वे सब-के-सब युद्धमें अत्यन्त ही कायर हैं। मैं रणभूमिमें सेनासहित उन सबको मारकर फिर केशवको पराजित करूँगा'॥ १०॥ “इस समय धनुष- बाण धारण करनेवाली विशाल सेनाका संग्रह करना है। वह प्रास, मुसल, कवच आदिसे सम्पन्न होगी। उसमें सहस्तरों रथ होंगे, जिनमें रथी वीर आरूढ़ रहेंगे। वह सेना गदा और परिघ आदि अस्त्रोंसे भरी-पूरी होगी, उसके पास बहुत-से ईंधन होंगे तथा वह प्रचुर बल एवं साधनसे सम्पन्न होगी। ऐसी भयड्ूर वाहिनी युद्धके लिये कूँच करे। सेनानायकगण चारों ओरसे इसकी देख-रेख करें, तू अवध्य रहकर ही चला जा। तुझे यहाँ

English

*1.C.* The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of

अध्याय ११६

श्लोक 2

तत् कथ्यमानम् अमृतम् इतिहाससमन्वितम् प्रीणात्य् अस्मान् अमृतवत् सर्वपापप्रणाशनम्

tat kathyamānam amṛtam itihāsasamanvitam prīṇāty asmān amṛtavat sarvapāpapraṇāśanam

हिन्दी अर्थ

मृत्युसे भय नहीं है॥ ११५--१३ ॥ नरेश्वर ! कल-परसोंतक हमलोगोंका पुष्करमें संग्राम होगा। उस समय हम समझ लेंगे कि श्रीकृष्ण और बलराममें कितना बल है। तूने जिन नरेशोंके नाम बताये हैं, उनमें भी युद्धके मुहानेपर कितना बल है, इसका पता लग जायगा' सात्यकि बोले--राजा हंस ! में तुम दोनों भाइयोंका वध करनेके लिये कल या परसों भी आऊँगा। यदि मैं दूत न होता तो आज ही तुम दोनों मेरे हाथसे मार डाले जाते॥ १५॥ तुम दोनों कटुभाषियोंको मैं कल या परसोंके लिये जीवित नहीं छोड़ता। मनुष्योंको दूत बननेपर भी सदा अनृपम दुःखका सामना करना पड़ता है। मैं भी उस महान् दुःखका भार ढो रहा हूँ अन्यथा नीच नरेशो! मैं अपने पराक्रम और बाहुबलका घमंड दिखाता हुआ तुम दोनों भाइयोंको मारकर परम संतोष प्राप्त करता

English

the collection are in the public domain in the United States. If an individual work is unprotected by copyright law in the United States and you are located in the United States, we do not claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works based on the work as long as all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support the

अध्याय ११६

श्लोक 3

सुखश्रव्यतया धीर मनो ह्लादयतीव नः ।जनमेजयस् तु नृपतिः श्रुत्वाख्यानम् अनुत्तमम् सौते किम् अकरोत् पश्चात् सर्पसत्राद् अनन्तरम्

sukhaśravyatayā dhīra mano hlādayatīva naḥ | janamejayas tu nṛpatiḥ śrutvākhyānam anuttamam saute kim akarot paścāt sarpasatrād anantaram

हिन्दी अर्थ

नीलकुश्चितकेशाढ्यो लम्बबाहु: श्रिया वृत: स सर्वलोकप्रभवो विश्वरूप: सुरूपवान्। हैत्यदानवहन्तासौ योगिध्येय: पुरातन: सृष्टिस्थितिलयेष्वेक: कर्ता त्रिजगतो गुरु: जो अपने हाथोंमें शट्ढु, चक्र, गदा और शार्ड्र धनुष धारण करते हैं, जिनके मस्तकपर मुकुट शोभा पाता है, जो काले-काले घुँघराले केशोंसे अलड्डुत हैं, जिनकी भुजाएँ बहुत बड़ी हैं, जो अनृपम शोभासे सम्पन्न हैं,

English

by freely sharing Project Gutenberg™ works in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the same format with its attached full Project Gutenberg™ License when you share it without charge with others.

अध्याय ११६

श्लोक 4

यद् आरभत पारिक्षित् तन् मे कथय सुव्रत ।जनमेजयस् तु नृपतिः श्रुत्वाख्यानम् अनुत्तमम् यद् आरभत् तद् आख्यास्ये सर्पसत्राद् अनन्तरम्

yad ārabhata pārikṣit tan me kathaya suvrata | janamejayas tu nṛpatiḥ śrutvākhyānam anuttamam yad ārabhat tad ākhyāsye sarpasatrād anantaram

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण जगत्की उत्पत्तिके कारण हैं, सम्पूर्ण विश्व जिनका रूप है, जो परम सुन्दररूपसे सुशोभित हैं, योगीजन जिनका ध्यान करते हैं, जो हैत्यों और दानवोंका वध करनेवाले पुराणपुरुष हैं, जिनके नेत्र प्रफल्ल कमलदलके समान सुन्दर हैं, जिनकी अड्भकान्ति श्याम है, जो सिंहके समान बल-विक्रमशाली तथा सृष्टि, पालन और संहारके एकमात्र कर्त हैं, वे तीनों लोकोंके गुरु भगवान् श्रीकृष्ण युद्धस्थलमें तीखे बाणोंसे तुम दोनों भाइयोंका घमंड चूर करेंगे। ऐसा इत्युक्त्वा रथमारुहा प्रययौ सात्यकि: किल॥ २१ कहकर सात्यकि रथपर आरूढ़ हो चले गये॥ १८--२१॥ इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि हंसडिम्भकोपाख्याने सात्यकिप्रतिप्रयाणे एकोनविंशत्यधिकशततमो5ध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारतके खिलभाग हारिवंशके अन्तर्गत भविष्यपर्वमें हंसडिम्धकोपाख्यानके ग्रसड़में सात्यकिका प्रत्यागमनविषयक एक सौ उन्नीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

*1.D.* The copyright laws of the place where you are located also govern what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a constant state of change. If you are outside the United States, check the laws of your country in addition to the terms of this agreement before downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no representations concerning the copyright status of any work in any country outside the United States.

अध्याय ११६

श्लोक 5

तस्मिन् सत्रे समाप्ते तु राजा पारिक्षितस् तदा यष्टुं स वाजिमेधेन संभारान् उपचक्रमे

tasmin satre samāpte tu rājā pārikṣitas tadā yaṣṭuṃ sa vājimedhena saṃbhārān upacakrame

हिन्दी अर्थ

भगवान् श्रीकृष्ण तथा यादवसेनाका पुष्करतीर्थमें जाकर हंस और डिम्भककी प्रतीक्षा करना आचचक्षे5थ कृष्णाय यथा वृत्तं तयोस्तथा ततः प्रभाते विमले केशव: केशिसूदन:। बलाध्यक्षानुवाचेदं चक्रपाणिर्गदाधर: सध्वजं सपताक॑ च सालंकारपरिच्छदम्। ते तथेति प्रतिज्ञाय सर्व चक्कुरधीनगा:

English

*1.E.* Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

अध्याय ११६

श्लोक 6

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् आहूयेदम् उवाच ह यक्ष्ये ऽहं वाजिमेधेन हय उत्सृज्यताम् इति

ṛtvikpurohitācāryān āhūyedam uvāca ha yakṣye 'haṃ vājimedhena haya utsṛjyatām iti

हिन्दी अर्थ

अग्रतो जग्मुरत्यर्थ सेनाया: पुरुषोत्तमा: अरन्‍ममका... सममान्‍क वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय ! शिनिवंश- शिरोमणि सात्यकिने श्रीकृष्णपुरीमें प्रवेश करके उनसे हंस और डिम्भकका सारा समाचार ज्यों-का-त्यों कह सुनाया॥ १॥ तदनन्तर निर्मल प्रात:काल आनेपर हाथमें चक्र और गदा धारण करनेवाले केशिहन्ता केशवने समस्त सेनापतियोंसे इस प्रकार कहा-- ॥ २॥ 'रथ, हाथी और घोड़ोंसे युक्त सारी सेनाको युद्धके लिये तैयार करो। उसके साथ अनेकानेक भेरी, पणव आदि बाजे भी होने चाहिए। प्रास, खड़्ग और परिघ आदि अस्त्र-शस्त्रोंसे वह सेना सम्पन्न होनी चाहिए। ध्वजा, पताका, अलड्डार तथा अन्य आवश्यक उपकरणोंसे सारी सेनाकों सुसज्जित किया जाय'। तब “बहुत अच्छा” कहकर श्रीकृष्णके अधीन

English

*1.E.1.* The following sentence, with active links to, or other immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work on which the phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed:

अध्याय ११६

श्लोक 7

ततो ऽस्य विज्ञाय चिकीर्षितं तदा कृष्णो महात्मा सहसाजगाम पारिक्षितं द्रष्टुम् अदीनसत्त्वम् द्वैपायनः सर्वपरावरज्ञः

tato 'sya vijñāya cikīrṣitaṃ tadā kṛṣṇo mahātmā sahasājagāma pārikṣitaṃ draṣṭum adīnasattvam dvaipāyanaḥ sarvaparāvarajñaḥ

हिन्दी अर्थ

रहनेवाले उन सेनापतियोंने सब कुछ उसी प्रकार किया। वे पुरुषप्रवर वीर कवच धारण करके रथपर आरूढ़ हो सुदृढ़ धनुष ले सेनाके आगे-आगे तीब्रगतिसे चलने लगे॥ ३--५॥ राजन! महाबली सात्यकि भी धनुष हाथमें लेकर अद्भुत शोभा पाने लगे। वे क्रोधमें भरकर आगे-आगे लेकर सिंहनाद करते हुए तीब्रगतिसे चल दिये पदामालावृतोरस्को नवजीमूतसंनिभः ।

English

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at . If you are not located in the United States, you'll have to check the laws of the country where you are located before using

अध्याय ११६

श्लोक 8

पारिक्षितस् तु नृपतिर् दृष्ट्वा तम् ऋषिम् आगतम् अर्घ्यपाद्यासनं दत्त्वा पूजयामास शास्त्रतः

pārikṣitas tu nṛpatir dṛṣṭvā tam ṛṣim āgatam arghyapādyāsanaṃ dattvā pūjayāmāsa śāstrataḥ

हिन्दी अर्थ

आनीय सेनां सकलां ययौ काष्ठामथोत्तराम् पाञ्जजन्यं मुखे न्यस्य सर्वप्राणेन केशवः । दध्मौ महारवं कुर्वज्छत्रूणां भयवर्धनम् अथाययुर्महाराज पुष्करं पुण्यवर्धनम् सरसस्तस्य राजेन्द्र पुष्करस्य नृपोत्तमा:। प्रतीक्ष्य हंसडिम्भकौ युद्धाय समवस्थिता: निवेशं कारयामासुर्यादवा: सर्व एव हि। स्वं स्वं ययु: सुखं राजन् प्रगृहीतकुटीमठम्

English

*1.E.2.* If an individual Project Gutenberg™ electronic work is derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not contain a notice indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United States without paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a work with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

अध्याय ११६

श्लोक 9

तौ चोपविष्टाव् अभितः सदस्यास् तस्य शौनक ततस् तेषूपविष्टेषु सदस्यैः सह शौनक ।कथा बहुविधाश् चित्राश् चक्राते वेदसंहिताः

tau copaviṣṭāv abhitaḥ sadasyās tasya śaunaka tatas teṣūpaviṣṭeṣu sadasyaiḥ saha śaunaka | kathā bahuvidhāś citrāś cakrāte vedasaṃhitāḥ

हिन्दी अर्थ

भगवानपि गोविन्द: सरो दृष्टा सुशोभनम्। उपस्पृश्य जले तस्मिन् प्रणम्य यतिपुड़वान् श्रुण्वन् वेदध्वनिं विष्णुब्राह्मणानां समनन्‍्ततः भगवान् श्रीकृष्ण दारुकके द्वारा सुसज्जित किये गये रथपर आरूढ़ हो, भार सहन करनेमें समर्थ भयड्डर शार्द्र धनुष और बाण लेकर प्रस्थित हुए॥८॥ उस समय उनके हाथोंमें शट्ढु, चक्र, गदा, बाण और उत्तम खड्ग शोभा पाते थे। उन्होंने हाथोंमें गोह-चर्मके बने दस्ताने भी बाँध रखे थे। वे पीताम्बरधारी जनार्दन नूतन जलधरके समान श्याम कान्तिसे सुशोभित थे। उनका वक्ष:स्थल कमलपुष्पोंकी मालासे आच्छादित था। वे रथपर बैठकर

English

*1.E.3.* If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted with the permission of the copyright holder, your use and distribution must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works posted with the permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

अध्याय ११६

श्लोक 10

ततः कथान्ते नृपतिश् चोदयामास तं मुनिम् पितामहं पाण्डवानां आत्मनः प्रपितामहम्

tataḥ kathānte nṛpatiś codayāmāsa taṃ munim pitāmahaṃ pāṇḍavānāṃ ātmanaḥ prapitāmaham

हिन्दी अर्थ

आनन्दमग्र ब्राह्मणोंके मुखसे अपनी स्तुति सुनते हुए जा उनके गुण गाते रहते थे। उन्होंने सारी सेनाको एकत्रित करके उत्तर दिशाकी ओर प्रस्थान किया॥ ११ ॥ पाञ्चजन्य शछ्डुको अपने मुखपर रखकर केशवने सम्पूर्ण प्राणशक्ति लगाकर उसे बड़े जोरसे बजाया। उसका महान् शब्द प्रकट करके वे शत्रुओंके भयकी वृद्धि करने लगे राजन! श्रीहरिके बजानेपर उस शह्लुराज पाञ्जजन्यने महानाद किया। उसका वह शब्द पृथ्वी और आकाशमें सब ओर व्याप्त हो गया॥१३॥ नरेश्वर! पाञ्नजन्य शह्लके उस प्रकार बजाये जानेपर दूसरे-दूसरे वीरोंने भी सहस्रों शह्ढु महाराज ! वर्षा-ऋतुमें जोर-जोरसे गर्जना करनेवाले मेघोंकी भाँति वे मृदड़ आदि बाजे अनृपम गम्भीर स्वरमें बजने लगे। इस प्रकार समस्त यादव सैनिक पुण्यवर्धक पुष्करतीर्थमें आ पहुँचे ॥ १५॥ राजेन्द्र ! वे नृपश्रेष्ठ यादव

English

*1.E.4.* Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ License terms from this work, or any files containing a part of this work or any other work associated with Project Gutenberg™.

अध्याय ११६

श्लोक 11

महाभारतम् आख्यानं बह्वर्थं बहुविस्तरम् निमेषमात्रम् इव मे सुखश्रव्यतया गतम्

mahābhāratam ākhyānaṃ bahvarthaṃ bahuvistaram nimeṣamātram iva me sukhaśravyatayā gatam

हिन्दी अर्थ

वीर युद्धके लिये हंस और डिम्भककी प्रतीक्षा करते हुए उस पुष्कर सरोवरके तटपर ठहर गये॥ १६॥ राजन! सभी यादवोंने वहाँ सेनाकी छावनी डाल दी। सब लोग अपने-अपने लिये स्वीकृत कुटी और मठ आदियमें सुखपूर्वक गये ॥ १७॥ उस शोभाशाली सरोवरको देखकर भगवान् गोविन्दने भी उसके जलमें आचमन किया और वहाँ रहनेवाले श्रेष्ठ यतियोंको नमस्कार करके हंस और डिम्भकके आगमनकी प्रतीक्षा करते हुए उसके तटपर सुखपूर्वक बैठे। वे भगवान् श्रीकृष्ण वहाँ सब ओर ब्राह्मणोंकी वेद-ध्वनि सुन रहे थे इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि हंसडिम्भकोपाख्याने कृष्णपुष्करप्रवेशे विंशत्यधिकशततमोउध्याय:

English

*1.E.5.* Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this electronic work, or any part of this electronic work, without prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or immediate access to the full terms of the Project Gutenberg™ License.

अध्याय ११६

श्लोक 12

विभूतिविस्तरकथं सर्वेषां वै यशस्करम् त्वया त्व् अभिहितं ब्रह्मञ् शङ्खे क्षीरम् इवाहितम्

vibhūtivistarakathaṃ sarveṣāṃ vai yaśaskaram tvayā tv abhihitaṃ brahmañ śaṅkhe kṣīram ivāhitam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमहाभारतके खिलभाग हरिव॑श्के अन्तर्गत भविष्यपर्वमें हंस और डिम्भकके उपाख्यानके प्रसड़में श्रीकृष्णका पुष्करमें प्रवेशविषयक एक सौ बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ 38 प्रक्लाएशाइककृपाका8०टाजा44काणा हंस और डिम्भककी सेनाओंका पुष्करतीर्थमें प्रवेश अथ तौ हंसडिम्भकौ जम्मतु: पुष्करं प्रति। प्रगृहीतमहाचापौ सरथौ सध्वजौ नृप अन्यौ द्वाविव रुद्रौ तौ लोकसंहारकारकौ

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site ( you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 13

नामृतेनापि तृप्तिः स्याद् यथा स्वर्गसुखेन वा तथा तृप्तिं न गच्छामि श्रुत्वेमां भारतीं कथाम्

nāmṛtenāpi tṛptiḥ syād yathā svargasukhena vā tathā tṛptiṃ na gacchāmi śrutvemāṃ bhāratīṃ kathām

हिन्दी अर्थ

यो हि वीरो महाराज देवहैत्यसमागमे देवान् निप्चंस्तथा राजन् देवेन्द्रमजयन्महान्। अकरोच्च पुरा युद्ध विष्णुना प्रभविष्णुना वृतः समभवद् हैत्यो वृष्णिद्वेषान् नृपोत्तम हंसस्य डिम्भकस्याथ साहाय्य॑ कर्तुमुद्यतः । विचक्रस्याथ देैत्यस्य हिडिम्बो राक्षसेश्वर:

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 14

अनुमान्य तु सर्वज्ञं पृच्छामि भगवन्न् अहम् हेतुः कुरूणां नाशस्य राजसूयो मतो मम

anumānya tu sarvajñaṃ pṛcchāmi bhagavann aham hetuḥ kurūṇāṃ nāśasya rājasūyo mato mama

हिन्दी अर्थ

तयोस्तत्र महासैन्यं गच्छतो: केशवं प्रति अत्यद्धुतं महारौद्रं त्रेलोक्यभयदायकम् वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर हंस पुष्करतीर्थमें गये॥ १॥ उन दोनोंके आगे दो बड़े-बड़े भूत चल रहे थे। वे इतने भयड्डूर थे कि संहार करनेके लिये उद्यत-से जान पड़ते थे। उन्होंने अपने सारे अज्जोंमें भस्म रमा रखा था तथा वे जोर-जोरसे सिंहनाद करते थे उनके ललाढके प्रान्तभागोंतक फैली हुई त्रिपुण्ड्की रेखा शोभा पाती थी। वे दोनों रुद्राक्षकी मालाओंसे सुशोभित थे। उन्हें देखकर ऐसा जान पड़ता था, मानो दो दूसरे रुद्र सम्पूर्ण लोकोंका संहार करनेके लिये आ गये हों

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 15

दुःसहानां यथा ध्वंसो राजन्यानाम् उपप्लवः राजसूयं तथा मन्ये युद्धार्थम् उपकल्पितम्

duḥsahānāṃ yathā dhvaṃso rājanyānām upaplavaḥ rājasūyaṃ tathā manye yuddhārtham upakalpitam

हिन्दी अर्थ

नृपश्रेष्ठ ! उन दोनोंके पीछे-पीछे सैकड़ों सैनिक चल रहे थे। हंस और डिम्भककी दस अक्षौहिणी सेनाएँ वहाँ आ गयी थीं॥ ४ ॥ महाराज ! उन दोनोंके साथ विचक्र नामक पर्वताकार दानव भी था, जो उन बलशाली बन्धुओंका पहलेसे ही मित्र था॥ ५॥ वज्रधारी इन्द्र भी उसके आगे आकर ठहर नहीं सकते थे। महाराज जनमेजय ! देवताओं और हैत्योंके संग्राममें उस महान् वीरने देवताओंपर चोट करते हुए वहाँ देवराज इन्द्रको भी पराजित कर दिया था। पूर्वकालमें इस विचक्रने प्रभावशाली भगवान् विष्णुके साथ युद्ध किया था और द्वारकापुरीमें जाकर श्रेष्ठ यादवोंको उपस्थित हुआ सुनकर कई लाख परिघधारी दानवोंसे घिरा हुआ वह हैत्य वृष्णिवंशियोंसे द्वेष रखनेके कारण हंस और डिम्भककी सहायता करनेके लिये उद्यत हो गया। उन दिनों राक्षसराज हिडिम्ब विचक्र नामक हैत्यका

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 16

राजसूयो हि सोमेन श्रूयते पूर्वम् आहृतः तस्यान्ते सुमहद्युद्धम् अभवत् तारकामयम्

rājasūyo hi somena śrūyate pūrvam āhṛtaḥ tasyānte sumahadyuddham abhavat tārakāmayam

हिन्दी अर्थ

बड़ा भारी मित्र हो गया था। वह युद्धमें उसके लिये प्राण खड्ग धारण करनेवाले दूसरे नरभक्षी राक्षसोंके साथ विचक्रकी सहायताके लिये वहाँ गया। महाराज! अपने हाथोंमें शिला और परिघ लिये अट्टासी हजार राक्षस उस हिडिम्बके अनुगामी होकर वहाँ गये थे। भगवान् श्रीकृष्णपर चढ़ाईके लिये जाते हुए हंस और डिम्भककी विशाल सेना वहाँ सब ओरसे हैत्यसमूहों तथा राक्षसोंसे मिश्रित हो गयी। वह अत्यन्त अद्भुत और महाभयंकर सेना तीनों लोकोंको भय देनेवाली थी॥६--१४॥ देत्येन सहितौ तौ हि जग्मतु: पुष्करं प्रति। तावेतौ हंसडिम्भकौ हन्तुं केशवमझ्जसा नाकरोन्रृपसाहाय्यं पापं मे भवितेति ह

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 17

आहृतो वरुणेनापि तस्यान्ते सुमहाक्रतोः देवासुरम् अभूद् युद्धं सर्वभूतक्षयावहम्

āhṛto varuṇenāpi tasyānte sumahākratoḥ devāsuram abhūd yuddhaṃ sarvabhūtakṣayāvaham

हिन्दी अर्थ

अतित्वरितविक्रान्तास्ते ययु: पुष्करं प्रति अहमेव नृपा युद्धं करोमि प्रथमं हरेः इत्यब्रुवन् नृपा राजज्छतश:ः केशव प्रति। सम्प्राप्तास्ते नृपश्रेष्ठा: पुष्कर पुण्यवर्धनम् मुनिजुष्ठ तपोवृद्धैऋषिभिश्च निषेवितम्। अत्यन्तभद्रं लोकेषु पुष्करं प्रथमं नृप

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 18

हरिश्चन्द्रस् तु राजर्षिर् एतं क्रतुम् अवाप्तवान् तत्राप्य् आडीबकम् अभूद् युद्धं क्षत्रविनाशनम्

hariścandras tu rājarṣir etaṃ kratum avāptavān tatrāpy āḍībakam abhūd yuddhaṃ kṣatravināśanam

हिन्दी अर्थ

पुष्कर पुण्डरीकाक्षो द्वावेव जगतीपते। दर्शनात् स्पर्शनाच्यैव किल्बिषच्छेदिनौ नृप पुष्करं पुण्डरीकाक्षो द्वावेव नृपसत्तम। सेव्यमानौ. मुनिश्रेष्ठेरमरौघेर्महात्मभि: द्वावेव हि नृपश्रेष्ठ सर्वपापप्रणाशकौ। ताबुभौ यत्र सहितौ तत्र ते संस्थिता नृपा: दृष्टवन्तो हरिं विष्णुं विष्टरश्रवसं परम्। पुष्कर पुण्यनिलयं तीर्थ ब्रह्मनिषेवितम् ताभ्यां कुरु नमस्कारं मनसा नृपसत्तम। अहो निःशेषमभवत्् तत्र भूयो न संशय:

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 19

ततो ऽनन्तरम् आर्येण पाण्डवेनापि दुस्तरः महाभारतसंहारः संभृतो ऽग्निर् इव क्रतुः

tato 'nantaram āryeṇa pāṇḍavenāpi dustaraḥ mahābhāratasaṃhāraḥ saṃbhṛto 'gnir iva kratuḥ

हिन्दी अर्थ

सैन्यं तत्र च सम्प्राप्तं हैत्यरक्ष:समाकुलम्। अनेकभेरीपणवझर्झरीडिण्डिमाकुलम् प्रविश्य सरसस्तीर पुष्करस्य विशाम्पते। दर्शयामास देवेशं युद्धाय समुपस्थितम् विचक्र नामक हैत्यके साथ ये दोनों हंस और डिम्भक श्रीकृष्णका अनायास वध करनेके लिये पुष्करतीर्थको गये॥ १५ ॥ तदनन्तर यादवोंके साथ हंस और डिम्भकके युद्धका समाचार सुनकर जरासंधने उन दोनों नरेशोंकी सहायता नहीं की। उसने सोचा कि ऐसा करनेसे मुझे पाप लगेगा॥ १६॥ राजन! युद्धमें जाते हुए हंस और डिम्भकके साथ वे शीघ्रतापूर्वक पराक्रम प्रकट करनेवाले नरेशगण भी पुष्करकों गये॥१७॥ वे सब-के-सब

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 20

तस्य मूलं हि युद्धस्य लोकक्षयकरस्य ह राजसूयो महायज्ञः किमर्थं न निवारितः

tasya mūlaṃ hi yuddhasya lokakṣayakarasya ha rājasūyo mahāyajñaḥ kimarthaṃ na nivāritaḥ

हिन्दी अर्थ

सिंहनाद करते हुए परस्पर कहते थे कि 'राजाओ! पहले मैं ही श्रीकृष्णके साथ युद्ध करूँगा'॥ १८॥ राजन्! इस तरह सैकड़ों नरेशोंने श्रीकृष्णसे युद्ध करनेकी बात कही। इस प्रकार बातचीत करते हुए वे श्रेष्ठ नरेश पुण्यवर्धक पृष्करतीर्थमें जा पहुँचे॥ १९ ॥ नरेश्वर तपस्यामें बढ़े-चढ़े ऋषि-मुनि उस तीर्थका सेवन करते हैं। पुष्कर ही वह प्रथम तीर्थ है, जो तीनों लोकोंमें अत्यन्त कल्याणकारी बताया गया है॥ २०॥ पृथ्वीनाथ! राजा जनमेजय ! पुष्करतीर्थ और पुण्डरीकाक्ष भगवान् श्रीकृष्ण-- ये दो ही ऐसे हैं, जो दर्शन और स्पर्शसे सारे पापोंका उच्छेद करनेवाले हैं॥२१॥ नृपश्रेष्ठ! पुष्कर और पुण्डरीकाक्ष--इन दोका ही श्रेष्ठ मुनि तथा महामनस्वी देववृन्द सेवन करते हैं॥ २२॥ नृपश्रेष्ठ)! वे दो ही सब पापोंका नाश करनेवाले हैं। वे दोनों जहाँ एक साथ हो गये थे, वहाँ वे सब नरेश उपस्थित हुए॥ २३॥ उन सबने वहाँ विस्तृत यशवाले परम पुरुष भगवान् विष्णु हरिका तथा ब्रह्माजीके द्वारा सेवित पुण्य-स्थान पुष्करतीर्थका

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 21

राजसूये ह्य् असंहार्ये यज्ञाङ्गैश् च दुरासदैः मिथ्याप्रणीते यज्ञाङ्गे प्रजानां संक्षयो ध्रुवः

rājasūye hy asaṃhārye yajñāṅgaiś ca durāsadaiḥ mithyāpraṇīte yajñāṅge prajānāṃ saṃkṣayo dhruvaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने मनसे पुष्करतीर्थ और भगवान् श्रीकृष्णको नमस्कार करो। अहो ! वहाँ हैत्यों और राक्षसोंसे भरी हुई जो सेना पहुँची थी, वह सारी-की-सारी फिर नष्ट हो गयी, इसमें संशय नहीं है। वह सेना अनेकानेक भेरी, पणव, झाँझ और नगाड़ोंकी ध्वनिसे व्याप्त थी, नाना प्रकारके वाद्योंकी ध्वनिसे मिश्रित राक्षसोंके सिंहनादसे गूँज रही थी। प्रजानाथ ! उस सेनाने पुष्कर-सरोवरके तटपर पहुँचकर युद्धके लिये उपस्थित हुए देवेश्वर श्रीकृष्णका एक-दूसरेको दर्शन कराया॥ २५--२७॥ इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि हंसडिम्भकोपाख्याने युद्धार्थ हंसडिम्भकसैन्यानां पुष्करागमने एकविंशत्यधिकशततमोउध्याय:

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 22

भवान् अपि च सर्वेषां पूर्वेषां नः पितामहः अतीतानागतज्ञश् च नाथश् चादिकरश् च नः

bhavān api ca sarveṣāṃ pūrveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ atītānāgatajñaś ca nāthaś cādikaraś ca naḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमहाथारतके खिलभाग हरिवशके अन्तर्गत भविष्यपर्वमें हंसडिम्धकोपाख्यानके प्रसड़सें युद्धोके लिये हंस और डिम्भककी सेनाका पुष्करतीर्थमें आयमनविषयक एक सौ इक्कीसवाँ अध्याय पूरा हुआ शास्त्रकी आज्ञा है कि 'परासक्त: परेण न हन्तव्य: ' (दूसरेके साथ युद्धमें फँसे हुए पुरुषको दूसरा न मारे), हंसकी सहायतामें जानेसे जरासंधको उक्त शास्त्राज्ञाके उल्लल्लनजनित दोषकी प्राप्ति होती, इसीलिये वह नहीं गया। उभयपक्षकी सेनाओंका घमासान युद्ध द्वे सेने संगते राजन् सध्वजे सपरिच्छदे। महापरिघसंकी्ण गदाशक्तिसमाकुले प्रगृहीतमहाशस्त्रशूलासिवरकार्मुके

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 23

ते कथं भगवन् नेत्रा बुद्धिमन्तश् च्युता नयात् अनाथा ह्य् अपराध्यन्ते कुनेतारश् च मानवाः

te kathaṃ bhagavan netrā buddhimantaś cyutā nayāt anāthā hy aparādhyante kunetāraś ca mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

तेशराः कार्मुकोत्सृष्टा निर्भिद्याथ शरीरिणाम् देत्यानां कुर्वतां नादमन्योन्यवधकाडिणाम् हैत्या रक्षांसि राजेन्द्र राजानश्व समन्ततः। अन्योन्यं परिधेर्जप्लुश्चापमुक्ते: शिलाशितैः पट्टिशासिशरकब्रातैः कुन्ते: सायककर्षणै:

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 24

कालेनाद्य परीतास् ते तव वत्स पितामहाः न मां भविष्यं पप्रच्छुर् न चापृष्टो ब्रवीम्य् अहम्

kālenādya parītās te tava vatsa pitāmahāḥ na māṃ bhaviṣyaṃ papracchur na cāpṛṣṭo bravīmy aham

हिन्दी अर्थ

हताः केचिन्महाराज पेतुरुव्व्या महासिभि: । केचिन्मथितमस्तिष्का गदाभिवीर्यवत्तमा: वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! वे दोनों ओरकी सेनाएँ वहाँ एक-दूसरीसे मिल गयीं। वे ध्वज तथा अन्य उपकरणोंसे सम्पन्न थीं। दोनों ही दलोंमें बड़े-बड़े परिघ सश्धित थे। दोनों ही सेनाएँ गदा और शक्तियोंसे भरी- पूरी थीं॥ १ ॥ दोनोंमें भेरी और झाँझकी ध्वनि हो रही थी। दोनों ही डिंडिम-घोषसे व्याप्त थीं। दोनों ही दलोंके सैनिकोंने बड़े-बड़े शस्त्र, शूल, खड्ग और श्रेष्ठ धनुष ले रखे थे॥२॥ महाराज! दोनों सेनाएँ एक-दूसरीको जीतनेका उत्साह रखती थीं। दोनों भयंकर युद्ध करने लगीं। उनके धनुषोंसे छूटे हुए सहस्नों बाण देहधारियोंके शरीरोंको विदीर्ण करके दूरतक चले जाते थे। राजन्! योद्धाओंकी भुजाओंसे छूटे हुए खड्ग शत्रुकी छातीमें घाव करके जब उछलते, तब उनके सिर काटकर आकाशमें चले जाते। क्षत्रियोंकी भुजाओंद्वारा फेंके गये परिघ राजाओं तथा राक्षसोंके अनृपम शरीरको तिल-तिल करके काट डालते थे तथा एक-दूसरेके वधकी इच्छासे गर्जना करनेवाले

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 25

निःसामर्थ्यं च पश्यामि भविष्यस्य निवेदनम् परिहर्तुं न शक्ष्यामि कालनिष्ठां हि तां गतिम्

niḥsāmarthyaṃ ca paśyāmi bhaviṣyasya nivedanam parihartuṃ na śakṣyāmi kālaniṣṭhāṃ hi tāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

हैत्योंके भी टुकड़े-टुकड़े कर डालते थे॥ ३--६ ॥ राजेन्द्र ! हैत्य, राक्ष और राजा लोग सब ओर एक-दूसरेपर परिधोंद्वारा प्रहार करते थे तथा अन्य महाबली वीर शिलापर तेज करके धनुषसे छोड़े गये सर्पाकार बाणोंद्वारा गहरा आघात करते थे। राजन्! मतवाले हाथियोंके समान पराक्रमी राक्षत और अन्य दानव धनुषसे छोड़े गये महान् बाणोंद्वारा परस्पर चोट पहुँचाते थे। महाराज! वहाँ सब ओर हाथी हाथियोंसे, घोड़े घोड़ोंसे, रथ रथोंसे और सवार सवारोंसे भिड़ गये। पट्टिश, खड़्ग, बाणसमूह, सायकोंको भी काट गिरानेवाले कुन्त, शक्ति, परिघ, प्रास और फरसोंसहित महाभयंकर भिन्दिपाल आदि अस्त्र- शस्त्रोंद्रारा सभी योद्धा रणभूमिमें एक-दूसरेको मारने गर्जना करते हुए राक्षस, दानव तथा क्षत्रिय शिलापर तेज कर धनुषसे छोड़े गये बाणोंद्वारा सब ओर परस्पर प्रहार करते थे॥ १२॥ महाराज! कोई बड़ी-बड़ी तलवारोंसे मारे जाकर पृथ्वीपर गिर पड़े। कितने ही महापराक्रमी

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 26

त्वया त्व् इदम् अहं पृष्टो वक्ष्याम्य् आगन्तु भावि यत् अतश् च बलवान् कालः श्रुत्वापि न करिष्यसि

tvayā tv idam ahaṃ pṛṣṭo vakṣyāmy āgantu bhāvi yat ataś ca balavān kālaḥ śrutvāpi na kariṣyasi

हिन्दी अर्थ

वबीरोंके मस्तक गदाओंके आघातसे चूर-चूर हो गये यमराष्ट्र गता: केचित् केचित् स्वर्ग समाययु: अप्सरोभि: समासेदु: पश्यन्तः स्वं कलेवरम्। केचित्स्वांश्व परांश्वेव हत्वा भ्रान्ता इवाभवन् ततः पिशाचा विकृता: करालविततोदरा: राक्षसाश्व महाघोरा: पिशितं केशशाद्वलम् । मुदिता भक्षयामासु: पिबन्तः शोणितं बहु

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 27

न संरम्भान् न चारम्भान् न वै स्थास्यसि पौरुषे लेखा हि काललिखिता वेलेव दुरतिक्रमाः

na saṃrambhān na cārambhān na vai sthāsyasi pauruṣe lekhā hi kālalikhitā veleva duratikramāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रिंशत्कोट्यो हतास्तत्र सादिन: सायुधा भूशम् मध्यंदिनगते सूर्य हता: केचन निर्गता:। केचिच्च तृषिता राजन् विविशु: पुष्कर सर: केचिद् भूमिं समालिड्डद्य भीता इत्यब्रुवन् रणे। मुक्तकेशाः पतन्ति सम रथान् संत्यज्य केचन संदष्टरष्टपुटा: केचित् सादिन: पुरतो हता: । अत्यद्धुतं महायुद्धमासीत् पुष्करतीर्थके। यथा देवासुरं युद्धमासीत् पूर्व नृपोत्तम

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 28

अश्वमेधः क्रतुः श्रेष्ठः क्षत्रियाणां परिश्रुतः तेन भावेन ते यज्ञं वासवो धर्षयिष्यति

aśvamedhaḥ kratuḥ śreṣṭhaḥ kṣatriyāṇāṃ pariśrutaḥ tena bhāvena te yajñaṃ vāsavo dharṣayiṣyati

हिन्दी अर्थ

परिधोंद्वारा शत्रुओंकी गर्दनें तोड़ डालीं, उन मारे शत्रुओंमेंसे कुछ तो यमराजके राज्यमें गये और कुछ स्वर्गलोकमें जा पहुँचे॥ १४॥ वे अपने मृत शरीरको देखते हुए अप्सराओंसे जा मिले। कितने ही योद्धा परायों तथा अपनोंको भी मारकर भ्रान्त-से हो गये थे॥ १५ ॥ राजन् ! इसी बीचमें सहस्नों शट्ठों और भेरियोंकी ध्वनि होने लगी । सेनामें सब ओर बहुत-से मृदड़ बजने लगे सूर्य मध्याह्कालमें पहुँचकर जब घोर ताप देने लगे, उस समय विशाल एवं विकराल पेटवाले विकृताकार पिशाच और महाघोर राक्षस आकर बड़ी प्रसन्नताके साथ बहुत- सा रक्त पीने और केशयुक्त मांस खाने लगे वहाँ ढेर-की-ढेर लाशें पड़ी थीं, खड्गोंद्वारा गिराये हुए बिना सिरके धड़ एकत्र हो गये थे। वे शवका भक्षण करनेवाले पिशाच युद्धभूमिमें परस्पर बहुत-से देशका विभाजन करके मृतकोंके मांस खाते थे॥ १९ ॥ तदनन्तर बहुत-से बाज, हिंसक जन्तु, कंक, गृध्र तथा अन्य पक्षी इधर-उधरसे आकर अपनी चोंचोंसे मुर्दोको खींच- खींचकर खाने लगे॥ २० ॥ नृपश्रेष्ठ ! उस युद्धमें सत्तासी हजार हाथी मारे गये तथा तीस करोड़ अच्छे घोड़ोंका

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 29

यदि तच् छक्यते राजन् परिहर्तुं कथंचन दैवं पुरुषकारेण मा यजेथाश् च तं क्रतुम्

yadi tac chakyate rājan parihartuṃ kathaṃcana daivaṃ puruṣakāreṇa mā yajethāś ca taṃ kratum

हिन्दी अर्थ

संहार हुआ॥ २१ ॥ महाराज ! रथियोंसहित एक लाख रथ नष्ट हुए तथा वहाँ तीस करोड़ शस्त्रधारी घुड़सवार गहरी चोट खाकर मारे गये थे॥२२॥ राजन्! सूर्यके मध्याह्कालमें पहुँचते-पहुँचते कितने ही योद्धा घायल होकर रणभूमिसे निकल गये और कितने ही प्याससे पीड़ित हो पुष्कर-सरोवरमें घुस गये॥ २३ ॥ कितने ही सैनिक पृथ्वीका आलिड्रन करके पड़ गये और रणभूमिमें अपनेको भयभीत बताने लगे। कितने ही योद्धा केश खोले हुए रथोंको छोड़कर पृथ्वीपर गिर पड़ते थे कितने ही घुड़सवार दाँतोंसे ओठ दबाये सामने मारे गये। ल्‍ ! इस प्रकार पुष्करतीर्थमें अत्यन्त अद्भुत महान् युद्ध हुआ। पूर्वकालमें जिस प्रकार देवासुर-संग्राम हुआ था, वैसा ही वह भी था

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 30

न चापराधः शक्रस्य नोपध्यायगणस्य ते तव वा यजमानस्य कालो ऽत्र परमेश्वरः

na cāparādhaḥ śakrasya nopadhyāyagaṇasya te tava vā yajamānasya kālo 'tra parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि हंसडिम्भकोपाख्याने संकुलयुद्धे द्वाविंशत्यधिकशततमोउध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारत खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत भविष्यपर्वमें हंसडिम्धकोपाख्यानके प्रयड़में संकुल-युद्धविषयक एक सौं बाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ श्रीकृष्ण और विचक्रका घोर युद्ध तथा विचक्रका वध बलभद्रो5थ हंसेन डिम्भकेन च सात्यकिः । बसुदेवोग्रसेनाभ्यां हिडिम्ब: पुरुषादक: वासुदेवस्त्रिसप्तत्या हैत्यं वक्षस्यताडयतू

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 31

तस्य संस्थापनम् इदम् कालस्य वशवर्ति वै तत् प्रणेयं निबोधस्य त्रैलोक्यं सचराचरम्

tasya saṃsthāpanam idam kālasya vaśavarti vai tat praṇeyaṃ nibodhasya trailokyaṃ sacarācaram

हिन्दी अर्थ

दानवो देवदेवेशं दृढेन निशितेन च शरेणाकर्णमाकृष्प धनुः:प्रवरमी श्वरम्। जघान स्तनमध्ये च पश्यतस्तु शचीपते: तेन विद्धो5थ भगवान् वक्षोदेशे जनार्दन:। अवमच्छोणितं विष्णुरादिकाले यथा प्रजा: ततः क्रुद्धों हषीकेश:ः श्षुरप्रेणाहनद् ध्वजम्। अश्वांश्व चतुरो हत्वा सारथिं च शरैस्त्रिभि:

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 32

यथा यष्टा नृपः स्वर्गं गमिष्यति युगक्षये तथा यज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजातयः

yathā yaṣṭā nṛpaḥ svargaṃ gamiṣyati yugakṣaye tathā yajñaphalānāṃ ca vikretāro dvijātayaḥ

हिन्दी अर्थ

तया जघान हैत्येन्द्र: किरीटे केशवस्य ह ललाटे च पुनर्विष्णुं सिंहनादं व्यनीनदत्। भ्रामयित्वा दशगुणं प्राहरत् केशवोरसि। तामापतन्तीं सम्प्रेक्ष्य हस्तेनादाय केशव: जघान च तया हैत्यं स पपातार्दितः क्षितौ। गतासुरिव संजज्ञे श्रसन्निव पपात ह वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन् ! इसी बीचमें वहाँ इन्द्रयुद्ध होने लगा। शार्ड्रधन्वा गदाधारी श्रीकृष्णने विचक्रके साथ युद्ध आरम्भ कर दिया॥ १ ॥ बलभद्रने हंसके साथ और सात्यकिने डिम्भकके साथ लोहा लिया। नरभक्षी

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 33

निवृत्ताव् अश्वमेधस्य किं निमित्तं भविष्यति श्रुत्वा परिहरिष्यामि भगवन् यदि शक्यते

nivṛttāv aśvamedhasya kiṃ nimittaṃ bhaviṣyati śrutvā parihariṣyāmi bhagavan yadi śakyate

हिन्दी अर्थ

हिडिम्ब वसुदेव तथा उग्रसेनके साथ युद्ध करने लगा राजेन्द्र! किसीके सामने दीनता न प्रकट करनेवाले शेष वीर शेष योद्धाओंके साथ जूझने लगे। भगवान् श्रीकृष्णने हैत्यकी छातीमें तिहत्तर बाण मारे॥३॥ उन बाणोंकी धार बड़ी तीखी थी। उन्होंने रणभूमिमें विस्मय प्रकट करते हुए उस हैत्यपर प्रहार किया था। तब उस दानवने भी अपने श्रेष्ठ धनुषको कानतक खींचकर एक सुदृढ़ और पैने बाणसे देवदेवेश्वर भगवान् श्रीकृष्णकी छातीमें शचीपति इन्द्रके देखते-देखते प्रहार किया वक्ष:स्थलमें उसके बाणकी चोट खाकर भगवान् जनार्दन विष्णु रक्त वमन करने लगे, ठीक उसी तरह जैसे सृष्टिके आदिकालमें उन्होंने प्रजावर्गकको अपने मुखसे प्रकट किया था॥६॥ तदनन्तर कुपित हुए भगवान्

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 34

निमित्तं भविता तत्र ब्रह्मकोपकृतं प्रभो यतस्व परिहर्तुं तद् इत्य् एतद् भद्रम् अस्तु ते

nimittaṃ bhavitā tatra brahmakopakṛtaṃ prabho yatasva parihartuṃ tad ity etad bhadram astu te

हिन्दी अर्थ

हृषीकेशने एक ध्षुरप्रसे उस दानवकी ध्वजा काट डाली, फिर उसके चारों घोड़ोंको मारकर तीन बाणोंसे सारथिको भी कालके गालमें डाल दिया। तदनन्तर तारकामय संग्रामकी भाँति उन्होंने अपना महान् शट्लु बजाया। तब क्रोधसे मूर्च्छित हुए उस दानवने सहसा रथसे उछलकर एक दुःसह शक्तिशालिनी एवं महाभयंकर गदा हाथमें ले ली और उसके द्वारा उस हैत्यराजने पहले तो श्रीकृष्णके किरीटपर आघात किया, फिर उनके ललाटमें चोट पहुँचायी। तत्पश्चात् वह जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगा। इसके बाद उस दानवने एक बहुत बड़ी शिला उठायी और उसे दस बार घुमाकर भगवान् श्रीकृष्णकी छातीपर दे मारा। उस शिलाको अपनी ओर आते देख भगवान् श्रीकृष्णने हाथसे पकड़ लिया और उसीसे उस हैत्यपर आघात किया। उस प्रहारसे पीड़ित हो वह हैत्य प्राणहीन- सा हो गया और लम्बी साँस-सा खींचता हुआ पृथ्वीपर गिर पड़ा प्राप्त संज्ञां ततो हैत्य: क्रोधाद् द्विगुणमाबभौ। आदाय परिघं घोरमिदमाह जनार्दनम्

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 35

त्वया धृतः क्रतुश् चैव वाजिमेधः परंतप क्षत्रिया नाहरिष्यन्ति यावद् भूमिर् धरिष्यति

tvayā dhṛtaḥ kratuś caiva vājimedhaḥ paraṃtapa kṣatriyā nāhariṣyanti yāvad bhūmir dhariṣyati

हिन्दी अर्थ

अनेन तब गोविन्द दर्पजातं निहन्म्यहम्। विक्रमज्ञस्तदा चासि मम देवासुरे रणे तथापि युध्यसे वीर ज्ञात्वा त्वं मामकं बलम् इत्युक्त्वा देवदेवेशं शट्डुच्क्रगदाधरम्। चिक्षेप हैत्यो लोकेशं सर्वलोकस्य पश्यतः त॑ गृह्य बाहुना कृष्णो हतोडसीति बदन् हरि: । खण्डशः कारयामास खड्गेन निशितेन ह

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 36

निवृत्ताव् अश्वमेधस्य विप्रशापाग्नितेजसा अहं निमित्तं इति चेद् भयं तीव्रं च जायते

nivṛttāv aśvamedhasya vipraśāpāgnitejasā ahaṃ nimittaṃ iti ced bhayaṃ tīvraṃ ca jāyate

हिन्दी अर्थ

उत्पाटयय वृक्ष हैत्येशः शतशाखं महाशिखम्। तेन सम्पोथयामास विष्टरश्रवसं विभुम् छित्त्वा तं चापि खड्गेन तिलशश्च चकार ह। विक्रीड्य सुचिरं विष्णुस्तेन हैत्येन माधव: हन्तुमैच्छत् तदा हैत्यमादाय निशितं शरम्। आग्येयास्त्रेण संयोज्य जघानैनं महान् हरि: संदह्म स शरो देैत्यं सर्वलोकस्य पश्यतः। यथापूर्व जगामाशु करंं भगवत:ः पुनः हतशिष्टास्ततो हैत्या: पलायन्तो दिशो दश। अद्यापि न निवर्तन्ते गच्छन्तो वै महोदधिम्

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 37

कथं ह्य् अकीर्त्त्या संयुक्तः सुकृती मद्विधो जनः लोकान् उत्सहते गन्तुं खं सपाश इव द्विजः

kathaṃ hy akīrttyā saṃyuktaḥ sukṛtī madvidho janaḥ lokān utsahate gantuṃ khaṃ sapāśa iva dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर होशमें आकर वह हैत्य कुपित हो उठा। क्रोधसे उसकी आभा दुगुनी हो गयी। उसने भयंकर परिघ लेकर भगवान् जनार्दनसे इस प्रकार कहा-- “गोविन्द! इस परिधसे मैं तुम्हारा सारा घमंड चूर्ण किये देता हूँ। उन दिनों जब देवासुर-संग्राम हो रहा था, तुम मेरा पराक्रम जान चुके हो॥ १४ ॥ जनार्दन! वे ही दोनों मेरी विशाल भुजाएँ हैं और वही मैं हूँ। वीर! तुम मेरे बलको जान चुके हो तो भी मुझसे युद्ध करते हो। महाबाहो ! मेरी भुजाओंसे छूटे हुए इस परिघको रोको तो सही। ऐसा कहकर उस हैत्यने सब लोगोंके देखते- देखते शट्ढु, चक्र और गदा धारण करनेवाले देवदेवेश्वर जगदीश्वर श्रीकृष्पपर वह परिघ चला दिया

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 38

यथा ह्य् अनागतम् इदम् दृष्टम् अत्र प्रणाशनम् यज्ञस्य पुनरावृत्तिर् यद्य् अस्त्य् आश्वासयस्व माम्

yathā hy anāgatam idam dṛṣṭam atra praṇāśanam yajñasya punarāvṛttir yady asty āśvāsayasva mām

हिन्दी अर्थ

भगवान् श्रीकृष्णने उस परिघको हाथसे पकड़ लिया और “अब तू शीघ्र ही मारा जायगा' ऐसा कहते हुए उन्होंने अपनी तीखी तलवारसे उस परिघके टुकड़े- टुकड़े कर डाले॥ १७॥ तब उस हैत्यराजने सौ शाखा और बहुत ऊँची शिखावाले एक विशाल वृशक्षको उखाड़कर उसे विस्तृत यशवाले भगवान् श्रीकृष्णपर दे मारा॥ १८॥ माधव अश्रीकृष्णने अपनी तलवारसे उस वृक्षको भी तिल-तिल करके काट डाला। इस प्रकार उस हैत्यके साथ चिरकालतक क्रौड़ा करके भगवान् महाविष्णुने उस समय उसे मार डालनेकी इच्छा की और एक तीखा बाण हाथमें लेकर उसे आग्रेयास्त्रसे संयुक्त करके उसके द्वारा उस हैत्यपर आघात किया॥ १९- २०॥ उस बाणने सब लोगोंके देखते-देखते हैत्यको जलाकर भस्म कर दिया और पहलेकी भाँति वह शीघ्र ही भगवान्के हाथमें चला गया॥ २१ ॥ फिर मरनेसे बचे हुए हैत्य दसों दिशाओंमें भागते हुए महासागरको चले गये। वे अब भी वहाँसे लौट नहीं रहे हैं

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 39

उपात्तयज्ञो देवेभ्यो ब्राह्मणेषु निवत्स्यति विहितो यज्ञ एषो ऽत्र देवैश् च ब्राह्मणैर् अपि ।तेजसाभ्याहृतं तेजस् तेजस्येवावतिष्ठते

upāttayajño devebhyo brāhmaṇeṣu nivatsyati vihito yajña eṣo 'tra devaiś ca brāhmaṇair api | tejasābhyāhṛtaṃ tejas tejasyevāvatiṣṭhate

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि हंसडिम्भकोपाख्याने कृष्णस्योत्कर्षे त्रयोविंशत्यधिकशततमो5ध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारतके खिलभाग हरिव॑शके अन्तर्गत भविष्यपर्वमें हंसडिम्भकोपाख्यानके प्रसड़में श्रीकृष्णका विजयविषयक एक सौ तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ हंस और बलभद्रका युद्ध बलदेवस्तु धर्मात्मा धनुरादाय सत्वरम्। जघान हंसं दशभभिर्बाणैर्बाणभूतां वर

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 40

औद्भिदो भविता कश्चित् सेनानीः काश्यपो द्विजः अश्वमेधं कलियुगे पुनः प्रत्याहरिष्यति

audbhido bhavitā kaścit senānīḥ kāśyapo dvijaḥ aśvamedhaṃ kaliyuge punaḥ pratyāhariṣyati

हिन्दी अर्थ

सिंहवद् व्यनदद्धंसो देवान् विस्मापयन् रणे। शरेण हलिन विदृध्वा ध्वजं चिच्छेद कालवितू् महारथौ महाबाहू लोके प्रथिततेजसौ वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय ! बाणधारियोंमें श्रेष्ठ धर्मात्मा बलदेवजीने तुरंत धनुष लेकर दस बाणोंसे हंसको घायल कर दिया॥ १॥ हंसने भी बदलेमें पाँच पुन: दस नाराच मारकर बीचमें ही उन्हें काट दिया और शीघ्र ही एक नाराचसे हंसके ललाटमें बलपूर्वक आघात किया॥ २॥ उस नाराचने गहरी चोट पहुँचाकर हंसको अचेत कर दिया। वह देरतक रथके पिछले भागमें बैठा

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 41

तद्युगे तत्कुलीनश् च राजसूयम् अपि क्रतुम् आहरिष्यति राजेन्द्र श्वेतग्रहम् इवान्तकः

tadyuge tatkulīnaś ca rājasūyam api kratum āhariṣyati rājendra śvetagraham ivāntakaḥ

हिन्दी अर्थ

रहा। इसके बाद होशमें आकर हंसने तरकससे बाण निकाला और उससे यदुश्रेष्ठ बलभद्रको घायल करके रणभूमिमें देवताओंको विस्मयमें डालते हुए उसने सिंहके समान गर्जना की ॥ ३-४॥ उसके बाणसे आहत होकर माधव हलधर कुपित हो उठे और समराड्गणमें अत्यन्त उष्ण रक्त वमन करते हुए लम्बी साँस खींचने लगे॥ ५॥ उनका शरीर रक्तसे रञ्ञित हो कुट्डूमसे भीगा हुआ-सा प्रतीत होने लगा। तब नीलवस्त्रधारी हलधर माधवने हंसके समान गतिवाले वीर हंसको लाखों नाराचोंसे पीड़ित कर दिया। राजन्! उनके धनुषसे छूटे हुए वे सुन्दर पंखवाले तीखे और भयंकर नाराच हंसके रथ, ध्वज, धनुष, चक्र और दोनों तरकसपर पड़कर सब ओरसे पीड़ा देने लगे॥६--८॥ महाराज! तब बल-पराक्रमके मदसे उन्मत्त हुए और समयका ज्ञान रखनेवाले हंसने कुपित होकर एक बाणसे हलधरको घायल करके उनकी ध्वजा काट डाली; फिर चार

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 42

यथाबलं मनुष्याणां कर्तॄणां दास्यते फलम् युगान्तद्वारम् ऋषिभिः संवृतं विचरिष्यति

yathābalaṃ manuṣyāṇāṃ kartṝṇāṃ dāsyate phalam yugāntadvāram ṛṣibhiḥ saṃvṛtaṃ vicariṣyati

हिन्दी अर्थ

बाणोंसे चारों घोड़ोंकों माकर एक बाणसे उनके सारथिको भी यमराजके हवाले कर दिया। तब क्रोधमें भरे हुए महाबाहु हलधर उस महान् समरमें गदा लेकर 'फुफकारते हुए शेषनागके समान हंसपर टूट पड़े। हलधर बलरामजीने उस गदाके द्वारा हंसके रथ, ध्वज, चक्र, अश्व तथा सारथि सबको तिल-तिल करके काट डाला और बास्म्बार गर्जना की॥ ९--११॥ बलवान् वीर बलभद्रने पुन: गदाद्वारा हंसको चोट पहुँचायी। यह देख हंस भी गदा लेकर अपने स्थसे कूद पड़ा॥ १२॥ तदनन्तर लोकमें विख्यात तेजवाले महाबाहु महारथी हंस और हलधर उस महासमरमें युद्ध करने लगे यथा देवासुरे युद्धे शक्रवृत्रौ पुराम्बरे। उभौ संसिक्तसर्वाड्रों शोणितेन महारणे अतिप्रवृद्ध॑ं संग्रामं॑ देवासुररणोपमम्

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 43

तदाप्रभृति हास्यन्ते नृणां प्राणाः पुराकृतीः विनिवर्तिष्यते लोके वृत्तान्ते वृत्तिमत्स्व् अपि

tadāprabhṛti hāsyante nṛṇāṃ prāṇāḥ purākṛtīḥ vinivartiṣyate loke vṛttānte vṛttimatsv api

हिन्दी अर्थ

देवाश्व मुनयश्लेव विस्मयं परिजम्मिरे इत्यूचुविस्मयवशाद् देवगन्धर्वकिन्नरा: वे दोनों परम पराक्रमी, एक-दूसरेके वधकी इच्छा रखनेवाले, महायुद्धके लिये परिश्रम करनेवाले और हंसके समान चलनेवाले थे। उनमें अत्यन्त अद्भुत युद्ध होने लगा॥१४॥ जैसे पूर्वकालमें देवासुर-संग्रामके अवसरपर इन्द्र और वृत्रासुर आकाशमें जूझते थे, उसी प्रकार वे हंस और बलभद्र भी परस्पर युद्ध कर रहे थे। उस महासमरमें दोनोंके सारे अड्ग खूनसे रँग गये थे॥ १५॥ उस युद्धस्थलमें एक-दूसरेके बलसे दोनोंको

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 44

तदा सूक्ष्मो महोदर्को दुस्तरो दानमूलवान् चातुराश्रम्यशिथिलो धर्मः प्रविचलिष्यति

tadā sūkṣmo mahodarko dustaro dānamūlavān cāturāśramyaśithilo dharmaḥ pravicaliṣyati

हिन्दी अर्थ

मार्गका अनुसरण किया॥ १६॥ राजेन्द्र । हंसने स्वयं ही बायें पैंतरेकों अपनाया। हाथीके समान पराक्रम प्रकट करनेवाले उन दोनों बीरोंने युद्धमें एक-दूसरेको गदाद्वारा लगाकर एक-दूसरेके वधके लिये परस्पर प्रहार किया। उस महान् समराज्गभणमें समस्त देवताओंके देखते-देखते वे दोनों वीर देवासुर-संग्रामके समान बड़ा भारी युद्ध करने लगे। देवता और मुनि भी बड़े विस्मयको प्राप्त हुए। देवता, गन्धर्व और किन्नर विस्मयके वशीभूत होकर इस प्रकार कहने लगे-अहो! ऐसा युद्ध हमने न तो पहले कभी देखा है और न सुना ही है'॥ १८--२०॥ एक-दूसरेको जीतनेका उत्साह मनमें लिये वे दोनों वीर उत्तम युद्ध कर रहे थे। तदनन्तर उदार पुरुषोंमें श्रेष्ठ हंसने उस महासमरमें दाहिने पैंतरेपर विचरना आरम्भ किया और बलवान बलभद्र बायें पैंतरेपर अत्यन्त तीव्र गतिसे विचरने लगे॥ २१॥ युद्धकी कला जाननेवाले दविद्वानोंमें श्रेष्ठ बलभद्र और हंसने देवताओंके देखते-देखते पहले दोनों घुटनोंको मोड़कर रणभूमिमें एक-दूसरेको गदाद्वारा गहरी चोट पहुँचायी

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय ११६

श्लोक 45

तदा ह्य् अल्पेन तपसा सिद्धिं यास्यन्ति मानवाः धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युगाम्ते जनमेजय

tadā hy alpena tapasā siddhiṃ yāsyanti mānavāḥ dhanyā dharmaṃ cariṣyanti yugāmte janamejaya

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि हंसडिम्भकोपाख्याने हंसबलभद्रयुद्धे चतुर्विशत्यधिकशततमो5ध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारत खिलभाग हरिवशके अन्तर्गत भविष्यपर्वें हंसडिम्धकोपाख्यानके प्रसड़ेयें हंस और बलभद्रका बुद्धविषयक एक सौ चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ सात्यकि और डिम्भकका युद्ध युद्ध चक्रतुरत्यर्थ ततो डिम्भकसात्यकी। तावुभौ बलिनोौ वीरौ विख्याती क्षत्रियेषुच

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_harivaMza.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Harivamsha Purana — Chapter 116
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.