Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
23
अध्याय 23 / 95

Book 1 - Adhyaya 23

85 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ85 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २३

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वाविशो ऽध्यायः सूत उवाच क्रोष्टोरेको ऽभवत् पुत्रो वृजिनीवानिति श्रुतिः ।तस्य पुत्रो महान् स्वातिरुशद्गुस्तत्सुतो ऽभवत्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge dvāviśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca kroṣṭoreko 'bhavat putro vṛjinīvāniti śrutiḥ / tasya putro mahān svātiruśadgustatsuto 'bhavat

हिन्दी अर्थ

बहुयाचनको लोको भविष्यति परस्परम् अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः । प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यन्ति कलौ युगे

English

Hariscandra had a valorous son known as Rohita. Rohita's son was Vrka from whom was born Bahu.

अध्याय २३

श्लोक 2

उशद्गोरभवत् पुत्रो नाम्ना चित्ररथो बली ।अथ चैत्ररथिर्लोके शशबिन्दुरिति स्मृतः

uśadgorabhavat putro nāmnā citraratho balī / atha caitrarathirloke śaśabinduriti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्लदन्ता जिनाख्याश्च मुण्डाः काषायवाससः । शूद्रा धर्म चरिष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते अधर्माभिनिवेशित्वात् तमोवृत्तं कलौ स्मृतम्

English

Harita was Rohita's son. Dhundhu was his son.. Vijaya and Sudeva were the two sons of Dhundhu.

अध्याय २३

श्लोक 3

तस्य पुत्रः पृथुयशा राजाभूद् धर्मतत्परः ।पृथुकर्मा च तत्पुत्रस्तस्मात् पृथुजयो ऽभवत्

tasya putraḥ pṛthuyaśā rājābhūd dharmatatparaḥ / pṛthukarmā ca tatputrastasmāt pṛthujayo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

काषायिणोऽथ निर्ग्रन्थास्तथा कापालिकाश्च ये। वेदविक्रयिणश्चान्ये तीर्थविक्रयिणः परे ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ कालबलेन तु

English

Vasistha of great splendour begot of the wife of Kalmasapada the son, Asmaka who became a noble scion of the Iksvaku dynasty.

अध्याय २३

श्लोक 4

पृथुकीर्तिरभूत् तस्मात् पृथुदानस्ततो ऽभवत् ।पृथुश्रवास्तस्य पुत्रस्तस्यासीत् पृथुसत्तमः

pṛthukīrtirabhūt tasmāt pṛthudānastato 'bhavat / pṛthuśravāstasya putrastasyāsīt pṛthusattamaḥ

हिन्दी अर्थ

सेवावसरमालोक्य द्वारि तिष्ठन्ति च द्विजाः १-पंथ-विशेष । २-अपने पुण्यको बेचनेवाले।

English

From Raghu was born Aja and king Dasaratha was born of him. The heroic Rama, the world famous knower of Dharma, was the son of Dasaratha.

अध्याय २३

श्लोक 5

उशना तस्य पुत्रो ऽबूत् सितेषुस्तत्सुतो ऽभवत् ।तस्याभूद् रुक्मकवचः परावृत् तस्य सत्तमाः

uśanā tasya putro 'būt siteṣustatsuto 'bhavat / tasyābhūd rukmakavacaḥ parāvṛt tasya sattamāḥ

हिन्दी अर्थ

(कलियुगमें) द्विजाति लोग स्नान, होम, जप, दान, करेंगे। कलियुगमें महादेव शंकर, पुरुषोत्तम विष्णु, ब्राह्मणों, वेदों, धर्मशास्त्रों और पुराणोंकी लोग निन्दा करते हैं। (सभी लोग) वेदमें अविहित अनेक प्रकारके कर्माको करते हैं तथा ब्राह्मणोंकी अपने धर्ममें रुचि नहीं

English

Bharata, Laksmana, and Satrughna of great strength also were his sons. All of them were equal to Indra on the battle-field. They were endowed with Visnu's Sakti.

अध्याय २३

श्लोक 6

परावृतः सुतो जज्ञे ज्यामघो लोकविश्रुतः ।तस्माद् विदर्भः संजज्ञे विदर्भात् क्रथकैशिकौ

parāvṛtaḥ suto jajñe jyāmagho lokaviśrutaḥ / tasmād vidarbhaḥ saṃjajñe vidarbhāt krathakaiśikau

हिन्दी अर्थ

लोग कुत्सित आचारवाले एवं व्यर्थके पाखण्डोंसे युक्त हो जायेगे और संसार परस्परमें बहुत याचना करनेवाला हो जायगा। कलियुगमें जनपद अन्नविक्रयी, चौराहे वेदके विक्रयस्थल तथा स्त्रियाँ वेश्यावृत्तिवाली हो जायँगी । युगका अन्त आनेपर सफेद दाँतोंबाले, जिन नामवाले, मुण्डित, काषायवस्त्रधारी शूद्र पर- धर्माचरण करने लगेंगे। (लोग) अनाज और वसस्त्रकी चोरी करनेवाले होंगे। चोर लोग चोरोंकी ही चोरी करेंगे और

English

Visnu, the enjoyer of the whole universe, was born with a part of his personality for the destruction of Ravana. The blessed wife of Rama was the beautiful daughter of Janaka.

अध्याय २३

श्लोक 7

रोमपादस्तृतीयस्तु बभ्रुस्तस्यात्मजो नृपः ।धृतिस्तस्याभवत् पुत्रः संस्तस्तस्याप्यभूत् सुतः

romapādastṛtīyastu babhrustasyātmajo nṛpaḥ / dhṛtistasyābhavat putraḥ saṃstastasyāpyabhūt sutaḥ

हिन्दी अर्थ

दूसरे चोर उस चोरका चुरायेंगे। दुःखको अधिकता होगी, अल्प आयु होगी, देहमें आलस्य तथा रोग रहेगा। अधर्ममें विशेष प्रवृत्तिके कारण कलियुगमें सभी व्यवहार तामस होंगे॥ ११--१५॥ कुछ लोग काषायवस्त्र धारण करनेवाले, कुछ निर्ग्रन्थ (यज्ञोपवीत, शिखा आदिसे विहीन पंथवाले), कापालिक, वेदविक्रयी तथा कुछ लोग तीर्थविक्रयी? हो जायेंगे। (कलियुगमें) राजाका संरक्षण प्राप्तकर

English

After being crowned by Bharata, the powerful and highly splendoured Rama duly honoured the Brahmanas and worshipped Isvara.

अध्याय २३

श्लोक 8

संस्तस्य पुत्रो बलवान् नाम्ना विश्वसहस्तु सः ।तस्य पुत्रो महावीर्यः प्रजावान् कौशिकस्ततः ।अभूत् तस्य सुतो धीमान् सुमन्तुस्तत्सुतो ऽनलः

saṃstasya putro balavān nāmnā viśvasahastu saḥ / tasya putro mahāvīryaḥ prajāvān kauśikastataḥ / abhūt tasya suto dhīmān sumantustatsuto 'nalaḥ

हिन्दी अर्थ

अल्पबुद्धिवाले शूद्र आसनपर स्थित द्विजोंको देखकर नहीं चलते (द्विजोचित व्यवहार नहीं करते) तथा श्रेष्ठ द्विजोंको प्रताडित करते है । परंतप! कलियुगमें समयके प्रभावसे द्विजोंके मध्यमें शूद्र उच्च आसनपर बैठते हैं, किंतु राजा जानकर भी उन्हें दण्ड नहीं देता। अल्प ज्ञान, अल्प भाग्य तथा अल्प बलवाले द्विज लोग पुष्पोंके द्वारा, मनोविनोदके साधन 'हास' आदिसे तथा अन्य माङ्गलिक पदार्थोंसे शूद्रोंकी पूजा करते हैं? । राजन्! शूद्र

English

He worshipped god Sankara the destroyer of Daksa's Tajna, by performing a horse-sacrifice. Rama begot a son who was well-known by the name Kusa.

अध्याय २३

श्लोक 9

कैशिकस्य सुतश्चेदिश्चैद्यास्तस्याभवन् सुताः ।तेषां प्रधानो ज्योतिष्मान् वपुष्मांस्तत्सुतो ऽभवत्

kaiśikasya sutaścediścaidyāstasyābhavan sutāḥ / teṣāṃ pradhāno jyotiṣmān vapuṣmāṃstatsuto 'bhavat

हिन्दी अर्थ

लोग पूजित श्रेष्ठ द्विजोंकी ओर देखतेतक नहीं और द्विज सेवाके अवसरको प्रतीक्षा करते हुए उनके दरवाजेपर खड़े रहते हैं ३-यदि कोई बड़ा लोभ या भयबश अपनेसे छोटेकी पूजा या अमर्यादित ढंगसे चापलूसी करे तो यह उचित नहीं है, निषिद्ध है।

English

Lava also, the highly fortunate and intelligent one knowing all principles and topics, was his son. Atithi was born of Kusa and Nisadha was his son.

अध्याय २३

श्लोक 10

वपुष्मतो बृहन्मेधा श्रीदेवस्तत्सुतो ऽभवत् ।तस्य वीतरथो विप्रा रुद्रभक्तो महाबलः

vapuṣmato bṛhanmedhā śrīdevastatsuto 'bhavat / tasya vītaratho viprā rudrabhakto mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

सेवन्ते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवन्ति स्तुतिभिः कलौ पठन्ति वैदिकान् मन्त्रान् नास्तिक्यं घोरमाश्रिताः

English

Nala was the son of Nisadha. Nabhas was born of him. Pundarikaksa was born of Nabhas and Ksemadhanvan was his son.

अध्याय २३

श्लोक 11

क्रथस्याप्यभवत् कुन्ती वृष्णी तस्याभवत् सुतः ।वृष्णेर्निवृत्तिरुत्पन्नो दशार्हस्तस्य तु द्विजाः

krathasyāpyabhavat kuntī vṛṣṇī tasyābhavat sutaḥ / vṛṣṇernivṛttirutpanno daśārhastasya tu dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः। यतयश्च भविष्यन्ति शतशोऽथ सहस्त्रशः गायन्ति लौकिकेगनिर्देबतानि नराधिप

English

His son was the heroic Devanika of great valour. Ahinagu was his son and had Mahasvan as his son.

अध्याय २३

श्लोक 12

दशार्हपुत्रोप्यारोहो जीमूतस्तत्सुतो ऽभवत् ।जैमूतिरभवद् वीरो विकृतिः परवीरहा

daśārhaputropyāroho jīmūtastatsuto 'bhavat / jaimūtirabhavad vīro vikṛtiḥ paravīrahā

हिन्दी अर्थ

वामपाशुपताचारास्तथा वै पाञ्चरात्रिकाः। भविष्यन्ति कलौ तस्मिन् ब्राह्मणाः क्षत्रियास्तथा ज्ञानकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते। कीटमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यन्ति मानवान्

English

From him was born Gandravaloka. Taradhisa was his son. Gandragiri was born of Taradhisa. Then was born Bhanuvitta.

अध्याय २३

श्लोक 13

तस्य भीमरथः पुत्रः तस्मान्नवरथो ऽभवत् ।दानधर्मरतो नित्यं सम्यक्शीलपरायणः

tasya bhīmarathaḥ putraḥ tasmānnavaratho 'bhavat / dānadharmarato nityaṃ samyakśīlaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

निन्दन्ति च महादेवं तमसाविष्टचेतसः। वृथा धर्म चरिष्यन्ति कलौ तस्मिन् युगान्तिके कलियुगमें शूद्रसे जीविका पानेवाले ब्राह्मण वाहनमें स्थित शूद्रोंको घेरकर स्तुतियोंद्वारा उनकी प्रशंसा करते हैं और सेवा करते हैं। शूद्रोंसे जीविका प्राप्त करनेवाले (ब्राह्मण) शूद्रोंको वेद, पढ़ाते हैं। घोर नास्तिकतावादी

English

Srutayu was born of him. These are the descendants born in the race of Iksvaku. O excellent Brahmanas the im¬ portant ones have been narrated in brief.

अध्याय २३

श्लोक 14

कदाचिन्मृगयां यातो दृष्ट्वा राक्षसमूर्जितम् ।दुद्राव महातविष्टो भयेन मुनिपुङ्गवाः

kadācinmṛgayāṃ yāto dṛṣṭvā rākṣasamūrjitam / dudrāva mahātaviṣṭo bhayena munipuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

(शूद्र) वैदिक मन्त्रोंको पढ़ते हैं। जिनकी श्रेष्ठ द्विजके रूपमें समाजमें मान्यता होती है, वे लोग (अपने) तप एवं यज्ञके फलोंका विक्रय करनेवाले होते हैं। (आलस्य या प्रतिष्ठाके लिये) सैकड़ों एवं हजारोंकी संख्यामें लोग संन्यासी हो जायँगे। है निष्पाप राजन्! (कलियुगमें लोग) पढे हुएको भूल जाते हैं, अध्ययनके फल ज्ञानके लिये उत्सुक नहीं रहते। (वे) लौकिक गीतोंसे देवताओंकी स्तुति करते हैं॥२१--२४॥

English

He who listens to this excellent race of Iksvaku everyday shall be freed from all sins. He is honoured in the heavenly region.

अध्याय २३

श्लोक 15

अन्वधावत संक्रुद्धो राक्षसस्तं महाबलः ।दुर्योधनो ऽग्निसंकाशः शूलासक्तमहाकरः

anvadhāvata saṃkruddho rākṣasastaṃ mahābalaḥ / duryodhano 'gnisaṃkāśaḥ śūlāsaktamahākaraḥ

हिन्दी अर्थ

कलियुगमें ब्राह्मण तथा क्षत्रिय वाममार्गी, पाशुपताचारी तथा पाञ्चरात्रिक हो जायँगे। ज्ञान तथा कर्मका लोप हो जाने और लोगोंके निष्क्रिय हो जानेपर कीड़े, चूहे तथा सर्प लोगोंको कष्ट पहुँचायेंगे। प्राचीन कालमें दक्ष प्रजापतिके यज्ञमें दधीचके शापसे दग्ध हुए द्विज ब्राह्मणोंके कुलमें उत्पन्न होंगे। कलियुगके अन्त समयमें तमोगुणसे व्याप्त मनवाले लोग महादेवको निन्दा करेंगे और व्यर्थके धर्मो (धर्माभासों)-का आचरण

English

Quoted in Nitydcarapaddhatiy p.,47. This discussion shows the tolerant attitude and an attempt to amalgamate the Vedic and Puranic deities. The evolution of Hinduism from Vedism becomes clear through such passages which show a transition towards all-comprehensive Puranic re igion.

अध्याय २३

श्लोक 16

राजा नवरथो भीत्या नातिदूरादनुत्तमम् ।अपश्यत् परमं स्थानं सरस्वत्या सुगोपितम्

rājā navaratho bhītyā nātidūrādanuttamam / apaśyat paramaṃ sthānaṃ sarasvatyā sugopitam

हिन्दी अर्थ

करेंगे तथा जो दूसरे महात्मा गौतमके शापसे दग्ध हुए लोग थे, वे सभी ब्राह्मण आदि अपनी-अपनी जातियोंमें उत्पन्न होंगे १-शूद्र चौथे वर्णका नाम हैं। शूद्र शब्दसे किसी हीनभावको समझना कथमपि शास्त्रसम्मत नहीं है। अपने छोटे भाईके

English

This was in recognition of the goodness of Puru in transferring his youth when his father Yayati became prematurely decrepit due to the curse of Sukra. It was after enjoying life for one thousand years from the borrowed youth of his son Puru, that Yayati is credited to have uttered the famous verse:

अध्याय २३

श्लोक 17

स तद्वेगेन महता संप्राप्य मतिमान् नृपः ।ववन्दे शिरसा दृष्ट्वा साक्षाद् देवीं सरस्वतीम्

sa tadvegena mahatā saṃprāpya matimān nṛpaḥ / vavande śirasā dṛṣṭvā sākṣād devīṃ sarasvatīm

हिन्दी अर्थ

प्रति हीनभाव अपनाना सर्वथा अनुचित है। वेदोंके अध्ययनसे विरत रहनेके लिये शूट्रोंको आदेश अवश्य दिया गया है, पर इसके मूलमें उनके प्रति कल्याणको भावना ही निहित है। यह वास्तविकता है कि समग्र वेदोंका यथावत् अध्ययन करनेपर ही उनके द्वारा वह ज्ञान प्राप्त किया जा सकता है, जो अधूरा न होकर परिपूर्ण होता है तथा सही अर्थमें कल्याणका साधन बनता है। जिन मनीषियोंने समग्र वेदोंका आकलन किया है, उन लोगोंने निरपेक्ष-भावसे यह भलीभाँति समझा है तथा परीक्षापूर्वक अनुभव किया है कि समग्र वेदोंका अध्ययन तीव्रतम तप एवं कठोरतम परिश्रम (सुदीर्धकालिक)-के बिना कथमपि सम्भव नहीं है और यह सुदीर्घकालिक तीव्रतम तप एवं कठोरतम परिश्रम प्रिय अनुज (छोटे भाई) शूद्र एवं अति कोमल प्रकृतिवाली स्त्रियाँ कथमपि नहीं कर सकतीं। अतएव विशेषकर इन्हींके कल्याणके लिये महाभारत तथा अन्यान्य पुराण आदि ग्रन्थोंका आविर्भाव हुआ। इन ग्रन्थॉमें सरल एवं रोचक पद्धतिसे वे ही ज्ञान-विज्ञान वर्णित हैं, जो वेदोंमें वर्णित हैं। योग्यता, अधिकार

English

We have heard the report that five heroic sons of great prowess were born to Ayus from Prabha, the daughter of Svarbhanu.

अध्याय २३

श्लोक 18

तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिर्बद्धाञ्जलिरमित्रजित् ।पपात दण्डवद् भूमौ त्वामहं शरणं गतः

tuṣṭāva vāgbhiriṣṭābhirbaddhāñjaliramitrajit / papāta daṇḍavad bhūmau tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

एवं अध्ययनके विधानके अनुसार इन (महाभारत आदि)-को अपनी अपेक्षाके अनुकूल जान-समझकर करनेसे कल्याण अवश्य ही प्राप्त होता है, जो वेदोंके समग्र अध्ययनसे प्राप्त होता है। इससे स्पष्ट है कि ज्ञानरूप फलकी दृष्टिसे मानव क्या प्राणिमात्र अपनी सामर्थ्यके अनुसार समान हैं। अतः वेदोंको पढ्नेके विषयमें जो शास्त्रीय व्यवस्था है, उसके प्रति अन्यथा-दृष्टि अपनाना EF २-यहाँ वाममार्ग आदिकी निन्दामें तात्पर्य नहीं है। वैदिक मार्गको स्तुतिमें तात्पर्य है। शुद्ध सात्त्विक भावकी प्रमुखता वैदिक मार्गमें है, अत: वैदिक मार्ग प्रशस्ततम है । वाममार्ग आदिमें तो तामस-भाव एवं राजस-भावकी प्रमुखता है। अतः ये प्रशस्त

English

Among those five, Yayati was the strongest and most valiant. He married DevayanI, the daughter of Usanas (Sukra).

अध्याय २३

श्लोक 19

नमस्यामि महादेवीं साक्षाद् देवीं सरस्वतीम् ।वाग्देवतामनाद्यन्तामीश्वरीं ब्रह्मचारिणीम्

namasyāmi mahādevīṃ sākṣād devīṃ sarasvatīm / vāgdevatāmanādyantāmīśvarīṃ brahmacāriṇīm

हिन्दी अर्थ

विनिन्दन्ति हषीकेशं ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः । वेदबाह्याव्रताचारा दुराचारा वृथाश्रमाः तमसाविष्टमनसो वैडालवृत्तिकाधमाः

English

He married Sarmistha also, the Asura lady, the daughter of Vrsaparvan. DevayanI gave birth to Yadu and Turvasu.

अध्याय २३

श्लोक 20

नमस्ये जगतां योनिं योगिनीं परमां कलाम् ।हिरण्यगर्भमहिषीं त्रिनेत्रां चन्द्रशेखराम्

namasye jagatāṃ yoniṃ yoginīṃ paramāṃ kalām / hiraṇyagarbhamahiṣīṃ trinetrāṃ candraśekharām

हिन्दी अर्थ

कलौ रुद्रो महादेवो लोकानामीश्वरः पर: । न देवता भवेन्नृणां देवतानां च हैवतम् करिष्यत्यवताराणि शंकरो नीललोहितः । श्रौतस्मार्तप्रतिष्ठार्थं भक्तानां हितकाम्यया

English

The king entrusted the South-western territory to the care of the eldest son Yadu. He appointed Druhyu and Anu tn rule over the western and northern territories respectively.

अध्याय २३

श्लोक 21

नमस्ये परमानन्दां चित्कलां ब्रह्मरूपिणीम् ।पाहि मां परमेशानि भीतं शरणमागतम्

namasye paramānandāṃ citkalāṃ brahmarūpiṇīm / pāhi māṃ parameśāni bhītaṃ śaraṇamāgatam

हिन्दी अर्थ

उपदेक्ष्यति तज्ज्ञानं शिष्याणां ब्रह्मसंज्ञितम्। सर्ववेदान्तसारं हि धर्मान् वेदनिदर्शितान् ये तं विप्रा निषेवन्ते येन केनोपचारतः। विजित्य कलिजान् दोषान् यान्ति ते परमं पदम्

English

The whole of this Earth was righteously ruled by them. The king of great fame, thereafter, went to the forest accompanied by his wife.

अध्याय २३

श्लोक 22

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो राजानं राक्षसेश्वरः ।हन्तुं समागतः स्थानं यत्र देवी सरस्वती

etasminnantare kruddho rājānaṃ rākṣaseśvaraḥ / hantuṃ samāgataḥ sthānaṃ yatra devī sarasvatī

हिन्दी अर्थ

अनायासेन सुमहत् पुण्यमाप्नोति मानवः । अनेकदोषदुष्टस्य कलेरेष महान् गुणः यथा रुद्रनमस्कारः सर्वकर्मफलो ध्रुवम् । अन्यदेवनमस्कारान्न तत्फलमवाप्नुयात्

English

Yadu too had five sons comparable to the sons of Devas. They were Sahasrajit, the most excellent Krostii, Nila, Jina and Raghu.

अध्याय २३

श्लोक 23

समुद्यम्य तदा शूलं प्रवेष्टुं बलदर्पितः ।त्रिलोकमातुस्तत्स्थानं शशाङ्कादित्यसंन्निभम्

samudyamya tadā śūlaṃ praveṣṭuṃ baladarpitaḥ / trilokamātustatsthānaṃ śaśāṅkādityasaṃnnibham

हिन्दी अर्थ

महादेवनमस्कारो ध्यानं दानमिति श्रुतिः तस्मादनीश्वरानन्यान् त्यक्त्वा देवं महेश्वरम्। समाश्रयेद् विरूपाक्षं यदीच्छेत् परमं पदम्

English

The son of Sahasrajit was the king Satajit. Satajit too had three highly virtuous sons.

अध्याय २३

श्लोक 24

तदन्तरे महद् भूतं युगान्तादित्यसन्निभम् ।शूलेनोरसि निर्भिद्य पातयामास तं भुवि

tadantare mahad bhūtaṃ yugāntādityasannibham / śūlenorasi nirbhidya pātayāmāsa taṃ bhuvi

हिन्दी अर्थ

नार्चयन्तीह ये रुद्रं शिवं त्रिदशवन्दितम्। तेषां दानं तपो यज्ञो वृथा जीवितमेव च नमो रुद्राय महते देवदेवाय शूलिने। त्र्यम्बकाय त्रिनेत्राय योगिनां गुरवे नम:

English

They were Haihaya, Haya, and the King Venuhaya. Haihaya had a son who became well-known as Dharma.

अध्याय २३

श्लोक 25

गच्छेत्याह महाराज न स्थातव्यं त्वया पुनः ।इदानीं निर्भयस्तूर्णं स्थाने ऽस्मिन् राक्षसो हतः

gacchetyāha mahārāja na sthātavyaṃ tvayā punaḥ / idānīṃ nirbhayastūrṇaṃ sthāne 'smin rākṣaso hataḥ

हिन्दी अर्थ

वेदोंमे निषिद्ध व्रत और आचारका पालन करनेवाले, दुराचारी तथा व्यर्थका श्रम (धर्म-मोक्षविरोधी अर्थमात्र साधक काम अथवा दुर्जनतावश लोगोंको पीड़ा देनेवाले काम) करनेवाले लोग हृषीकेश (श्रीविष्णु) तथा ब्रह्मवादी ब्राह्मणोंकी निन्दा करेंगे

English

O Brahmanas, his son was Dharmanetra the valor¬ ous. Dharmanetra's son was Kirti and Sanjita was his son.

अध्याय २३

श्लोक 26

ततः प्रणम्य हृष्टात्मा राजा नवरथः पराम् ।पुरीं जगाम विप्रेन्द्राः पुरन्दरपुरोपमाम्

tataḥ praṇamya hṛṣṭātmā rājā navarathaḥ parām / purīṃ jagāma viprendrāḥ purandarapuropamām

हिन्दी अर्थ

तमोगुणसे आविष्ट मनवाले तथा दिखावटी धर्माचरण करनेवाले अधम लोग अनेक प्रलोभनोंको दिखाकर सब लोगोंको मोहित करेंगे। कलियुगमें लोकोंके ईश्वर, देव (आराध्य) नहीं रहेंगे, पर भक्तोंक कल्याणकी कामनासे तथा श्रौत एवं स्मार्त धर्मकी प्रतिष्ठाके लिये नीललोहित शंकर अनेक अवतार धारण करेंगे। वे समस्त वेदान्तके साररूप उस ब्रह्मसंज्ञक ज्ञानको और वेदमें बताये गये

English

Mahisma was the son of Sanjita whose descendant son was Bhadrasrenya. Bhadrasrenya's successor was the king called Durdama.

अध्याय २३

श्लोक 27

स्थापयामास देवेशीं तत्र भक्तिसमन्वितः ।ईजे च विविधैर्यज्ञैर्हेमैर्देवीं सरस्वतीम्

sthāpayāmāsa deveśīṃ tatra bhaktisamanvitaḥ / īje ca vividhairyajñairhemairdevīṃ sarasvatīm

हिन्दी अर्थ

धर्मोको शिष्योंको प्रदान करेंगे। जो ब्राह्मण जिस-किसी भी उपायसे उन (शंकर)-की सेवा करेंगे, वे कलिके दोषोंको जीतकर परमपदको प्राप्त करेंगे॥ ३१--३५ ॥ अनेक दोषोंसे दूषित कलिका यह महान् गुण है कि इसके युगमें मनुष्य अनायास महान् पुण्य प्राप्त कर लेता है। इसलिये महेश्वर-सम्बन्धी युग प्राप्तकर विशेषरूपसे ब्राह्मणोंको सभी प्रकारके प्रयत्रोंसे ईशान रुद्रकी शरण

English

Durdama's son was the intelligent and valiant king named Andhaka. Andhaka's four successors were highly res¬ pected by the public.

अध्याय २३

श्लोक 28

तस्य चासीद् दशरथः पुत्रः परमधार्मिकः ।देव्या भक्तो महातेजाः शकुनिस्तस्य चात्मजः

tasya cāsīd daśarathaḥ putraḥ paramadhārmikaḥ / devyā bhakto mahātejāḥ śakunistasya cātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

ग्रहण करनी चाहिए। जो प्रसन्नर-मनसे विरूपाक्ष, कृत्तिवासा, ईशान रुद्रको नमस्कार करते हैं, वे परमपदको प्राप्त करते हैं। जिस प्रकार रुद्रको किया गया नमस्कार निश्चितरूपसे सभी कामनाओंको पूर्ण करता है, उस प्रकार अन्य देवोंको नमस्कार करनेसे वैसा फल नहीं होता। इस प्रकारके कलियुगमें दोषोंको दूर करनेका एकमात्र उपाय है महादेवको नमस्कार, उनका ध्यान और शास्त्रानुसार दान-एऐसा वेदका मत है॥ ३६--४० ॥

English

He had hundreds of sons. But five of them were great heroes. They were well-versed in the use of miraculous missiles, heroic, strong, virtuous and learned.

अध्याय २३

श्लोक 29

तस्मात् करम्भः संभूतो देवरातो ऽभवत् ततः ।ईजे स चाश्वमेधेन देवक्षत्रश्च तत्सुतः

tasmāt karambhaḥ saṃbhūto devarāto 'bhavat tataḥ / īje sa cāśvamedhena devakṣatraśca tatsutaḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिये यदि परमपद प्राप्त करनेकी इच्छा हो तो अन्य अनीश्वरो (महेश्वरकी कृपासे ही शक्ति प्राप्त करनेवाले अन्य देवों)-को छोड़कर एकमात्र देव विरूपाक्ष महेश्वरका आश्रय ग्रहण करना चाहिए। जो हैं, उनका किया हुआ दान, तप, यज्ञ और जीवन व्यर्थ ही होता है

English

They were Sura, Surasena, Krsna and Dhrsna, as well as Jayadhvaja, the powerful king who was devoted to Narayana.

अध्याय २३

श्लोक 30

मधुस्तस्य तु दायादस्तस्मात् कुरुवशो ऽभवत् ।पुत्रद्वयमभूत् तस्य सुत्रामा चानुरेव च

madhustasya tu dāyādastasmāt kuruvaśo 'bhavat / putradvayamabhūt tasya sutrāmā cānureva ca

हिन्दी अर्थ

त्रिशूल धारण करनेवाले देवाधिदेव महान् रुद्रको नमस्कार है। त्र्यम्बक, त्रिलोचन, योगियोंके गुरुके लिये नमस्कार है नमोऽस्तु वामदेवाय महादेवाय वेधसे। शम्भवे स्थाणवे नित्यं शिवाय परमेष्ठिने। नमः सोमाय रुद्राय महाग्रासाय हेतवे

English

The first four sons viz. Sura and others were well- known for their prowess. They were noble souls, devoted to Rudra, used to worship god Sankara.

अध्याय २३

श्लोक 31

अनोस्तु पुरुकुत्सो ऽभूदंशुस्तस्य च रिक्थभाक् ।अथांशोः सत्त्वतो नाम विष्णुभक्तः प्रतापवान् ।महात्मा दाननिरतो धनुर्वेदविदां वरः

anostu purukutso 'bhūdaṃśustasya ca rikthabhāk / athāṃśoḥ sattvato nāma viṣṇubhaktaḥ pratāpavān / mahātmā dānanirato dhanurvedavidāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रपद्योऽहं विरूपाक्षं शरण्यं ब्रह्मचारिणम्। महादेवं महायोगमीशानं चाम्बिकापतिम् संसारतारणं रुद्रं ब्रह्माणं ब्रह्मणोऽधिपम्। शाश्वतं सर्वगं शान्तं ब्रह्मण्यं ब्राह्मणप्रियम्

English

Jayadhvaja was intelligent and devoted to religion. He sought shelter under Narayana, Visnu, Hari.

अध्याय २३

श्लोक 32

स नारदस्य वचनाद् वासुदेवार्चनान्वितम् ।शास्त्रं प्रवर्तयामास कुण्डगोलादिभिः श्रुतम्

sa nāradasya vacanād vāsudevārcanānvitam / śāstraṃ pravartayāmāsa kuṇḍagolādibhiḥ śrutam

हिन्दी अर्थ

कपर्दिनं कालमूर्तिममूर्ति परमेश्वरम्। एकमूर्ति महामूर्ति वेदवेद्यं दिवस्पतिम् कालाग्निं कालदहनं कामदं कामनाशनम्

English

The other sons told him—"O sinless one, this is not your Dharma as it is well-known that our father was engaged in the propitiation of Isvara (Siva)."

अध्याय २३

श्लोक 33

तस्य नाम्ना तु विख्यातं सात्त्वतं नाम शोभनम् ।प्रवर्तते महाशास्त्रं कुण्डादीनां हितावहम्

tasya nāmnā tu vikhyātaṃ sāttvataṃ nāma śobhanam / pravartate mahāśāstraṃ kuṇḍādīnāṃ hitāvaham

हिन्दी अर्थ

नमस्ये गिरिशं देवं चन्द्रावयवभूषणम्। उग्रं पशुपतिं भीमं भास्करं तमसः परम्

English

The highly brilliant son (Jayadhvaja) replied to them: "This is my highest holy duty as all the kings in the world have been born through the parts of Visnu.

अध्याय २३

श्लोक 34

सात्त्वतस्तस्य पुत्रो ऽभूत् सर्वशास्त्रविशारदः ।पुण्यश्लोको महाराजस्तेन वै तत्प्रवर्तितम्

sāttvatastasya putro 'bhūt sarvaśāstraviśāradaḥ / puṇyaśloko mahārājastena vai tatpravartitam

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै। नमश्चकार तमृषिं कृष्णद्वैपायनं प्रभुम्। सर्वज्ञं सर्वकर्तारं साक्षाद् विष्णुं व्यवस्थितम्

English

The protector of a kingdom is certainly the Lord Purusottama. The unconquered Visnu, Hari, the protector of the worlds, should be worshipped.

अध्याय २३

श्लोक 35

सात्त्वतः सत्त्वसंपन्नः कौशल्यां सुषुवे सुतान् ।अन्धकं वै महाभोजं वृष्णिं देवावृधं नृपम् ।ज्येष्ठं च भजमानाख्यं धनुर्वेदविदां वरम्

sāttvataḥ sattvasaṃpannaḥ kauśalyāṃ suṣuve sutān / andhakaṃ vai mahābhojaṃ vṛṣṇiṃ devāvṛdhaṃ nṛpam / jyeṣṭhaṃ ca bhajamānākhyaṃ dhanurvedavidāṃ varam

हिन्दी अर्थ

कराभ्यां सुशुभाभ्यां च संस्पृश्य प्रणतं मुनिः महादेव, वेधा, वामदेव, शम्भु, स्थाणु, परमेष्ठी शिवको नित्य नमस्कार है। सोम, रुद्र, महाग्रास (महाप्रलयमें समस्त प्रपञ्चको अपनेमें लीन कर लेनेवाले) तथा कारणरूपको नमस्कार है

English

It has been proclaimed that the self-born deity has three forms—constituted of Sattva, Rajas and TomaJ respectively and they are the causes of creation, sustenance and destruction of the universe.

अध्याय २३

श्लोक 36

तेषां देवावृधो राजा चचार परमं तपः ।पुत्रः सर्वगुणोपेतो मम भूयादिति प्रभुः

teṣāṃ devāvṛdho rājā cacāra paramaṃ tapaḥ / putraḥ sarvaguṇopeto mama bhūyāditi prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

में विरूपाक्ष, शरण ग्रहण करने योग्य, ब्रह्मचारी, महायोगस्वरूप, ईशान तथा अम्बिकापति महादेवको शरण ग्रहण करता हूँ। योगियोंको योग प्रदान करनेवाले, योगमायासे आवृत, योगियोंके गुरु, आचार्य, योगिगम्य पिनाकी, संसारसे उद्धार करनेवाले, रुद्र, ब्रह्मा, ब्रह्माधिपति, शाश्वत, सर्वव्यापी, शान्त, ब्राह्मणोंके रक्षक तथा ब्राह्मणप्रिय, जटाधारी, कालमूर्ति, अमूर्ति, एकमूर्ति, महामूर्ति, वेदवेद्य और द्युलोकके स्वामी परमेश्वर तथा नीलकण्ठ, विश्वमूर्ति,

English

Lord Visnu, the Sattvic soul forever sustains (the universe). The Rajasaic form Brahma creates and the Tamasa form Rudra annihilates it.

अध्याय २३

श्लोक 37

तस्य बभ्रुरिति ख्यातः पुण्यश्लोको ऽभवन्नृपः ।धार्मिको रूपसंपन्नस्तत्त्वज्ञानरतः सदा

tasya babhruriti khyātaḥ puṇyaśloko 'bhavannṛpaḥ / dhārmiko rūpasaṃpannastattvajñānarataḥ sadā

हिन्दी अर्थ

सर्वत्र व्याप्त रहनेवाले, विश्वरेता (जिनके वीर्यसे ही समस्त विश्वको उत्पत्ति हुई है), कालाग्निरूप, कालका दहन करनेवाले, कामनाओंको प्रदान करनेवाले एवं कामदेवका नाश करनेवाले, चन्द्रमाके अवयवको अर्थात् द्वितीयाके चन्द्रमाको आभूषणके रूपमें धारण करनेवाले देव गिरिश, विशेषरूपसे रक्तवर्णवाले, ग्रास बना लेनेवाले (महाप्रलयमें सबको अपने उदरमें डाल लेनेवाले), आदित्य, उग्र, पशुपति, भीम, भास्कर तथा अन्धकारसे

English

Hence, Lord Visnu, Kesava the suppressor of Kesin, is the deity worthy of being propitiated by kings who protect their respective kingdoms."

अध्याय २३

श्लोक 38

भजमानस्य सृञ्जय्यां भजमाना विजज्ञिरे ।तेषां प्रधानौ विख्यातौ निमिः कृकण एव च

bhajamānasya sṛñjayyāṃ bhajamānā vijajñire / teṣāṃ pradhānau vikhyātau nimiḥ kṛkaṇa eva ca

हिन्दी अर्थ

परे रहनेवाले परमेष्ठीको मैं नमस्कार करता हूँ ॥ ४५--५०॥ मन्वन्तरकी समापिपर्यन्त बीते हुए तथा भविष्यमें आनेवाले युगों (कलियुगों)-का संक्षेपमें यह लक्षण बताया गया है, निःसंदेह एक मन्वन्तर (-के कथन)-से सभी मन्वन्तरों तथा एक कल्प (-के कथन)-से अन्य कल्पोंका

English

On hearing his words, the other steady-minded bro¬ thers said,—"Rudra, the annihilator should be worshipped by those who seek liberation.

अध्याय २३

श्लोक 39

महाभोजकुले जाता भोजा वैमार्तिकास्तथा ।वृष्णेः सुमित्रो बलवाननमित्रः शिनस्तथा

mahābhojakule jātā bhojā vaimārtikāstathā / vṛṣṇeḥ sumitro balavānanamitraḥ śinastathā

हिन्दी अर्थ

भी कथन हो गया बीते हुए तथा आनेवाले सभी मन्वन्तरोंमें समान नाम एवं रूपवाले सभी अधिष्ठाता (देवता, सपर्षि तथा इन्द्र आदि) होते हें ॥ ५१--५३ ॥ भगवान् (व्यास)-के ऐसा कहनेपर श्वेतवाहन किरीटधारी (अर्जुन)-ने ईशान (भगवान् शंकर)-में निश्चल परम भक्ति धारण की। उन्होंने उन सर्वज्ञ, सब कुछ करनेवाले, साक्षात् विष्णुके रूपमें अवस्थित प्रभु

English

This Rudra is verily the Supreme Deity. At the end of the Kalpa period. Lord Siva, resorting to the Tamo-guna, will annihilate the whole of this world.

अध्याय २३

श्लोक 40

अनमित्रादभून्निघ्नो निघ्नस्य द्वौ बभूवतुः ।प्रसेनस्तु महाभागः सत्राजिन्नाम चोत्तमः

anamitrādabhūnnighno nighnasya dvau babhūvatuḥ / prasenastu mahābhāgaḥ satrājinnāma cottamaḥ

हिन्दी अर्थ

कृष्णद्वेपायन ऋषिको नमस्कार किया शज्रुके नगरको जीतनेवाले तथा विनीत उन पार्थ (अर्जुन)-को व्यासमुनिने अपने दोनों सुन्दर, शुभ हाथोंसे स्पर्श करते हुए पुनः कहा

English

The trident-bearing lord dissolves the world by means of Vidya at the outset* and then by means of his Supremely terrible and the most refulgent form."

अध्याय २३

श्लोक 41

अनमित्राच्छिनिर्जज्ञे कनिष्ठाद् वृष्णिनन्दनात् ।सत्यवान् सत्यसंपन्नः सत्यकस्तत्सुतो ऽभवत्

anamitrācchinirjajñe kaniṣṭhād vṛṣṇinandanāt / satyavān satyasaṃpannaḥ satyakastatsuto 'bhavat

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्ये शंकरे नूनं भक्तः परपुरञ्जय दृष्टवानसि तं देवं विश्वाक्षं विश्वतोमुखम्। प्रत्यक्षमेव सर्वेशं रुद्रं सर्वजगदगुरुम्

English

Then pondering over it, king Jayadhvaja spoke to- them—"The creature is liberated through Sattva Gum and Lord Hari is constituted of Sattva Guna."

अध्याय २३

श्लोक 42

सात्यकिर्युयुधानस्तु तस्यासङ्गो ऽभवत् सुतः ।कुणिस्तस्य सुतो धीमांस्तस्य पुत्रो युगन्धरः

sātyakiryuyudhānastu tasyāsaṅgo 'bhavat sutaḥ / kuṇistasya suto dhīmāṃstasya putro yugandharaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानं तहैश्वरं दिव्यं यथावद् विदितं त्वया। स्वयमेव हृषीकेशः: प्रीत्योबाच सनातन: गच्छ गच्छ स्वकं स्थानं न शोकं कर्तुमर्हसि । व्रजस्व परया भक्त्या शरण्यं शरणं शिवम्

English

The brothers replied to him—"If Rudra is served by the Sattvika people he liberates them. One who is endowed with Sattva Guna shall always worship Siva."

अध्याय २३

श्लोक 43

माद्रया वृष्णेः सुतो जज्ञे पृश्निर्वै यदुनन्दनः ।जज्ञाते तनयौ पृश्नेः श्वफल्कश्चित्रकश्च ह

mādrayā vṛṣṇeḥ suto jajñe pṛśnirvai yadunandanaḥ / jajñāte tanayau pṛśneḥ śvaphalkaścitrakaśca ha

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त्वा स भगवाननुगृह्यार्जुनं प्रभुः। जगाम शंकरपुरी समाराधयितुं भवम् पाण्डवेयोऽपि तद्वाक्यात् सम्प्राप्य शरणं शिवम्। संत्यज्य सर्वकर्माणि तद्भक्तिपरमोऽभवत्

English

Then prince Jayadhvaja laughingly remarked:—"It is proper that one's own Dharma should be followed for salva¬ tion. No other method is prescribed by sages.

अध्याय २३

श्लोक 44

श्वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्यामविन्दत ।तस्यामजनयत् पुत्रमक्रूरं नाम धार्मिकम् ।उपमङ्गुस्तथा मङ्गुरन्ये च बहवः सुताः

śvaphalkaḥ kāśirājasya sutāṃ bhāryāmavindata / tasyāmajanayat putramakrūraṃ nāma dhārmikam / upamaṅgustathā maṅguranye ca bahavaḥ sutāḥ

हिन्दी अर्थ

मुक्त्वा सत्यवतीसूनुं कृष्णं वा देवकीसुतम् पाराशर्याय मुनये व्यासायामिततेजसे

English

So the propitiation of Visnu of unmeasured prowess is the greatest Dharma of kings who always uphold the power derived from him."

अध्याय २३

श्लोक 45

अक्रूरस्य स्मृतः पुत्रो देववानिति विश्रुतः ।उपदेवश्च पुण्यात्मा तयोर्विश्वप्रमाथिनौ

akrūrasya smṛtaḥ putro devavāniti viśrutaḥ / upadevaśca puṇyātmā tayorviśvapramāthinau

हिन्दी अर्थ

कृष्णद्वैपायनः साक्षाद् विष्णुरेव सनातनः। को ह्यान्यस्तत्त्वतो रुद्रं वेत्ति तं परमेश्वरम् पाराशर्य महात्मानं योगिनं विष्णुमव्ययम्

English

Another son of the king, Kfsna the most excellent among the intelligent ones, spoke to him—"What our father Arjuna has done is the holy dharma.''

अध्याय २३

श्लोक 46

चित्रकस्याभवत् पुत्रः पृथुर्विपृथुरेव च ।अश्वग्रीवः सुबाहुश्च सुपार्श्वकगवेषणौ

citrakasyābhavat putraḥ pṛthurvipṛthureva ca / aśvagrīvaḥ subāhuśca supārśvakagaveṣaṇau

हिन्दी अर्थ

शत्रुके नगरको जीतनेवाले (अर्जुन!) निश्चय ही तीनों लोकोंमें तुम्हारे समान शंकरका भक्त कोई दूसरा नहीं है, तुम धन्य हो, अनुगृहीत (भगवान् शंकरके आनुग्रहके भाजन) हो। तुमने सभी ओर नेत्र तथा सभी ओर मुखवाले, सारे संसारके गुरु, सर्वेश, रुद्रदेवका प्रत्यक्ष ही दर्शन किया है। ईश्वर (शंकर)-सम्बन्धी दिव्य ज्ञान तुम्हें यथार्थरूपसे विदित है। स्वयं सनातन हृषीकेशने प्रीतिपूर्वक तुम्हें सब बतलाया था। शीघ्र

English

When the dispute thus continued Surasena spoke these words—"In this matter the sages are our authority. What they say in this matter must be correct."

अध्याय २३

श्लोक 47

अन्धकात् काश्यदुहिता लेभे च चतुरः सुतान् ।कुकुरं भजमानं च शुचिं कम्बलबर्हिषम्

andhakāt kāśyaduhitā lebhe ca caturaḥ sutān / kukuraṃ bhajamānaṃ ca śuciṃ kambalabarhiṣam

हिन्दी अर्थ

अपने स्थानको जाओ, तुम शोक करने योग्य नहीं हो। शरणागतवत्सल शिवकी परा भक्तिको शरण ग्रहण करो॥ ५७--६० ॥ ऐसा कहकर वे भगवान् प्रभु (व्यास) अर्जुनपर कृपा करके शंकरकी आराधना करनेके लिये शंकरकी पुरीको गये। पाण्डुपुत्र अर्जुन भी उनके कहनेसे शिवकी शरणमें पहुंचे और सभी कर्मोंका परित्यागकर उनकी

English

Then all those prominent among kings being ex¬ tremely agitated in mind, went to the hermitage of Seven sages who were the expounders of the Brahman (or the Vedas) and usked them.

अध्याय २३

श्लोक 48

कुकुरस्य सुतो वृष्णिर्वृष्णेस्तु तनयो ऽभवत् ।कपोतरोमा विपुलस्तस्य पुत्रो विलोमकः

kukurasya suto vṛṣṇirvṛṣṇestu tanayo 'bhavat / kapotaromā vipulastasya putro vilomakaḥ

हिन्दी अर्थ

भक्तिमें ही दत्तचित्त हो गये सत्यवतीके पुत्र व्यास या देवकीके पुत्र कृष्णको छोड़कर अन्य कोई भी अर्जुनके समान शंकरकी भक्ति करनेवाला न तो हुआ और न होगा। उन सत्यस्वरूप, धीमान् पराशरके पुत्र अमित तेजस्वी भगवान् व्यासमुनिको

English

Those sages headed by Vasistha and others conveyed to them the truth in matter:—"Whatever deity appeals to a man is his deity.

अध्याय २३

श्लोक 49

तस्यासीत् तुम्बुरुसखा विद्वान् पुत्रो नलः किल ।ख्यायते तस्य नामानुरनोरानकदुन्दुभिः

tasyāsīt tumburusakhā vidvān putro nalaḥ kila / khyāyate tasya nāmānuranorānakadundubhiḥ

हिन्दी अर्थ

नित्य नमस्कार है। कृष्णद्वैपायन (व्यास) साक्षात् सनातन विष्णु ही हैं, इनके अतिरिक्त उन परमेश्वर रुद्रको यथार्थरूपसे अन्य कौन जानता है। इन सत्यवतीनन्दन, पराशरपुत्र, महात्मा योगी, अव्यय विष्णुस्वरूप कृष्णद्वैपायन (व्यास) ऋषिको आपलोग नमस्कार करें। इस प्रकारसे कहे जानेपर सभी मुनियोंने एकाग्रचित्त होकर सत्यवतीके पुत्र उन महात्मा व्यासको नमस्कार किया

English

But if the deity is worshipped for a specific purpose it bestows what is liked by men. By special worship it bestows everything. O kings, this principle or rule cannot be other¬ wise.

अध्याय २३

श्लोक 50

स गोवर्धनमासाद्य तताप विपुलं तपः ।वरं तस्मै ददौ देवो ब्रह्मा लोकमहेश्वरः

sa govardhanamāsādya tatāpa vipulaṃ tapaḥ / varaṃ tasmai dadau devo brahmā lokamaheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

व्यासजीका वाराणसी-गमन, व्याससे जेमिनि आदि ऋषियोंका धर्मसम्बन्धी प्रश्न, व्यासका उन्हें शिव-पार्वती-संवाद बताना, अविमुक्तक्षेत्र वाराणसीका माहात्म्य, वाराणसी-सेवनका विशेष फल प्राप्य वाराणसी दिव्यां कृष्णद्वैपायनो मुनि: । किमकार्षीन्महाबुद्द्ः श्रोतुं कौतूहलं हि नः

English

The deities of kings are:— Visnu as well as Isa (Siva) and Purandara (Indra). The deities of Brahmanas are:—Agni (the fire-god), Aditya (the sun-god), Brahma and the Pinaka-wielding deity (Siva).

अध्याय २३

श्लोक 51

वंशस्य चाक्षयां कीर्ति गानयोगमनुत्तमम् ।गुरोरभ्यधिकं विप्राः कामरूपित्वमेव च

vaṃśasya cākṣayāṃ kīrti gānayogamanuttamam / gurorabhyadhikaṃ viprāḥ kāmarūpitvameva ca

हिन्दी अर्थ

प्राप्य वाराणसीं दिव्यामुपस्पृश्य महामुनिः । पूजयामास जाह्वव्यां देवं विश्वेश्वरं शिवम् तमागतं मुनिं दृष्टा तत्र ये निवसन्ति वै। पूजयाञ्चक्रिरे व्यासं मुनयो मुनिपुङ्गवम्

English

The deity of Devas is Visnu, of Danavas is the Trident-bearing lord; Soma (moon) is said to be the deity of Gandharvas and Yaksas.

अध्याय २३

श्लोक 52

स लब्ध्वा वरमव्यग्रो वरेण्यं वृषवाहनम् ।पूजयामास गानेन स्थाणुं त्रिदशपूजितम्

sa labdhvā varamavyagro vareṇyaṃ vṛṣavāhanam / pūjayāmāsa gānena sthāṇuṃ tridaśapūjitam

हिन्दी अर्थ

पप्रच्छुः प्रणताः सर्वे कथाः पापविनाशिनीः । महादेवाश्रयाः पुण्या मोक्षधर्मान् सनातनान् स चापि कथयामास सर्वज्ञो भगवानृषिः। माहात्म्यं देवदेवस्य धर्मान् वेदनिदर्शितान्॥ तेषां मध्ये मुनीन्द्राणां व्यासशिष्यो महामुनिः । पृष्टवान् जैमिनिर्व्यासं गूढमर्थं सनातनम्

English

The deity of Vidyadharas is the goddess of speech; of Siddhasis Lord Hari; of Raksasas is Sankara, Rudra and of Kinnaras is Parvatl.

अध्याय २३

श्लोक 53

तस्य गानरतस्याथ भगवानम्बिकापतिः ।कन्यारत्नं ददौ देवो दुर्लभं त्रिदशैरपि

tasya gānaratasyātha bhagavānambikāpatiḥ / kanyāratnaṃ dadau devo durlabhaṃ tridaśairapi

हिन्दी अर्थ

केचिद् ध्यानं प्रशंसन्ति धर्ममेवापरे जनाः । अन्ये सांख्यं तथा योगं तपस्त्वन्ये महर्षयः ब्रह्मचर्यमथो मौनमन्ये प््राहुर्महर्षयः। अहिंसां सत्यमप्यन्ये संन्यासमपरे विदुः

English

The deity of sages is, Lord Brahma as well as Mahadeva, the wielder of the trident. Goddess Uma is worthy of being respected by women, so also are Visnu, Isa and Bhas- kara (the sun-god).

अध्याय २३

श्लोक 54

तया स सङ्गतो राजा गानयोगमनुत्तमम् ।अशिक्षयदमित्रघ्नः प्रियां तां भ्रान्तलोचनाम्

tayā sa saṅgato rājā gānayogamanuttamam / aśikṣayadamitraghnaḥ priyāṃ tāṃ bhrāntalocanām

हिन्दी अर्थ

केचिद् दयां प्रशंसन्ति दानमध्ययनं तथा। तीर्थयात्रां तथा केचिदन्ये चेन्द्रियनिग्रहम् किमेतेषां भवेज्यायः प्रत्रूहि मुनिपुङ्गव। यदि वा विद्यतेऽप्यन्यद् गुह्यं तद्वक्तुमर्हसि

English

All these are the deities of householders. The Brahman shall be the deity of Brahmacarins (religious students under the vow of celibacy). The deity of Vaikhdnasas (recluses) shall be Arka (the sun-god) and the deity of ascetics {Sannyasins) shall be Mahesvara.

अध्याय २३

श्लोक 55

तस्यामुत्पादयामास सुभुजं नाम शोभनम् ।रूपलावण्यसंपन्नां ह्रीमतीमपि कन्यकाम्

tasyāmutpādayāmāsa subhujaṃ nāma śobhanam / rūpalāvaṇyasaṃpannāṃ hrīmatīmapi kanyakām

हिन्दी अर्थ

शरुत्वा स जैमिनेर्वाक्यं कृष्णद्वैपायनो मुनिः । प्राह गम्भीरया वाचा प्रणम्य वृषकेतनम् ऋषियोंने कहा-- (सूतजी !) महाबुद्धिमान् कृष्ण- द्वैपायन (व्यास) मुनिने दिव्य वाराणसीपुरीमें पहुँचकर क्या किया? इस विषयको सुननेके लिये हम लोगोंको कोतूहल है

English

The god of goblins is Lord Rudra, that of Kusrnandas is Vinayaka, and the deity of every one is Lord Brahma, the progenitor and the lord of devas.

अध्याय २३

श्लोक 56

ततस्तं जननी पुत्रं बाल्ये वयसि शोभनम् ।शिक्षयामास विधिवद् गानविद्यां च कन्यकाम्

tatastaṃ jananī putraṃ bālye vayasi śobhanam / śikṣayāmāsa vidhivad gānavidyāṃ ca kanyakām

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--दिव्य वाराणसीमें पहुँचकर महा- मुनिने गङ्गामें आचमनकर (स्त्रानकर) विश्वेश्वर देव शिवका पूजन किया। उन मुनि (व्यासजी)-को आया देखकर वहाँ निवास करनेवाले मुनियोंने मुनिश्रेष्ठ व्यासको पूजा को। उन सभीने महादेवसे सम्बद्ध पापोंका नाश करनेवाली पुण्यदायिनी कथा तथा सनातन मोक्षध्मोंको विनयपूर्वक पूछा। सर्वज्ञ उन भगवान् (व्यास) ऋषिने भी देवाधिदेव (शिव)-का माहात्म्य

English

Lord Brahma himself has proclaimed thus. Hence Jayadhvaja certainly deserves the propitiation of Visnu.

अध्याय २३

श्लोक 57

कृतोपनयनो वेदानधीत्य विधिवद् गुरोः ।उद्ववाहात्मजां कन्यां गन्धर्वाणां तु मानसीम्

kṛtopanayano vedānadhītya vidhivad guroḥ / udvavāhātmajāṃ kanyāṃ gandharvāṇāṃ tu mānasīm

हिन्दी अर्थ

तथा वेदमें निर्दिष्ट धर्मोका वर्णन किया। उन मुनियोंके मध्य व्यासके शिष्य महामुनि जैमिनिने व्यासजीसे सनातन गूढ़ अर्थ पूछा जैमिनिने कहा-- भगवन्! एक संशयको आप यथार्थरूपसे दूर करें, क्योंकि आप परम ऋषिको कुछ भी अविदित नहीं है। कुछ लोग ध्यानकी प्रशंसा करते हैं, कुछ दूसरे धर्मको ही प्रशंसा करते हैं। अन्य लोग

English

But Hari should be worshipped by men after realising his identity with Rudra. Otherwise Hari may not annihilate the enemy of the king."

अध्याय २३

श्लोक 58

तस्यामुत्पादयामास पञ्च पुत्राननुत्तमान् ।वीणावादनतत्त्वज्ञान् गानशास्त्रविशारदान्

tasyāmutpādayāmāsa pañca putrānanuttamān / vīṇāvādanatattvajñān gānaśāstraviśāradān

हिन्दी अर्थ

सांख्य तथा योगको, कुछ महर्षि तपको, कोई ब्रह्मचर्यको और दूसरे महर्षि मौन धारणको, कुछ अहिंसा एवं सत्यको तथा कुछ विद्वान् संन्यासको श्रेष्ठ बताते हैं। कुछ लोग दयाको प्रशंसा करते हैं तो कुछ दान तथा अध्ययनकी। इसी प्रकार कुछ तीर्थयात्राको तथा दूसरे लोग इन्द्रियनिग्रहको महत्त्व देते हैं। मुनिश्रेष्ठ! इनमेंसे बतलायें कि कोन सर्वाधिक श्रेष्ठ है अथवा अन्य भी यदि कोई गुह्य साधन हो तो उसे आप बतलायें॥ ७--११॥

English

Thereafter, they bowed to them and returned to their extremely splendid city. After conquering the enemies in the battle, they protected the Earth.

अध्याय २३

श्लोक 59

पुत्रैः पौत्रैः सपत्नीको राजा गानविशारदः ।पूजयामास गानेन देवं त्रिपुरनाशनम्

putraiḥ pautraiḥ sapatnīko rājā gānaviśāradaḥ / pūjayāmāsa gānena devaṃ tripuranāśanam

हिन्दी अर्थ

जेमिनिकी बात सुनकर वे कृष्णद्वैपायन मुनि वृषभध्वज (शंकर)-को प्रणाम करते हुए गम्भीर वाणीमें बोले- भगवान् ( व्यास )-ने कहा--महाभाग्यशाली मुने! आप धन्य हैं, धन्य हैं। आपने जो पूछा है, मैं उस गुह्यतमसे भी गुह्य (तत्त्व)-को कहता हुँ, अन्य सभी महर्षि भी सुनें

English

O Brahmanas, then, on one occasion a certain Danava named Videha who terrified all beings, came to their city.

अध्याय २३

श्लोक 60

ह्रीमती चापि या कन्या श्रीरिवायतलोचना ।सुबाहुर्नाम गन्धर्वस्तामादाय ययौ पुरीम्

hrīmatī cāpi yā kanyā śrīrivāyatalocanā / subāhurnāma gandharvastāmādāya yayau purīm

हिन्दी अर्थ

गूढमप्राज्ञविद्िष्टं सेवितं सूक्ष्मदर्शिभिः मेरुशृङ्गे पुरा देवमीशानं त्रिपुरद्विषम्।

English

He was terrible due to his fangs; his body was blazing (i.e. he had a resplendent personality) like fire at the world-destruction, at the close of Tugas. He was wielding a spear sparkling like the sun. His roaring sound reverberated in the ten quarters.

अध्याय २३

श्लोक 61

तस्यामप्यभवन् पुत्रा गन्धर्वस्य सुतेजसः ।सुषेणवीरसुग्रीवसुभोजनरवाहनाः

tasyāmapyabhavan putrā gandharvasya sutejasaḥ / suṣeṇavīrasugrīvasubhojanaravāhanāḥ

हिन्दी अर्थ

देवासनगता देवी महादेवमपृच्छत देवदेव महादेव भक्तानामार्तिनाशन।

English

Men who lived there lost their lives on hearing that shout; others became frightened and fled.

अध्याय २३

श्लोक 62

अथासीदभिजित् पुत्रो वीरस्त्वानकदुन्दुभेः ।पुनर्वसुश्चाभिजितः संबभूवाहुकः सुतः

athāsīdabhijit putro vīrastvānakadundubheḥ / punarvasuścābhijitaḥ saṃbabhūvāhukaḥ sutaḥ

हिन्दी अर्थ

कथं त्वां पुरुषो देवमचिरादेव पश्यति सांख्ययोगस्तथा ध्यानं कर्मयोगोऽथ वैदिकः ।

English

With great determination they rushed at Videha. Sura discharged the miraculous weapon of Rudra; Surasena hurled the missile of Varuna.

अध्याय २३

श्लोक 63

आहुकस्योग्रसेनश्च देवकश्च द्विजोत्तमाः ।देवकस्य सुता वीरा जज्ञिरे त्रिदशोपमाः

āhukasyograsenaśca devakaśca dvijottamāḥ / devakasya sutā vīrā jajñire tridaśopamāḥ

हिन्दी अर्थ

आयासबहुला लोके यानि चान्यानि शंकर येन विश्रान्तचित्तानां योगिनां कर्मिणामपि! दृश्यो हि भगवान् सूक्ष्मः सर्वेषामथ देहिनाम्

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 64

देववानुपदेवश्च सुदेवो देवरक्षितः ।तेषां स्वसारः सप्तासन् वसुदेवाय ता ददौ

devavānupadevaśca sudevo devarakṣitaḥ / teṣāṃ svasāraḥ saptāsan vasudevāya tā dadau

हिन्दी अर्थ

एतद् गुह्यतमं ज्ञानं गूढं ब्रह्मादिसेवितम्। हिताय सर्वभक्तानां ब्रूहि कामाङ्गनाशन तत्र भक्ता महादेवि मदीयं व्रतमास्थिताः । निवसन्ति महात्मानः परं नियममास्थिताः

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 65

वृकदेवोपदेवा च तथान्या देवरक्षिता ।श्रीदेवा शान्तिदेवा च सहदेवा सहदेवा च सुव्रता ।देवकी चापि तासां तु वरिष्ठाभूत् सुमध्यमा

vṛkadevopadevā ca tathānyā devarakṣitā / śrīdevā śāntidevā ca sahadevā sahadevā ca suvratā / devakī cāpi tāsāṃ tu variṣṭhābhūt sumadhyamā

हिन्दी अर्थ

भूर्लोके नैव संलग्रमन्तरिक्षे ममालयम्। अयुक्तास्तन्न पश्यन्ति युक्ताः पश्यन्ति चेतसा कालो भूत्वा जगदिदं संहराम्यत्र सुन्दरि

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 66

अग्रसेनस्य पुत्रो ऽभून्न्यग्रोधः कंस एव च ।सुभूमी राष्ट्रपालश्च तुष्टिमाञ्छङ्कुरेव च

agrasenasya putro 'bhūnnyagrodhaḥ kaṃsa eva ca / subhūmī rāṣṭrapālaśca tuṣṭimāñchaṅkureva ca

हिन्दी अर्थ

अज्ञानी लोग जिससे द्वेष करते हैं और सूक्ष्मदर्शी जिसका सेवन करते हैं, वह गूढ़ सनातन ज्ञान प्राचीन कालमें ईश्वर (शंकर)-के द्वारा कहा गया है। जो श्रद्धारहित हो, परमेष्ठी (शंकर)-का भक्त न हो और वेदसे द्वेष रखता हो, ऐसे व्यक्तिको सभी ज्ञानोंमें उत्तम इस शुभ ज्ञानको नहीं प्रदान करना चाहिए। प्राचीन कालमें मेरु-शिखरपर भगवान् शंकरके साथ एक ही आसनपर स्थित देवी पार्वतीने त्रिपुरारि देव, ईशान

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 67

भजमानादबूत् पुत्रः प्रख्यातो ऽसौ विदूरथः ।तस्य शूरः शमिस्तस्मात् प्रतिक्षत्रस्ततो ऽभवत्

bhajamānādabūt putraḥ prakhyāto 'sau vidūrathaḥ / tasya śūraḥ śamistasmāt pratikṣatrastato 'bhavat

हिन्दी अर्थ

महादेवसे पूछा-- ॥ १४--१६॥ देवीने कहा--देवाधिदेव महादेव! आप भक्तोंके कष्टको दूर करनेवाले हैं। पुरुष किस प्रकार शीघ्र ही आप देवका दर्शन कर सकता है? कामदेवका विनाश करनेवाले शंकर! लोकमें सांख्ययोग, ध्यान, वैदिक

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 68

स्वयंभोजस्ततस्तस्माद् हृदिकः शत्रुतापनः ।कृतवर्माथ तत्पुत्रो देवरस्तत्सुतः स्मृतः ।स शूरस्तत्सुतो धीमान् वसुदेवो ऽथ तत्सुतः

svayaṃbhojastatastasmād hṛdikaḥ śatrutāpanaḥ / kṛtavarmātha tatputro devarastatsutaḥ smṛtaḥ / sa śūrastatsuto dhīmān vasudevo 'tha tatsutaḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मयोग और अन्य भी अनेक अधिक परिश्रमसाध्य (उपाय) बतलाये गये हैं। (उनमें) जो ब्रह्मा आदिद्वारा सेवित उपाय या अत्यन्त गुह्य एवं गूढ ज्ञान हो, उसे आप हम सभी भक्तोंके कल्याणके लिये बतलायें, जिससे भ्रान्तचित्तवालो अथवा कर्मयोगी मनुष्यों एवं समस्त देहधारियोंको सूक्ष्म भगवान्का दर्शन हो सके॥ १७--२० ॥

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 69

वसुदेवावन्महाबाहुर्वासुदेवो जगद्गुरुः ।बभूव देवकीपुत्रो देवैरभ्यर्थितो हरिः

vasudevāvanmahābāhurvāsudevo jagadguruḥ / babhūva devakīputro devairabhyarthito hariḥ

हिन्दी अर्थ

ईश्वर बोले--परम ऋषियोंने जिस विज्ञानको कहा है, अज्ञानियोंने जिस ज्ञानका विरोध किया है और जो अकथनीय है, उसे मैं तत्त्वत: तुमसे कहता हूँ। पुरी वाराणसी मेरा परम गुद्यतम क्षेत्र है। यह सभी प्राणियोंको संसारसागरसे पार उतारनेवाली है। महादेवि! यहाँ मेरे व्रतको धारण करनेवाले भक्त तथा श्रेष्ठ नियमका आश्रय ग्रहण करनेवाले महात्मा निवास करते हैं। यह मेरा अविमुक्त (काशीक्षेत्र) सभी तीर्थोमें उत्तम, सभी स्थानोंमें

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 70

रोहिणी च महाभागा वसुदेवस्य शोभना ।असूत पत्नी संकर्षं रामं ज्येष्ठं हलायुधम्

rohiṇī ca mahābhāgā vasudevasya śobhanā / asūta patnī saṃkarṣaṃ rāmaṃ jyeṣṭhaṃ halāyudham

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ और सभी ज्ञानोंमें उत्तम ज्ञानरूप है॥ २१--२४॥ इस दिव्य भूमिमें महाश्‍्मशानरूपी काशीमें अन्य अनेक पवित्र स्थान, तीर्थ तथा मन्दिर प्रतिष्ठित हैं। मेरा गृहस्वरूप (यह वाराणसी क्षेत्र) भूलोकसे सम्बद्ध नहीं है, अपितु अन्तरिक्षमें (अवस्थित) है, अयोगियोंको इसके

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 71

स एव परमात्मासौ वासुदेवो जगन्मयः ।हलायुधः स्वयं साक्षाच्छेषः संकर्षणः प्रभुः

sa eva paramātmāsau vāsudevo jaganmayaḥ / halāyudhaḥ svayaṃ sākṣāccheṣaḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

दर्शन नहीं होते। जो योगी हैं वे ध्यानमें इसका दर्शन करते हैं। सुन्दरी! यह महाश्‍्मशानके नामसे विख्यात है और इसे अविमुक्त (क्षेत्र) भी कहा जाता है। में कालरूप होकर यहाँ इस संसारका संहार करता हूँ॥ २५--२७॥ काशीमें मरण होनेपर स्थूल, सूक्ष्म एवं कारण--इन तीनों शरीरोंका सदाके लिये नाश हो जाता है, इसीलिये काशीको

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 72

भृगुशापच्छलेनैव मानयन् मानुषीं तनुम् ।बभूत तस्यां देवक्यां रोहिण्यामपि माधवः

bhṛguśāpacchalenaiva mānayan mānuṣīṃ tanum / babhūta tasyāṃ devakyāṃ rohiṇyāmapi mādhavaḥ

हिन्दी अर्थ

महाश्मशान कहते हैं। देवीदं सर्वगुह्यानां स्थानं प्रियतमं मम। मद्धक्तास्तत्र गच्छन्ति मामेव प्रविशन्ति ते

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 73

उमादेहसमुद्भूता योगनिद्रा च कौशीकी ।नियोगाद् वासुदेवस्य यशोदातनया ह्यभूत्

umādehasamudbhūtā yoganidrā ca kauśīkī / niyogād vāsudevasya yaśodātanayā hyabhūt

हिन्दी अर्थ

जन्मान्तरसहस्त्रेषु यत्पापं पूर्वसंचितम्। अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम् ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये वर्णसंकराः। स्त्रियो म्लेच्छाश्च ये चान्ये संकीर्णाः पापयोनयः

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 74

ये चान्ये वसुदेवस्य वासुदेवाग्रजाः सुताः ।प्रागेव कंसस्तान् सर्वान् जघान मुनिपुङ्गवाः

ye cānye vasudevasya vāsudevāgrajāḥ sutāḥ / prāgeva kaṃsastān sarvān jaghāna munipuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

कीटाः पिपीलिकाश्चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः । कालेन निधनं प्राता अविमुक्ते वरानने शिवे मम पुरे देवि जायन्ते तत्र मानवाः

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 75

सुषेणश्च तथोदायी भद्रसेनो महाबलः ।ऋजुदासो भद्रदासः कीर्तिमानपि पूर्वजः

suṣeṇaśca tathodāyī bhadraseno mahābalaḥ / ṛjudāso bhadradāsaḥ kīrtimānapi pūrvajaḥ

हिन्दी अर्थ

मोक्षं सुदुर्लभं मत्वा संसारं चातिभीषणम्। अश्मना चरणौ हत्वा वाराणस्यां वसेन्नरः यत्र तत्र विपन्नस्य गतिः संसारमोक्षिणी

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 76

हतेष्वेतेषु सर्वेषु रोहिणी वसुदेवतः ।असूत रामं लोकेशं बलभद्रं हलायुधम्

hateṣveteṣu sarveṣu rohiṇī vasudevataḥ / asūta rāmaṃ lokeśaṃ balabhadraṃ halāyudham

हिन्दी अर्थ

अविमुक्तं न सेवन्ते मूढा ये तमसावृताः । बिण्मूत्ररेतसां मध्ये ते वसन्ति पुनः पुनः हन्यमानोऽपि यो विद्वान् वसेद् विघ्नशतैरपि। स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 77

जाते ऽथ रामे देवानामादिमात्मानमच्युतम् ।असूत देवकी कृष्णं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम्

jāte 'tha rāme devānāmādimātmānamacyutam / asūta devakī kṛṣṇaṃ śrīvatsāṅkitavakṣasam

हिन्दी अर्थ

जन्ममृत्युजरामुक्तं परं यान्ति शिवालयम्। अपुनर्मरणानां हि सा गतिर्मोक्षकाङ्क्षिणाम्। न दानैर्न तपोभिश्च न यज्ञैर्नापि विद्यया। प्राप्यते गतिरुत्कृष्टा याविमुक्ते तु लभ्यते

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 78

रेवती नाम रामस्य भार्यासीत् सुगुणान्विता ।तस्यामुत्पादयामास पुत्रौ द्वौ निशठोल्मुकौ

revatī nāma rāmasya bhāryāsīt suguṇānvitā / tasyāmutpādayāmāsa putrau dvau niśaṭholmukau

हिन्दी अर्थ

देवि! सभी गुह्य स्थानोंमें यह मेरा सर्वाधिक प्रिय स्थान है। मेरै भक्त यहाँ आते ही मुझमें ही प्रविष्ट हो जाते हैं। यहाँ किया हुआ दान, जप, होम, यज्ञ, तप, कर्म, ध्यान, अध्ययन और ज्ञानार्जन--सब कुछ अक्षय हो जाता है। अविमुक्त क्षेत्रमें प्रविष्ट होनेवालेका हजारों जन्मान्तरोंमे किया हुआ जो पूर्वसंचित पाप है, वह सब नष्ट हो जाता है॥ २८--३० ॥

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 79

षोडशस्त्रीसहस्त्राणि कृष्णस्याक्लिष्टकर्मणः ।बभूवुरात्मजास्तासु शतशो ऽथ सहस्त्रशः

ṣoḍaśastrīsahastrāṇi kṛṣṇasyākliṣṭakarmaṇaḥ / babhūvurātmajāstāsu śataśo 'tha sahastraśaḥ

हिन्दी अर्थ

वरानने! अविमुक्त (वाराणसी) क्षेत्रमें कालवश मृत्युको प्राप्त--ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र, वर्णसंकर, स्त्री, म्लेच्छ, अन्य संकीर्ण पाप योनिवाले सभी मानव प्राणी, कोडे, चींटी तथा जो भी अन्य मृग-पक्षी आदि हैं-ये सभी सिरपर अर्धचन्द्र धारण करनेवाले, त्रिनेत्र तथा महावृषभ (नन्दी)- को वाहन बनानेवाले (शिव- स्वरूप) मानव बनकर मेरे कल्याणमय पुरमें उत्पन्न होते हैं। अविमुक्त क्षेत्रमै मरा हुआ कोई पापी नरकमें

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 80

चारुदेष्णः सुचारुश्च चारुवेषो यशोधरः ।चारुश्रवाश्चारुयशाः प्रद्युम्नः शङ्ख एव च

cārudeṣṇaḥ sucāruśca cāruveṣo yaśodharaḥ / cāruśravāścāruyaśāḥ pradyumnaḥ śaṅkha eva ca

हिन्दी अर्थ

नहीं जाता है, ईश्वर (शंकर)-से कृपा-प्राप्त वे सभी परम गति प्राप्त करते हैं। मोक्षको अत्यन्त दुर्लभ और संसारको अत्यन्त भीषण समझकर पत्थरद्वारा पैरोंको तोड़कर मनुष्यको वाराणसीमें निवास करना चाहिए॥ ३१--३५॥ परमेश्वरी! तपस्याद्वारा पवित्र हुए प्राणीके लिये भी जहाँ-कहीँ मरनेपर संसारसे मुक्त करनेवाली गति दुर्लभ होती है। शैलपुत्री! मेरै अनुग्रहसे (वह गति) यहाँ प्राप्त हो जाती है। मेरी मायासे विमोहित अज्ञानी लोग

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 81

रुक्मिण्य वासुदेवस्यां महाबलपराक्रमाः ।विशिष्टाः सर्वपुत्राणां संबभूवुरिम् सुताः

rukmiṇya vāsudevasyāṃ mahābalaparākramāḥ / viśiṣṭāḥ sarvaputrāṇāṃ saṃbabhūvurim sutāḥ

हिन्दी अर्थ

इस तत्त्वको नहीं समझते हैं। अज्ञानसे आवृत मूढ़ लोग अविमुक्त क्षेत्रका सेवन नहीं करते, वे मल- मूत्र और रजोवीर्य (-से युक्त नरक)-के बीच बार- बार निवास करते हैं। सैकड़ों विघ्रोंसे आहत होनेपर भी जो विद्वान् (वाराणसीमें) निवास करते हैं, वे उस परम स्थानको प्राप्त करते हैं, जहाँ जानेपर शोक नहीं करना पड़ता॥ ३६--३९ ॥

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 82

तान् दृष्ट्वा तनयान् वीरान् रौक्मिणेयाञ्जनार्दनम् ।जाम्बवत्यब्रवीत् कृष्णं भार्या तस्य शुचिस्मिता

tān dṛṣṭvā tanayān vīrān raukmiṇeyāñjanārdanam / jāmbavatyabravīt kṛṣṇaṃ bhāryā tasya śucismitā

हिन्दी अर्थ

(वे) जन्म, मृत्यु और जरारहित होकर शिकके श्रेष्ठ निवासस्थानको प्राप्त करते हैं। पुनः मरणको न प्राप्त करनेवाले मोक्षार्थियोंकी वह सद्गति होती है, जिसे प्रातकर पण्डित लोग (स्वयंको) कृतकृत्य मानते हैं। अविमुक्त क्षेत्रमें जो उत्कृष्ट गति प्राप्त होती है, वह न दानोंसे, न विविध तपोंसे, न यज्ञोंसे और न विद्याद्वारा ही प्राप्त की जा सकती है

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 83

मम त्वं पुण्डरीकाक्ष विशिष्टं गुणवत्तमम् ।सुरेशसदृशं पुत्रं देहि दानवसूदन

mama tvaṃ puṇḍarīkākṣa viśiṣṭaṃ guṇavattamam / sureśasadṛśaṃ putraṃ dehi dānavasūdana

हिन्दी अर्थ

अविमुक्तं परं तत्त्वमविमुक्तं परं शिवम् कृत्वा वै नैष्ठिकीं दीक्षामविमुक्ते वसन्ति ये। तेषां तत्परमं ज्ञानं ददाम्यन्ते परं पदम्

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 84

जात्बवत्या वचः श्रुत्वा जगन्नाथः स्वयं हरिः ।समारेभे तपः कर्तुं तपोनिधिररिन्दमः

jātbavatyā vacaḥ śrutvā jagannāthaḥ svayaṃ hariḥ / samārebhe tapaḥ kartuṃ taponidhirarindamaḥ

हिन्दी अर्थ

केदारं भद्रकर्ण च गया पुष्करमेव च कुरुक्षेत्रं रूद्रकोटिरनर्मदाम्रातकेश्वरम्। शालिग्रामं च कुब्जाम्रं कोकामुखमनुत्तमम्। प्रभासं विजयेशानं गोकर्ण भद्रकर्णकम्

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

अध्याय २३

श्लोक 85

तच्छृणुध्वं मुनिश्रेष्ठा यथासौ देवकीसुतः ।दृष्ट्वा लेभे सुतं रुद्रं तप्त्वा तीव्रं महत् तपः

tacchṛṇudhvaṃ muniśreṣṭhā yathāsau devakīsutaḥ / dṛṣṭvā lebhe sutaṃ rudraṃ taptvā tīvraṃ mahat tapaḥ

हिन्दी अर्थ

एतानि पुण्यस्थानानि त्रैलोक्ये विश्रुतानि ह। न यास्यन्ति परं मोक्षं वाराणस्यां यथा मृताः प्रविष्टा नाशयेत् पापं जन्मान्तरशतैः कृतम्

English

Krsna discharged the missile of Prajapati {Brahmas- tra) and Dhrsna discharged that of Vayu. Jayadhvaja dis¬ charged the miraculous weapons of Kubera, Indra and Agni.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 23
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.