Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
24
अध्याय 24 / 95

Book 1 - Adhyaya 24

92 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ92 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २४

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयोविंशो ऽध्यायः सूत उवाच अथ देवो हृषीकेशो भगवान् पुरुषोत्तमः ।तताप घोरं पुत्रार्थं निदानं तपसस्तपः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge trayoviṃśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca atha devo hṛṣīkeśo bhagavān puruṣottamaḥ / tatāpa ghoraṃ putrārthaṃ nidānaṃ tapasastapaḥ

हिन्दी अर्थ

यदि पापो यदि शठो यदि वाऽधार्मिको नरः। वाराणसीं समासाद्य पुनाति सकलं नरः वाराणस्यां महादेवं येऽर्चयन्ति स्तुवन्ति वै। सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते विज्ञेया गणेश्वराः

English

He is Visnu having the four manifestations [Vyuhas) but he himself is said to be devoid of Vyuha. He is the great Atman, the Supreme abode, the highest firmament. He is the ultimate highest region.

अध्याय २४

श्लोक 2

स्वेच्छयाप्यवतीर्णो ऽसौ कृतकृत्यो ऽपि विश्वधृक् ।चचार स्वात्मनो मूलं बोधयन् भावमैश्वरम्

svecchayāpyavatīrṇo 'sau kṛtakṛtyo 'pi viśvadhṛk / cacāra svātmano mūlaṃ bodhayan bhāvamaiśvaram

हिन्दी अर्थ

ये भक्ता देवदेवेशे वाराणस्यां वसन्ति वै। ते विन्दन्ति परं मोक्षमेकेनैव तु जन्मना यत्र योगस्तथा ज्ञानं मुक्तिरेकेन जन्मना। अविमुक्तं समासाद्य नान्यद् गच्छेत् तपोवनम्

English

Expounders of Brahman call him the Brahman of three syllables OM. He is Vasudeva, the soul of the universe, the Yogic Atman and the Supreme person.

अध्याय २४

श्लोक 3

जगाम योगिभिर्जुष्टं नानापक्षिसमाकुलम् ।आश्रमं तूपमन्योर्वै मुनीन्द्रस्य महात्मनः

jagāma yogibhirjuṣṭaṃ nānāpakṣisamākulam / āśramaṃ tūpamanyorvai munīndrasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्वानोंका यह कहना है कि अनेक (ब्राह्मणादि) वर्णवाले मनुष्यों, वर्णरहित चण्डालादिकों, घृणित व्यक्तियों तथा जो पापों तथा विशिष्ट पापों (महापापों)-से युक्त देहवाले हैं, उनके लिये अविमुक्त क्षेत्र (वाराणसीका सेवन ही) परम ओषधि है। अविमुक्त (क्षेत्र) परम ज्ञान है। अविमुक्त (क्षेत्र) परम पद है। अविमुक्त (क्षेत्र) परम तत्त्व है और अविमुक्त (क्षेत्र) परम कल्याण है। नैष्ठिकी दीक्षा ग्रहण कर जो अविमुक्त (क्षेत्र)-में निवास

English

Devoid of passion, they worshipped the unchanging Rudra accessible through Tajna, through the performance of Yajna. The holy sage, venerable Vasistha, the knowerof Dharma, presided over their Tajna.

अध्याय २४

श्लोक 4

तपत्त्रिराजमारूढः सुपर्णमतितेजसम् ।शङ्खचक्रगदापाणिः श्रीवत्सकृतलक्षणः

tapattrirājamārūḍhaḥ suparṇamatitejasam / śaṅkhacakragadāpāṇiḥ śrīvatsakṛtalakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

करते हैं, उन्हें मैं श्रेष्ठ ज्ञान और अन्तमें परम पद प्रदान करता हुँ ॥ ४२--४४॥ प्रयाग, पुण्यदायी नैमिषारण्य, महालय श्रीशैल, केदार, भद्रकर्ण, गया, पुष्कर, कुरुक्षेत्र, रुद्रकोटि, नर्मदा, आम्रातकेश्वर, शालिग्राम, कुन्जाम्र, श्रेष्ठ कोकामुख, प्रभास, विजयेशान, गोकर्ण तथा भद्रकर्ण-ये सभी पवित्र तीर्थ तीनों लोकोंमें

English

After realising Visnu as the greatest form of Rudra, Jayadhvaja performed the worship of Visnu assiduously.

अध्याय २४

श्लोक 5

नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम् ।ऋषीणामाश्रमैर्जुष्टं वेदघोषनिनादितम्

nānādrumalatākīrṇaṃ nānāpuṣpopaśobhitam / ṛṣīṇāmāśramairjuṣṭaṃ vedaghoṣanināditam

हिन्दी अर्थ

विख्यात हैं, किंतु जिस प्रकार वाराणसीमें मरे हुए व्यक्तियोंको परम मोक्ष प्राप्त होता है, वैसा अन्यत्र प्राप्त नहीं होता। वाराणसीमें प्रविष्ट त्रिपथगामिनी (स्वर्ग, पाताल एवं भूलोक इस प्रकार तीन पथोंमें प्रवाहित होनेवाली) गङ्गा सैकड़ों जन्मोंमें किये हुए पापोंको नष्ट करनेमें अपना विशिष्ट स्थान रखती है ॥ ४५--४८ ॥

English

He who always listens to this story of exploits of Jayadhvaja shall be freed from all sins. He goes to the region of Visnu.

अध्याय २४

श्लोक 6

सिंहर्क्षशरभाकीर्णं शार्दूलगजसंयुतम् ।विमलस्वादुपानीयैः सरोभिरुपशोभितम्

siṃharkṣaśarabhākīrṇaṃ śārdūlagajasaṃyutam / vimalasvādupānīyaiḥ sarobhirupaśobhitam

हिन्दी अर्थ

गङ्गा, श्राद्ध, दान, तप, जप तथा व्रत वाराणसीमें सभी सुलभ हैं, परंतु अन्यत्र दुर्लभ हैं। वाराणसीमें स्थित मनुष्य ऐसा ज्ञान अत्यल्प परिश्रमसे प्राप्त कर लेता है, जिसके सहारे वायुभक्षी होकर नित्य हवन करता है, यज्ञ करता है, दान देता है तथा देवताओंकी पूजा करता है। मनुष्य पापी हो, शठ हो अथवा अधार्मिक हो, तब भी वाराणसीमें पहुंचकर अपने संसर्गमें रहनेवाले सबको पवित्र कर देता है। वाराणसीमें जो महादेवकी

English

Cf. V 11.26-30.

अध्याय २४

श्लोक 7

आरामैर्विविधैर्जुष्टं देवतायतनैः शुभैः ।ऋषिकैरृषिपुत्रैश्च महामुनिगणैस्तथा

ārāmairvividhairjuṣṭaṃ devatāyatanaiḥ śubhaiḥ / ṛṣikairṛṣiputraiśca mahāmunigaṇaistathā

हिन्दी अर्थ

स्तुति करते हैँ, अर्चना करते हैं, उन्हें सभी पापोंसे मुक्त (शंकरके) गणेश्वर समझना चाहिए दूसरे स्थानमें योग, ज्ञान, संन्यास अथवा अन्य उपायॉसे हजारों जन्मोंमें वह परमपद--मोक्ष प्राप्त होता है, किंतु देवदेवेश शंकरके जो भक्त वाराणसीमें निवास करते हैं, वे एक ही जन्ममें परमपद-मोक्षको प्राप्त कर लेते हैं।

English

This romantic dalliance between king Durjaya and heavenly damsel Urvasi seems to be the special contribution of the KP., as PE. is silent about it despite the seven Dur jayas mentioned on The source of this legend is obviously the Vedic dialogue between Pururavas and Urvasi.

अध्याय २४

श्लोक 8

वेदाध्ययनसंपन्नैः सेवितं चाग्निहोत्रिभिः ।योगिभिर्ध्याननिरतैर्नासाग्रगतलोचनैः

vedādhyayanasaṃpannaiḥ sevitaṃ cāgnihotribhiḥ / yogibhirdhyānaniratairnāsāgragatalocanaiḥ

हिन्दी अर्थ

जहाँ एक ही जन्ममें योग, ज्ञान अथवा मुक्ति मिल जाती है, उस अविमुक्त (वाराणसी) क्षेत्रमें पहुँचकर फिर किसी दूसरे तपोवनमें नहीं जाना चाहिए तदेव गुह्यां गुह्यानामेतद् विज्ञाय मुच्यते

English

Vr?a was the founder of their family. His son was Madhu. Madhu had a hundred sons, but Vrsana only had continued his race.

अध्याय २४

श्लोक 9

उपेतं सर्वतः पुण्यं ज्ञानिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।नदीभिरभितो जुष्टं जापकैर्ब्रह्मवादिभिः

upetaṃ sarvataḥ puṇyaṃ jñānibhistattvadarśibhiḥ / nadībhirabhito juṣṭaṃ jāpakairbrahmavādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

पुरी वाराणसी तेभ्यः स्थानेभ्यो ह्यधिका शुभा यत्र साक्षान्महादेवो देहान्ते स्वयमीश्वरः । व्याचष्टे तारकं ब्रह्म तत्रैव ह्यविमुक्तकम्

English

Vitihotra's son was well-known as Ananta. Durjaya who was an expert in all sacred lores, was his son.

अध्याय २४

श्लोक 10

सेवितं तापसैः पुण्यैरीशाराधनतत्परैः ।प्रशान्तैः सत्यसंकल्पैर्निः शोकैर्निरुपद्रवैः

sevitaṃ tāpasaiḥ puṇyairīśārādhanatatparaiḥ / praśāntaiḥ satyasaṃkalpairniḥ śokairnirupadravaiḥ

हिन्दी अर्थ

एकेन जन्मना देवि वाराणस्यां तदाप्नुयात् यत्र नारायणो देवो महादेवो दिवेश्वरः

English

His wife was very beautiful and endowed with all good virtues. She was chaste, devoted to her husband, and she assiduously performed her religious duty, alongwith her husband.

अध्याय २४

श्लोक 11

भस्मावदातसर्वाङ्गै रुद्रजाप्यपरायणैः ।मुण्डितैर्जटिलैः शुद्धैस्तथान्यैश्च शिखाजटैः ।सेवितं तापसैर्नित्य ज्ञानिभिर्ब्रह्मचारिभिः

bhasmāvadātasarvāṅgai rudrajāpyaparāyaṇaiḥ / muṇḍitairjaṭilaiḥ śuddhaistathānyaiśca śikhājaṭaiḥ / sevitaṃ tāpasairnitya jñānibhirbrahmacāribhiḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः । उपासते मां सततं देवदेवं पितामहम् महापातकिनो ये च ये तेभ्यः पापकृत्तमाः । वाराणसीं समासाद्य ते यान्ति परमां गतिम्

English

Once, that great king saw the celestial damsel UrvasI seated on the banks of Yamuna singing in sweet tone.

अध्याय २४

श्लोक 12

तत्राश्रमवरे रम्ये सिद्धाश्रमविभूषिते ।गङ्गा भगवती नित्यं वहत्येवाघनाशिनी

tatrāśramavare ramye siddhāśramavibhūṣite / gaṅgā bhagavatī nityaṃ vahatyevāghanāśinī

हिन्दी अर्थ

तस्मान्मुमुक्षुर्नियतो वसेद् वै मरणान्तिकम्। बाराणस्यां महादेवाऱ्ज्ञानं लब्ध्वा विमुच्यते किन्तु विघ्ना भविष्यन्ति पापोपहतचेतसः । ततो नैव चरेत् पापं कायेन मनसा गिरा

English

With his mind struck by the cupid, he approached her and said:—"O celestial lady, it behoves you to indulge in sexual intercourse with me for a long time."

अध्याय २४

श्लोक 13

स तानन्विष्य विश्वात्मा तापसान् वीतकल्मषान् ।प्रणामेनाथ वचसा पूजयामास माधवः

sa tānanviṣya viśvātmā tāpasān vītakalmaṣān / praṇāmenātha vacasā pūjayāmāsa mādhavaḥ

हिन्दी अर्थ

एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सुव्रताः । अविमुक्ताश्रयं ज्ञानं न कश्चिद् वेत्ति तत्त्वत: देव्यै देवेन कथितं सर्वपापविनाशनम्

English

On seeing the king endowed with comely features and beauty like another god of love, the celestial lady indulged in amorous sports with him for a long time.

अध्याय २४

श्लोक 14

ते ते दृष्ट्वा जगद्योनिं शङ्खचक्रगदाधरम् ।प्रणेमुर्भक्तिसंयुक्ता योगिनां परमं गुरुम्

te te dṛṣṭvā jagadyoniṃ śaṅkhacakragadādharam / praṇemurbhaktisaṃyuktā yogināṃ paramaṃ gurum

हिन्दी अर्थ

ति कूर्मपुराण ति चूँकि मैं वाराणसी क्षेत्र कभी नहीं छोडता, इसलिये वह अविमुक्त (क्षेत्र) कहलाता है, यही गुद्योंमें अत्यन्त गुह्य (ज्ञान) है। इसे जानकर मनुष्य मुक्त हो जाता है। है सुभ्रु (सुन्दर भौंहोंवाली)! ज्ञान” (ब्रह्मज्ञान)

English

Becoming enlightened after a long time, the king said to the charming Urvasi—"I shall go to my beautiful city." She then laughingly said these words:

अध्याय २४

श्लोक 15

स्तुवन्ति वैदिकैर्मन्त्रैः कृत्वा हृदि सनातनम् ।प्रोचुरन्योन्यमव्यक्तमादिदेवं महामुनिम्

stuvanti vaidikairmantraiḥ kṛtvā hṛdi sanātanam / procuranyonyamavyaktamādidevaṃ mahāmunim

हिन्दी अर्थ

और अज्ञान (ब्रह्मज्ञानका साधनरूप ज्ञान)-में निरत तथा परमानन्दकी इच्छा करनेवालोंकी जो गति बतलायी गयी है, वह अविमुक्त (क्षेत्र)-में मरनेवालोंको प्राप्त होती हैं। अविमुक्तरूप देह (विराट्) -में जिन क्षेत्रोंका वर्णन हुआ है, उन सभी क्षेत्रोमें वाराणसीपुरी अधिक

English

"O charming king, I am not fully satisfied with this much of enjoyment with you. You must stay one more year."

अध्याय २४

श्लोक 16

अयं स भगवानेकः साक्षान्नारायणः परः ।अगच्छत्यधुना देवः पुराणपुरुषः स्वयम्

ayaṃ sa bhagavānekaḥ sākṣānnārāyaṇaḥ paraḥ / agacchatyadhunā devaḥ purāṇapuruṣaḥ svayam

हिन्दी अर्थ

यह अविमुक्त क्षेत्र ऐसा है, जहाँ साक्षात् महादेव ईश्वर देहान्त होनेके समय तारक ब्रह्मका उपदेश देते हैं। देवि! जो वह परतर तत्त्व ' अविमुक्त’ नामसे कहा जाता है, वह वाराणसीमें एक जन्ममें ही प्राप्त हो जाता है। (विराट्के) भौंहोंके मध्य, नाभिके मध्य, हृदयमें, मूर्धामें तथा आदित्यमें जिस प्रकार अविमुक्त स्थित है, उसी प्रकार वाराणसीमें अविमुक्त क्षेत्र प्रतिष्ठित है॥ ५९--६१॥

English

The intelligent king told her, "I shall go to the city and shall come back immediately. It behoves you to permit me.

अध्याय २४

श्लोक 17

अयमेवाव्ययः स्त्रष्टा संहर्ता चैव रक्षकः ।अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा मुनीन् द्रष्टुमिहागतः

ayamevāvyayaḥ straṣṭā saṃhartā caiva rakṣakaḥ / amūrto mūrtimān bhūtvā munīn draṣṭumihāgataḥ

हिन्दी अर्थ

वरुणा और असीके मध्य वाराणसीपुरी है। वहाँ अविमुक्त नामक नित्य तत्त्व स्थित है। जहाँ नारायण देव और महादेव दिवेश्वर (सुरलोकके अधिपति) स्थित हैं, उस वाराणसीसे श्रेष्ठ स्थान न कोई हुआ है और न कोई होगा। वहाँ गन्धर्वो, यक्षों, नागों तथा राक्षसोंसहित सभी देवता मुझ देवाधिदेव पितामहको सतत उपासना करते हैं॥६२--६४॥

English

That beautiful lady spoke to him,—"My dear king I agree. But you must not indulge in sexual intercourse with any other celestial lady."

अध्याय २४

श्लोक 18

एष धाता विधाता च समागच्छति सर्वगः ।अनादिरक्षयो ऽनन्तो महाभूतो महेश्वरः

eṣa dhātā vidhātā ca samāgacchati sarvagaḥ / anādirakṣayo 'nanto mahābhūto maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

जो महापापी हैं और उनसे भी जो अधिक पाप करनेवाले (अतिपातकी) हैं, वे वाराणसी पहुँचकर परम गतिको प्राप्त करते हैं। इसलिये मोक्षार्थीको मरणपर्यन्त वाराणसीमें निश्चितरूपसे निवास करना चाहिए । वाराणसीमें महादेवसे ज्ञान प्राप्तकर मनुष्य मुक्त हो जाता है। किंतु पापसे आक्रान्त चित्तवालोंको विप्र होते हैं। इसलिये शरीर, मन और वाणीसे पाप नहीं करना चाहिए। सुव्रतो ! (उत्तम व्रतोंका पालन करनेवाले)

English

'Amen' said he, and immediately went to his ex¬ cellent city. After returning there, he saw his chaste wife and became extremely frightened.

अध्याय २४

श्लोक 19

श्रुत्वा श्रुत्वा हरिस्तेषां वचांसि वचनातिगः ।ययौ स तूर्णं गोविन्दः स्थानं तस्य महात्मनः

śrutvā śrutvā haristeṣāṃ vacāṃsi vacanātigaḥ / yayau sa tūrṇaṃ govindaḥ sthānaṃ tasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

यह वेदों और पुराणोंका रहस्य है। अविमुक्तसे सम्बद्ध ज्ञानको कोई तत्त्वत: जानता नहीं है महादेवने देवताओं, ऋषियों तथा परमेष्ठियोंके समक्ष देवी पार्वतीसे सभी पापोंको विनष्ट करनेवाले इस ज्ञानको कहा था

English

On seeing him alarmed, his chaste wife of good qualities, the lady with plump breasts, spoke to him with pleas¬ ing words.

अध्याय २४

श्लोक 20

उपस्पृश्याथ भावेन तीर्थे तीर्थे स यादवः ।चकार देवकीसूनुर्देवर्षिपितृतर्पणम्

upaspṛśyātha bhāvena tīrthe tīrthe sa yādavaḥ / cakāra devakīsūnurdevarṣipitṛtarpaṇam

हिन्दी अर्थ

यहाँ मूलमें 'ज्ञान' का अर्थ है विज्ञान (ब्रह्मज्ञान) तथा अज्ञानका अर्थ है किंचित् न्यून ज्ञान (ब्रह्मज्ञानका साधन ज्ञान) । यथा नारायणाः श्रेष्ठो देवानां पुरुषोत्तम: । यथेश्वराणां गिरिशः स्थानानां चैतदुत्तमम्

English

"O Lord, why are you under the spell of fear. Such fear is not conducive to the enhancement of your reputa¬ tion as a king."

अध्याय २४

श्लोक 21

नदीनां तीरसंस्थानि स्थापितानि मुनीश्वरैः ।लिङ्गानि पूजयामास शंभोरमिततेजसः

nadīnāṃ tīrasaṃsthāni sthāpitāni munīśvaraiḥ / liṅgāni pūjayāmāsa śaṃbhoramitatejasaḥ

हिन्दी अर्थ

ते विन्दन्ति परं क्षेत्रमविमुक्तं शिवालयम् ये स्मरन्ति सदा कालं विन्दन्ति च पुरीमिमाम्। तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम्

English

On hearing her words, the king was overwhelmed with shame in his mind. He did not speak anything. But she knew everything through her vision of knowledge.

अध्याय २४

श्लोक 22

दृष्ट्वा दृष्ट्वा समायान्तं यत्र यत्र जनार्दनम् ।पूजयाञ्चक्रिरे पुष्पैरक्षतैस्तत्र वासिनः

dṛṣṭvā dṛṣṭvā samāyāntaṃ yatra yatra janārdanam / pūjayāñcakrire puṣpairakṣataistatra vāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

यानि चेह प्रकुर्वन्ति पातकानि कृतालयाः । नाशयेत् तानि सर्वाणि देवः कालतनुः शिवः आगच्छतामिदं स्थानं सेवितुं मोक्षकाङ्किणाम्। मृतानां च पुनर्जन्म न भूयो भवसागरे

English

"O king, you need not be afraid. Atonement must be made by you for your sin. O great king, if you are afraid, your kingdom will go to ruins."

अध्याय २४

श्लोक 23

समीक्ष्य वासुदेवं तं शार्ङ्गशङ्खासिधारिणम् ।तस्थिरे निश्चलाः सर्वे शुभाङ्गं तन्निवासिनः

samīkṣya vāsudevaṃ taṃ śārṅgaśaṅkhāsidhāriṇam / tasthire niścalāḥ sarve śubhāṅgaṃ tannivāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वाराणस्यां वसेन्नरः । योगी वाप्यथवाऽयोगी पापी वा पुण्यकुत्तमः इत्येवमुक्त्वा भगवान् व्यासो वेदविदां वरः । सहेव शिष्यप्रवरैर्वाराणस्यां चचार ह

English

On the way, the leading king saw in the sky, a very excellent Gandharva bedecked in a divine garland, shining gloriously.

अध्याय २४

श्लोक 24

यानि तत्रारुरुक्षूणां मानसानि जनार्दनम् ।दृष्ट्वा समीहितान्यासन् निष्क्रामन्ति पुराहिरम्

yāni tatrārurukṣūṇāṃ mānasāni janārdanam / dṛṣṭvā samīhitānyāsan niṣkrāmanti purāhiram

हिन्दी अर्थ

जिस प्रकार देवताओंमें पुरुषोत्तम नारायण श्रेष्ठ हैं, जिस प्रकार ईश्वरोंमें गिरिश (महादेव) श्रेष्ठ हें, वैसे ही सभी स्थानोंमें यह (अविमुक्त क्षेत्र) श्रेष्ठ है। जिन्होंने पूर्वजन्ममें रुद्रकी उपासना की है, वे ही परम अविमुक्त क्षेत्र नामक शिवके निवासस्थानको प्राप्त करते हैं। कलिके दोषोंके कारण जिनकी बुद्धि उपहत हो गयी है, वह परमेष्ठीके उस स्थानको जान नहीं सकते॥ ७०--७२॥

English

O Brahmanas, the invincible king defeated him in the battle and seized the garland. Eager to see that celestial damsel, he went to Yamuna.

अध्याय २४

श्लोक 25

अथावगाह्य गङ्गायां कृत्वा देवादितर्पणम् ।आदाय पुष्पवर्याणि मुनीन्द्रस्याविशद् गृहम्

athāvagāhya gaṅgāyāṃ kṛtvā devāditarpaṇam / ādāya puṣpavaryāṇi munīndrasyāviśad gṛham

हिन्दी अर्थ

जो सर्वदा कालरूप शिवका और इस पुरी (वाराणसी)- का स्मरण करते रहते हैं, उनका इस लोक और अन्य लोकका पाप शीघ्र ही नष्ट हो जाता है। यहाँ निवास करनेवाले जो पाप करते हैं, कालस्वरूप देव शिव उन सबको नष्ट कर देते हें

English

Unable to see her there and afflicted by the arrows of the god of love, Kama, he wandered all over the Earth con¬ sisting of seven continents.

अध्याय २४

श्लोक 26

दृष्ट्वा तं योगिनां श्रेष्ठं भस्मोद्धूलितविग्रहम् ।जटाचीरधरं शान्तं ननाम शिरसा मुनिम्

dṛṣṭvā taṃ yogināṃ śreṣṭhaṃ bhasmoddhūlitavigraham / jaṭācīradharaṃ śāntaṃ nanāma śirasā munim

हिन्दी अर्थ

मोक्षकी इच्छासे इस स्थानका सेवन करनेके लिये जो यहाँ आते हैं, उन्हें मृत्युके अनन्तर पुन: भवसागरमें जन्म नहीं लेना पडता इसीलिये चाहे योगी हो, अयोगी हो अथवा पापी हो या श्रेष्ठ पुण्यकर्मा हो, जैसा भी हो, उसे सभी प्रयत्रोंसे वाराणसीमें ही निवास करना चाहिए। वेदके वचनसे, माता-पिताके कहनेसे अथवा गुरुके वचनसे भी अविमुक्त क्षेत्र-वाराणसीमें आनेके विचारका परित्याग नहीं करना चाहिए॥ ७५--७७॥

English

It is heard that in his eagerness to see UrvaH, he crossed the ridges of the Himalayas and scaled Hemakuta, the most excellent mountain.

अध्याय २४

श्लोक 27

आलोक्य कृष्णमायान्तं पूजयामास तत्त्ववित् ।आसने चासयामास योगिनां प्रथमातिथिम्

ālokya kṛṣṇamāyāntaṃ pūjayāmāsa tattvavit / āsane cāsayāmāsa yogināṃ prathamātithim

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--ऐसा कहकर वेदविदोंमें श्रेष्ठ भगवान् व्यास प्रधान शिष्योंके साथ वाराणसीमें विचरण करने लगे वाराणसीकी स्तुतिमें तात्पर्य है न कि वेदवाक्यों, माता-पिता एवं गुरुके वचनोंके उल्लङ्कनमें तात्पर्य है।

English

In all these difiFerent places, excellent celestial ladies saw him, the king of brave exploits, bedecked in the wonder¬ ful garland. They were smitten with violent love for him.

अध्याय २४

श्लोक 28

उवाच वचसां योनिं जानीमः परमं पदम् ।विष्णुमव्यक्तसंस्थानं शिष्यभावेन संस्थितम्

uvāca vacasāṃ yoniṃ jānīmaḥ paramaṃ padam / viṣṇumavyaktasaṃsthānaṃ śiṣyabhāvena saṃsthitam

हिन्दी अर्थ

वाराणसीके ओंकारेश्वर और कृत्तिवासेश्वर लिड्रोंका माहात्म्य, शंकरके कृत्तिवासा नाम पड़नेका वृत्तान्त स शिष्यैः संवृतो धीमान् गुरुद्वपायनो मुनि: ।

English

Remembering the warning (lit. words) of UrvasI and with his mind exclusively attached to her, he did not care to glance at any of them at all, and he climbed the peaks of the mountain.

अध्याय २४

श्लोक 29

स्वागतं ते हृषीकेश सफलानि तपांसि नः ।यद् साक्षादेव विश्वात्मा मद्गेहं विष्णुरागतः

svāgataṃ te hṛṣīkeśa saphalāni tapāṃsi naḥ / yad sākṣādeva viśvātmā madgehaṃ viṣṇurāgataḥ

हिन्दी अर्थ

जगाम विपुलं लिङ्गमोंकारं मुक्तिदायकम्॥ तत्राभ्यर्च्य महादेवं शिष्यैः सह महामुनिः । इदं तद् विमलं लिङ्गमोंकारं नाम शोभनम्।

English

Not seeing the celestial damsel there also, he became all the more afflicted by passion. Endowed with divine exploits, he went to the great Meru, the region of Devas.

अध्याय २४

श्लोक 30

त्वां न पश्यन्ति मुनयो यतन्तो ऽपि हि योगिनः ।तादृशस्याथ भवतः किमागमनकारणम्

tvāṃ na paśyanti munayo yatanto 'pi hi yoginaḥ / tādṛśasyātha bhavataḥ kimāgamanakāraṇam

हिन्दी अर्थ

सेवितं सूरिभिर्नित्यं वाराणस्यां विमोक्षदम्॥ अत्र साक्षान्महादेवः पञ्जचायतनविग्रहः । रमते भगवान् रुद्रो जन्तूनामपवर्गदः॥

English

Facilitated by the strength of his arms, he crossed over the peak and reached the lake Manasa well known in the three worlds.

अध्याय २४

श्लोक 31

श्रुत्वोपमन्योस्तद् वाक्यं भगवान् केशिमर्दनः ।व्याजहार महायोगी वचनं प्रणिपत्य तम्

śrutvopamanyostad vākyaṃ bhagavān keśimardanaḥ / vyājahāra mahāyogī vacanaṃ praṇipatya tam

हिन्दी अर्थ

तदेतद् विमलं लिङ्गमोङ्कारे समवस्थितम् ॥ पञ्चानामपि देवानां ब्रह्मादीनां सदाश्रयम्। ओकारबोधकं लिङ्गं पञ्चायतनमुच्यते॥

English

He saw the lady of spotless limbs on its banks. The blessed lady was playfully moving about there and he gave her the garland.

अध्याय २४

श्लोक 32

श्रीकृष्ण उवाच भगवन् द्रष्टुमिच्छामि गिरीशं कृत्तिवाससम् ।संप्राप्तो भवतः स्थानं भगवद्दर्शनोत्सुकः

śrīkṛṣṇa uvāca bhagavan draṣṭumicchāmi girīśaṃ kṛttivāsasam / saṃprāpto bhavataḥ sthānaṃ bhagavaddarśanotsukaḥ

हिन्दी अर्थ

संस्मरेहैश्वरं लिङ्गं पञ्जायतनमव्ययम्। अत्र देवर्षयः पूर्व सिद्धा ब्रह्मार्षयस्तथा।

English

On seeing her bedecked in the garland, he was much fascinated.Realising that he was the most blessed, he had sexual dalliance with her for a long time.

अध्याय २४

श्लोक 33

कथं स भगवानीशो दृश्यो योगविदां वरः ।मयाचिरेण कुत्राहं द्रक्ष्यामि तमुमापतिम्

kathaṃ sa bhagavānīśo dṛśyo yogavidāṃ varaḥ / mayācireṇa kutrāhaṃ drakṣyāmi tamumāpatim

हिन्दी अर्थ

उपास्य देवमीशानं प्राप्तवन्तः परं पदम् गोचर्ममात्रं विप्रेन्द्रा ओढङ्करेश्वरमुत्तमम्

English

At the end of the sexual intercourse, UrvasI enquir¬ ed of the leading king,—"O heroic king, what was done by you after going to the city?"

अध्याय २४

श्लोक 34

इत्याह भगवानुक्तो दृश्यते परमेश्वरः ।भक्त्या चोग्रेण तपसा तत्कुरुष्वेह यत्नतः

ityāha bhagavānukto dṛśyate parameśvaraḥ / bhaktyā cogreṇa tapasā tatkuruṣveha yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गं मध्यमेश्वरमुत्तमम्। विश्वेश्वर तथोंकारं कपर्दीश्वरमेव च

English

He told her everything that had been advised to by his wife, his meeting with Kanva and the seizing of the garland.

अध्याय २४

श्लोक 35

इहेश्वरं देवदेवं मुनीन्द्रा ब्रह्मवादिनः ।ध्यायन्तो ऽत्रासते देवं जापिनस्तापसाश्च ये

iheśvaraṃ devadevaṃ munīndrā brahmavādinaḥ / dhyāyanto 'trāsate devaṃ jāpinastāpasāśca ye

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त्वा ययौ कृष्णः पाराशर्यो महामुनिः । कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गं द्रष्टुं देवस्य शूलिनः

English

On hearing what had been mentioned by him, the celestial lady, his well-wisher, spoke to him—"Go. Otherwise Kanva will curse you and your beloved wife will curse me."

अध्याय २४

श्लोक 36

इह देवः सपत्नीको भगवान् वृषभध्वजः ।क्रीडते विविधैर्भूतैर्योगिभिः परिवारितः

iha devaḥ sapatnīko bhagavān vṛṣabhadhvajaḥ / krīḍate vividhairbhūtairyogibhiḥ parivāritaḥ

हिन्दी अर्थ

भूमिकी एक विशिष्ट माप। सूतजी बोले--शिष्योंसे घिरे हुए बुद्धिमान् वे गुरु द्वैपायन मुनि मुक्तिं प्रदान करनेवाले विशाल ओङ्कार लिङ्गकी संनिधिमें गये। शिष्योंके साथ महामुनिने वहाँ महादेवकी भलीभाँति पूजा करके पवित्र आत्मावाले

English

Though entreated by her thus repeatedly, the great king was so much fascinated by her charms and was so comp¬ letely attached to her in his mind, that he refused to comply with her request.

अध्याय २४

श्लोक 37

इहाश्रमे पुरा रुद्रात् तपस्तप्त्वा सुदारुणम् ।लेभे महेश्वराद् योगं वसिष्ठो भगवानृषिः

ihāśrame purā rudrāt tapastaptvā sudāruṇam / lebhe maheśvarād yogaṃ vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ

हिन्दी अर्थ

मुनियोंको उस ओङ्कार लिङ्गका माहात्म्य बताया ओङ्कार नामवाला यह लिङ्ग पवित्र एवं सुन्दर है, इसके स्मरणमात्रसे सभी पापोंसे मुक्ति मिल जाती है। वाराणसीमें विद्वानोंके द्वारा मुक्ति प्रदान करनेवाले इस अतिश्रेष्ठ ज्ञानरूप उत्तम पञ्चायतनको नित्य पूजा को

English

Then UrvasI who could assume any form as she pleased, always exhibited to the king her hideous form, which was very ugly, full of hair and with tawny coloured eyes.

अध्याय २४

श्लोक 38

इहैव भगवान् व्यसः कृष्णद्वैपायनः प्रभुः ।दृष्ट्वा तं परमं ज्ञानं लब्धवानीश्वरेश्वरम्

ihaiva bhagavān vyasaḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ / dṛṣṭvā taṃ paramaṃ jñānaṃ labdhavānīśvareśvaram

हिन्दी अर्थ

जाती है । यहाँ प्राणियोंको मोक्ष देनेवाले साक्षात् महादेव भगवान् रुद्र पञ्चायतन-शरीर धारणकर रमण करते रहते हैं॥ ३--५॥ जो वह पाशुपत ज्ञान 'पञ्चार्थ' शब्दसे कहा जाता है, वही ज्ञान इस पवित्र लिङ्गके रूपमें ओड्ठारमें अवस्थित है। अतीता शान्ति, शान्ति, उत्कृष्ट कलावाली विद्या, प्रतिष्ठा और निवृत्ति-इन्हीं पाँच अर्थोके लिये

English

For twelve years, he restricted his diet to fruits, roots and bulbous roots. Then the king spent another twelve years subsisting on the air only.

अध्याय २४

श्लोक 39

इहाश्रमवरे रम्ये तपस्तप्त्वा कपर्दिनः ।अविन्दत् पुत्रकान् रुद्रात् सुरभिर्भक्तिसंयुता

ihāśramavare ramye tapastaptvā kapardinaḥ / avindat putrakān rudrāt surabhirbhaktisaṃyutā

हिन्दी अर्थ

इनके प्रतिनिधि-रूपमें महादेवका (ओङ्कार) लिङ्ग प्रतिष्ठित है। ब्रह्मा आदि पाँच देवोंका भी नित्य आश्रयरूप यही ओङ्कारबोधक लिङ्ग पञ्चायतन कहलाता है। अविनाशी पञ्चायतनरूप ईश्वरीय लिङ्गका स्मरण करना चाहिए, ऐसा करनेसे मनुष्य देहान्त होनेपर आनन्दस्वरूप परम ज्योतिमें प्रवेश करता है । पूर्वकालमें देवर्षियों, ब्रह्मर्षियों तथा सिद्धोंने यहीँपर भगवान् ईशानको उपासना कर परमपद प्राप्त किया था । विप्रेन्द्रो ! मत्स्योदरीके

English

He went to Kanva's hermitage and out of fear, told him everything, his cohabitation with the celestial lady and his performance of excellent penance, once again.

अध्याय २४

श्लोक 40

इहैव देवताः पूर्वं कालाद् भीता महेश्वरम् ।दृष्टवन्तो हरं श्रीमन्निर्भया निर्वृतिं ययुः

ihaiva devatāḥ pūrvaṃ kālād bhītā maheśvaram / dṛṣṭavanto haraṃ śrīmannirbhayā nirvṛtiṃ yayuḥ

हिन्दी अर्थ

किनारे गोचर्मके बराबर गुह्यतम शुभ पुण्य स्थान है, वही ओड्कारेश्वरका उत्तम क्षेत्र है॥ ६--११॥ द्विजोत्तमो! कृत्तिवासे श्वर, श्रेष्ठ मध्यमेश्वर, विश्वेश्वर, ओङ्कारेश्वर तथा कपर्दीधर--ये वाराणसीके गुह्य लिङ्ग हैं, बिना शंकरकी कृपाके कोई इन्हें यहाँ जान नहीं सकता। ऐसा कहकर पराशरके पुत्र महामुनि कृष्णद्वैपायन

English

On seeing that tiger-like (great) king, the holy sage became delighted. Desirous of eradicating even the seeds of his sins, he advised thus:

अध्याय २४

श्लोक 41

इहाराध्य महादेवं सावर्णिस्तपतां वरः ।लब्धवान् परमं योगं ग्रन्थकारत्वमुत्तमम्

ihārādhya mahādevaṃ sāvarṇistapatāṃ varaḥ / labdhavān paramaṃ yogaṃ granthakāratvamuttamam

हिन्दी अर्थ

शूलधारी महादेवके कृत्तिवासेश्वर नामक लिङ्गका दर्शन करने गये कथयामास शिष्येभ्यो भगवान् ब्रह्मवित्तमः

English

"Go to Varanasi, the divine city inhabited bylsvara. Lord Mahesvara resides there in order to liberate the whole- world.

अध्याय २४

श्लोक 42

प्रवर्तयामास शुभां कृत्वा वै संहितां द्विजः ।पौराणिकीं सुपुण्यार्थां सच्छिष्येषु द्विजातिषु

pravartayāmāsa śubhāṃ kṛtvā vai saṃhitāṃ dvijaḥ / paurāṇikīṃ supuṇyārthāṃ sacchiṣyeṣu dvijātiṣu

हिन्दी अर्थ

अस्मिन् स्थाने पुरा हैत्यो हस्ती भूत्वा भवान्तिकम्। ब्राह्मणान् हन्तुमायातो येऽत्र नित्यमुपासते तेषां लिङ्गान्महादेवः प्रादुरासीत् त्रिलोचनः । रक्षणार्थ द्विजश्रेष्ठा भक्तानां भक्तवत्सलः

English

By taking holy ablution in Gahga, by propiti¬ ating the deities and Pitrs duly and by seeing the Lihga of Visvesvara, you will be liberated from sins instantaneously."

अध्याय २४

श्लोक 43

इहैव संहितां दृष्ट्वा कापेयः शांशपायनः ।महादेवं चकारेमां पौराणीं तन्नियोगतः ।द्वादशैव सहस्त्राणि श्लोकानां पुरुषोत्तम

ihaiva saṃhitāṃ dṛṣṭvā kāpeyaḥ śāṃśapāyanaḥ / mahādevaṃ cakāremāṃ paurāṇīṃ tanniyogataḥ / dvādaśaiva sahastrāṇi ślokānāṃ puruṣottama

हिन्दी अर्थ

हत्वा गजाकृतिं हैत्यं शूलेनावज्ञया हरः। वासस्तस्याकरोत् कृत्तिं कृत्तिवासेश्वरस्ततः अत्र सिद्धिं परां प्राप्ता मुनयो मुनिपुंगवाः । तेनेव च शरीरेण प्रा्तास्तत् परमं पदम्

English

He bowed down to Kanva with his head, and received his permission. The invincible king had the vision of Hara at Varanasi and became absolved of all sins.

अध्याय २४

श्लोक 44

इह प्रवर्तिता पुण्या द्व्यष्टसाहस्त्रिकोत्तरा ।वायवीयोत्तरं नाम पुराणं वेदसंमितम् ।इहैव ख्यापितं शिष्यैः शांशपायनभाषितम्

iha pravartitā puṇyā dvyaṣṭasāhastrikottarā / vāyavīyottaraṃ nāma purāṇaṃ vedasaṃmitam / ihaiva khyāpitaṃ śiṣyaiḥ śāṃśapāyanabhāṣitam

हिन्दी अर्थ

विद्या विद्येश्वरा रुद्राः शिवा ये च प्रकीर्तिताः । कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गं नित्यमावृत्य संस्थिताः ज्ञात्वा कलियुगं घोरमधर्मबहुलं जना: । कृत्तिवासं न मुञ्चन्ति कृतार्थास्ते न संशय:

English

He went back to his splendid city and performed a sacrifice on the Earth. On being requested, the sage Kanva, out of compassion, presided over the sacrifice.

अध्याय २४

श्लोक 45

याज्ञवल्क्यो महायोगी दृष्ट्वात्र तपसा हरम् ।चकार तन्नियोगेन योगशास्त्रमनुत्तमम्

yājñavalkyo mahāyogī dṛṣṭvātra tapasā haram / cakāra tanniyogena yogaśāstramanuttamam

हिन्दी अर्थ

जन्मान्तरसहस्त्रेण मोक्षोऽन्यत्राप्यते न वा। एकेन जन्मना मोक्षः कृत्तिवासे तु लभ्यते गोपितं देवदेवेन महादेवेन शम्भुना

English

His son was the intelligent Supratika. People acclaim¬ ed him as their king since his very birth.

अध्याय २४

श्लोक 46

इहैव भृगुणा पूर्वं तप्त्वा वै परमं तपः ।शुक्रो महेश्वरात् पुत्रो लब्धो योगविदां वरः

ihaiva bhṛguṇā pūrvaṃ taptvā vai paramaṃ tapaḥ / śukro maheśvarāt putro labdho yogavidāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

उपासते महादेवं जपन्ति शतरुद्रियम् स्तुवन्ति सततं देवं त्र्यम्बकं कृत्तिवाससम्। ध्यायन्ति हृदये देवं स्थाणुं सर्वान्तरं शिवम्

English

From Urvasi, he had seven sons, comparable to- Devas and endowed with great prowess. All of them took daughters of Gandharvas as their wives, O Brahmanas.

अध्याय २४

श्लोक 47

तस्मादिहैव देवेशं तपस्तप्त्वा महेश्वरम् ।द्रष्टुमर्हसि विश्वेशमुग्रं भीमं कपर्दिनम्

tasmādihaiva deveśaṃ tapastaptvā maheśvaram / draṣṭumarhasi viśveśamugraṃ bhīmaṃ kapardinam

हिन्दी अर्थ

गायन्ति सिद्धाः किल गीतकानि तेषामथैकेन भवेन्मुक्ति-

English

Thus, the excellent race of Sahasrajit has been re¬ counted to you. It is a race that dispels sins of men. Now hear and understand the dynasty of Krostu too."

अध्याय २४

श्लोक 48

एवमुक्त्वा ददौ ज्ञानमुपमन्युर्महामुनिः ।व्रतं पाशुपतं योगं कृष्णायाक्लिष्टकर्मणे

evamuktvā dadau jñānamupamanyurmahāmuniḥ / vrataṃ pāśupataṃ yogaṃ kṛṣṇāyākliṣṭakarmaṇe

हिन्दी अर्थ

सम्प्राप्य लोके जगतामभीष्ट कृत्ति चर्मको कहते हैं।

English

This indicates the lower social status of the Satvata Sastra in its early stage.

अध्याय २४

श्लोक 49

स तेन मुनिवर्येण व्याहृतो मधुसूदनः ।तत्रैव तपसा देवं रुद्रमाराधयत् प्रभुः

sa tena munivaryeṇa vyāhṛto madhusūdanaḥ / tatraiva tapasā devaṃ rudramārādhayat prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मज्ञानियोंमें श्रेष्ठ भगवान् व्यासने शिष्योंके साथ लिङ्गका पूजनकर शिष्योंको कृत्तिवासेश्वरका माहात्म्य बतलाया प्राचीन कालमें एक हैत्य हाथीका रूप धारणकर यहाँ शंकरके समीप नित्य उपासना करनेवाले ब्राह्मणोंको मारनेके लिये आया। द्विजश्रेष्ठो! उन भक्तोंकी रक्षाके लिये इस लिङ्गसे भक्तवत्सल महादेव त्रिलोचन प्रकट

English

Apart from the uncomplimentary flight of the 'highly mighty' {sttmahabala) king Navaratha from a demon and seeking refuge in the temple of goddess Sarasvati, the concept of Sarasvati as delineated in these eulogis¬ tic verses shows a fusion of Parvati and Sarasvati. Though Sarasvati is called ■the daughter of Brahma, and is credited to have created a superior spirit to

अध्याय २४

श्लोक 50

भस्मौद्धूलितसर्वाङ्गो मुण्डो वल्कलसंयुतः ।जजाप रुद्रमनिशं शिवैकाहितमानसः

bhasmauddhūlitasarvāṅgo muṇḍo valkalasaṃyutaḥ / jajāpa rudramaniśaṃ śivaikāhitamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

हुए। हाथीकी आकृतिवाले उस हैत्यको अवज्ञा- पूर्वक शूलसे मारकर शंकरने उसके चर्मका वस्त्र धारण किया। उसी समयसे वे कृत्तिवासेश्वर हो श्रेष्ठ मुनियो! यहाँ मुनियोंने परम सिद्धि प्राप्त की और उसी शरीरसे परम पद अर्थात् मोक्ष भी प्राप्त किया। विद्या, विद्येश्वर, रुद्र एवं शिव नामसे कहे जानेवाले कृत्तिवासेश्वर लिङ्गको सभी देवता नित्य आवृतकर

English

For V. 9 (b) here of the Crt. edt. reads Kaiiikasya sutaS Cedis Caidyas tasydbhavan sutdh /

अध्याय २४

श्लोक 51

ततो बहुतिथे काले सोमः सोमार्धभूषणः ।अदृश्यत महादेवो व्योम्नि देव्या महेश्वरः

tato bahutithe kāle somaḥ somārdhabhūṣaṇaḥ / adṛśyata mahādevo vyomni devyā maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

स्थित रहते हैं। घोर कलियुग और अधार्मिक लोगोंकी बहुलताको समझकर जो लोग कृत्तिवासेश्वरका परित्याग नहीं करते वे निःसंदेह कृतार्थ हो जाते हैं। हजारों जन्मान्तरोंमें भी दूसरे स्थानपर मोक्ष प्राप्त होता हो अथवा नहीं, किंतु कृत्तिवास-क्षेत्रमें एक जन्ममें ही मोक्ष प्राप्त हो जाता है

English

From him was born Prthuklrti, whose son was Prthudana. His (Prthudana's) son was Prthusravas and his son was Prthusattama.2

अध्याय २४

श्लोक 52

किरीटिनं गदिनं चित्रमालं पिनाकिनं शूलिनं देवदेवम् ।शार्दूलचर्माम्बरसंवृताङ्गं देव्या महादेवमसौ ददर्श

kirīṭinaṃ gadinaṃ citramālaṃ pinākinaṃ śūlinaṃ devadevam / śārdūlacarmāmbarasaṃvṛtāṅgaṃ devyā mahādevamasau dadarśa

हिन्दी अर्थ

लोगोंका कहना है कि सभी सिंद्धोंका आश्रयरूप यह स्थान देवाधिदेव महादेव शम्भुके द्वारा सुरक्षित है। प्रत्येक युगमें वेदमें पारंगत इन्द्रियनिग्रही ब्राह्मण यहाँ महादेवको उपासना करते हें और शतरुद्रियका जप करते हैं। हृदयमें सर्वान्तरात्मा स्थाणुदेव शिवका ध्यान करते हुए कृत्तिवासा त्र्यम्बक देव (त्रिलोचन महादेव) - की निरन्तर स्तुति करते हैं

English

Usanas was his son. His son was Satesu. From him was born Rukmakavaca whose son was Paravrtta.

अध्याय २४

श्लोक 53

परश्वधासक्तकरं त्रिनेत्रं नृसिंहचर्मावृतसर्वगात्रम् ।समुद्गिरन्तं प्रणवं बृहन्तं सहस्त्रसूर्यप्रतिमं ददर्श

paraśvadhāsaktakaraṃ trinetraṃ nṛsiṃhacarmāvṛtasarvagātram / samudgirantaṃ praṇavaṃ bṛhantaṃ sahastrasūryapratimaṃ dadarśa

हिन्दी अर्थ

विप्रो! सिद्धजन यह गीत गाते हैं कि जो लोग वाराणसीमें निवास करते हैं और कृत्तिवासा भगवान् शिवकी शरण ग्रहण करते हैं, उनकी एक ही जन्ममें मुक्ति हो जाती है। इस लोकमें संसारको अभीष्ट अत्यन्त दुर्लभ विप्रकुलमें जन्म प्राप्तकर संयमी लोग ध्यानमें समाधिस्थ होकर रुद्रका जप करते हैं और चित्तमें

English

Yamagha (Jyamagha) well known all over the world was born as his son. From him was born Vidarbha. Kratha and Kausika were born of Vidarbha.

अध्याय २४

श्लोक 54

प्रभुं पुराणं पुरुषं पुरस्तात् सनातनं योगिनमीशितारम् ।अणोरणीयांसमनन्तशक्तिं प्राणेश्वरं शंभुमसौ ददर्श

prabhuṃ purāṇaṃ puruṣaṃ purastāt sanātanaṃ yoginamīśitāram / aṇoraṇīyāṃsamanantaśaktiṃ prāṇeśvaraṃ śaṃbhumasau dadarśa

हिन्दी अर्थ

महेश्वरका ध्यान करते रहते हँ यजन्ति यज्ञेरभिसंधिहीना: स्तुवन्ति रुद्रं प्रणमन्ति शम्भुम्

English

Lomapada was his third son. King Babhru was his (Lomapada's) son. His* son was Dhrti whose son was Sveta.

अध्याय २४

श्लोक 55

न यस्य देवा न पितामहो ऽपि नेन्द्रो न चाग्निर्वरुणो न मृत्युः ।प्रभावमद्यापि वदन्ति रुद्रं तमादिदेवं पुरतो ददर्श

na yasya devā na pitāmaho 'pi nendro na cāgnirvaruṇo na mṛtyuḥ / prabhāvamadyāpi vadanti rudraṃ tamādidevaṃ purato dadarśa

हिन्दी अर्थ

स्थाणुं प्रपद्ये गिरिशं पुराणम्। वाराणसीमें निवास करनेवाले श्रेष्ठ मुनिजन प्रभु

English

The powerful son of Sveta is called by the name Visvasaha. His son Kausika of great virility is known for his prowess.

अध्याय २४

श्लोक 56

तदान्वपश्यद् गिरिशस्य वामे स्वात्मानमव्यक्तमनन्तरूपम् ।स्तुवन्तमीशं बहुभिर्वचोभिः शङ्खासिचक्रार्पितहस्तमाद्यम्

tadānvapaśyad giriśasya vāme svātmānamavyaktamanantarūpam / stuvantamīśaṃ bahubhirvacobhiḥ śaṅkhāsicakrārpitahastamādyam

हिन्दी अर्थ

शंकरकी आराधना करते हैं, फलकी आकांक्षा किये बिना यज्ञोंद्वारा (उनका) यजन करते हैं, रुद्र-रूपमें उनकी स्तुति करते हैं और शम्भु-रूपमें उन्हें प्रणाम करते हैं विशुद्ध योगके आश्रयरूप भवको नमस्कार है, मैं

English

The chief among them was Dyutiman. His son was Vapusman. Brhanmedhas was Vapusman's son whose son was Srideva.

अध्याय २४

श्लोक 57

कृताञ्जलिं दक्षिणतः सुरेशं हंसाधिरूढं पुरुषं ददर्श ।स्तुवानमीशस्य परं प्रभावं पितामहं लोकगुरुं दिवस्थम्

kṛtāñjaliṃ dakṣiṇataḥ sureśaṃ haṃsādhirūḍhaṃ puruṣaṃ dadarśa / stuvānamīśasya paraṃ prabhāvaṃ pitāmahaṃ lokaguruṃ divastham

हिन्दी अर्थ

स्थाणु पुराण गिरिशकी शरण ग्रहण करता हूँ, हदयमें अवस्थित रुद्रका स्मरण करता हुँ और महादेवको

English

O Brahmanas, his son was Vitaratha. He was very powerful. He was a devotee of Rudra. Kratha's son was Kunti and Vr?ni was his son.

अध्याय २४

श्लोक 58

गणेश्वरानर्कसहस्त्रकल्पान् नन्दीश्वरादीनमितप्रभावान् ।त्रिलोकभर्तुः पुरतो ऽन्वपश्यत् कुमारमग्निपतिमं सशाखम्

gaṇeśvarānarkasahastrakalpān nandīśvarādīnamitaprabhāvān / trilokabhartuḥ purato 'nvapaśyat kumāramagnipatimaṃ saśākham

हिन्दी अर्थ

महादेवमनेकरूपम्॥ २९॥ अनेक रूपोंमें स्थित मानता हुँ वाराणसीके कपर्दीशवर लिङ्गका माहात्म्य, पिशाचमोचन-कुण्डमें स्नान करनेकी महिमा, वहाँ स्नान करनेसे पिशाचयोनिसे मुक्ति प्राप्त करनेका आख्यान, शंकुकर्णकोी कथा तथा शंकुकर्णकृत ब्रह्मपार-स्तव

English

I pay obeisance to the three-eyed, moon-crested ■goddess born of Hiranyagarbha (god Brahma) who is the Supreme Bliss, the digit of Cit (the consciousness aspect of the Brahman, nay) the very embodiment of the Brahman itself.

अध्याय २४

श्लोक 59

मरीचिमत्रिं पुलहं पुलस्त्यं प्रचेतसं दक्षमथापि कण्वम् ।पराशरं तत्परतो वसिष्ठं स्वायंभुवं चापि मनुं ददर्श

marīcimatriṃ pulahaṃ pulastyaṃ pracetasaṃ dakṣamathāpi kaṇvam / parāśaraṃ tatparato vasiṣṭhaṃ svāyaṃbhuvaṃ cāpi manuṃ dadarśa

हिन्दी अर्थ

समाभाष्य मुनीन् धीमान् देवदेवस्य शूलिनः । जगाम लिङ्गं तद् द्रष्टुं कपर्दीश्वरमव्ययम् मृगीमेकां भक्षयितुं कपर्दीश्वरमुत्तमम्

English

He worshipped goddess Sarasvati by means of differ¬ ent Tajnas and Homos (sacrificial offerings). His son was Dasaratha who was extremely virtuous.

अध्याय २४

श्लोक 60

तुष्टाव मन्त्रैरमरप्रधानं बद्धाञ्जलिर्विष्णुरुदारबुद्धिः ।प्रणम्य देव्या गिरिशं सभक्त्या स्वात्मन्यथात्मानमसौ विचिन्त्य

tuṣṭāva mantrairamarapradhānaṃ baddhāñjalirviṣṇurudārabuddhiḥ / praṇamya devyā giriśaṃ sabhaktyā svātmanyathātmānamasau vicintya

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--मुनियोंसे इस प्रकार कहकर बुद्धिमान् (व्यासजी) देवाधिदेव त्रिशूली (भगवान् शंकर)-के कपर्दीश्वर नामक अव्यय लिङ्गका दर्शन करने गये। ब्राह्मणो ! वहाँ पिशाचमोचन तीर्थमें स्नानकर विधिपूर्वक पितरोंका तर्पणकर उन्होंने त्रिशूल धारण करनेवाले शंकरको पूजा कौ

English

He was a devotee of the goddess Sarasvati and was endowed with great splendour. Sakuni was his son. From him was born Karambha. His son was Devarata.

अध्याय २४

श्लोक 61

श्रीकृष्ण उवाच नमो ऽस्तु ते शाश्वत सर्वयोने ब्रह्माधिपं त्वामृषयो वदन्ति ।तपश्च सत्त्वं च रजस्तमश्च त्वामेव सर्व प्रवदन्ति सन्तः

śrīkṛṣṇa uvāca namo 'stu te śāśvata sarvayone brahmādhipaṃ tvāmṛṣayo vadanti / tapaśca sattvaṃ ca rajastamaśca tvāmeva sarva pravadanti santaḥ

हिन्दी अर्थ

वहाँ गुरुदेव (व्यास)-के साथ उन मुनियोंने एक आश्चर्य देखा । उन्होंने इसे क्षेत्रका माहात्म्य समझा और गिरिश हरको प्रणाम किया। कोई भयंकर रूपवाला व्याघ्र एक मृगीका भक्षण करनेके लिये वहाँ श्रेष्ठ कपर्दीशवरके समीपमें आया। भयभीत मनवाली वह मृगी वहाँ प्रदक्षिणा करते-करते दौड़ती हुई अत्यन्त व्याकुल हो जानेसे व्याघ्रके वशीभूत हो गयी

English

He performed a horse-sacrifice. Devaksatra was his son. His successor was Madhu and from him was born Kuru.

अध्याय २४

श्लोक 62

त्वं ब्रह्मा हरिरथ विश्वयोनिरग्निः संहर्ता दिनकरमण्डलाधिवासः ।प्राणस्त्वं हुतवहवासवादिभेद- सत्वामेकं शरणमुपैमि देवमीशम्

tvaṃ brahmā hariratha viśvayoniragniḥ saṃhartā dinakaramaṇḍalādhivāsaḥ / prāṇastvaṃ hutavahavāsavādibheda- satvāmekaṃ śaraṇamupaimi devamīśam

हिन्दी अर्थ

अपने तीक्ष्ण नखोंसे उसे विदीर्णकर वह महान् बलशाली व्याघ्र उन मुनियोंको देखकर दूसरे जनशून्य स्थानको ओर चला गया। कपर्दीशके समक्ष ही मृत्युको प्राप्त वह बाल-अवस्थावाली मृगी आकाशमें चमकते हुए सूर्यके समान प्रभावाली, महाज्चालारूपा,

English

He had two sons viz. Sutraman and Anu. Ann's son was Priyagotra. The inheritor of his riches was Aihsu.

अध्याय २४

श्लोक 63

सांख्यास्त्वां विगुणमथाहुरेकरूपं योगास्त्वां सततमुपासते हृदिस्थम् ।वेदास्त्वामभिदधतीह रुद्रमग्निं त्वामेकं शरणमुपैमि देवमीशम्

sāṃkhyāstvāṃ viguṇamathāhurekarūpaṃ yogāstvāṃ satatamupāsate hṛdistham / vedāstvāmabhidadhatīha rudramagniṃ tvāmekaṃ śaraṇamupaimi devamīśam

हिन्दी अर्थ

त्रिनेत्रा नीलकण्ठा च शशाङ्काङ्कितमूर्धजा । वृषाधिरूढा पुरुषैस्तादूशैरेव संवृता तेषां प्रोवाच भगवान् देवाग्रे चोपविश्य सः। कपर्दीशस्य माहात्म्यं प्रणम्य वृषभध्वजम्

English

Aihsu's son was a valorous devotee of Visnu, Andhaka (v.l. satvata"") byname. He was a noble soul, engaged in charitable gifts. He was the foremost among those who know Dhanurveda (the science of Archery).

अध्याय २४

श्लोक 64

त्वात्पादे कुसुममथापि पत्रमेकं दत्त्वासौ भवति विमुक्तविश्वबन्धः ।सर्वाघं प्रणुदति सिद्धयोगिजुष्टं स्मृत्वा ते पदयुगलं भवत्प्रसादात्

tvātpāde kusumamathāpi patramekaṃ dattvāsau bhavati vimuktaviśvabandhaḥ / sarvāghaṃ praṇudati siddhayogijuṣṭaṃ smṛtvā te padayugalaṃ bhavatprasādāt

हिन्दी अर्थ

इदं देवस्य तल्लिङ्गं कपर्दीश्वरमुत्तमम्। स्मृत्वैवाशेषपापौघं क्षिप्रमस्य विमुञ्चति कामक्रोधादयो दोषा वाराणसीनिवासिनाम्। विघ्नाः सर्वे विनश्यन्ति कपर्दीश्वरपूजनात्

English

At the instance of Narada, he, engaged in worship¬ ping Vasudeva, composed the sacred scripture (usually) listened to by Kunda (son born of an adulterous woman), Gola (widow's son) and others.

अध्याय २४

श्लोक 65

यस्याशेषविभागहीनममलं हृद्यन्तरावस्थितं तत्त्वं ज्योतिरनन्तमेकमचलं सत्यं परं सर्वगम् ।स्थानं प्राहुरनादिमध्यनिधनं यस्मादिदं जायते नित्यं त्वामहमुपैमि सत्यविभवंविश्वेश्वरन्तंशिवम्

yasyāśeṣavibhāgahīnamamalaṃ hṛdyantarāvasthitaṃ tattvaṃ jyotiranantamekamacalaṃ satyaṃ paraṃ sarvagam / sthānaṃ prāhuranādimadhyanidhanaṃ yasmādidaṃ jāyate nityaṃ tvāmahamupaimi satyavibhavaṃviśveśvarantaṃśivam

हिन्दी अर्थ

तस्मात् सहैव द्रष्टव्यं कपर्दीश्वरमुत्तमम्। पूजितव्यं प्रयत्नेन स्तोतव्यं वैदिकैः स्तवैः जायते योगसंसिद्धः सा षण्मासे न संशयः

English

A great scripture well known after his name, auspi¬ cious to Satvatas and conducive to the welfare of Kunda and others has been still current.

अध्याय २४

श्लोक 66

ॐ नमो नीलकण्ठाय त्रिनेत्राय च रंहसे ।महादेवाय ते नित्यमीशानाय नमो नमः

oṃ namo nīlakaṇṭhāya trinetrāya ca raṃhase / mahādevāya te nityamīśānāya namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्महत्यादयः पापा विनश्यन्त्यस्य पूजनात्। पिशाचमोचने कुण्डे स्त्रातस्यात्र समीपतः शंकुकर्ण इति ख्यातः पूजयामास शंकरम्। जजाप रुद्रमनिशं प्रणवं ब्रह्मरूपिणम्

English

Satvata was his son. He was expert in all scriptures (or branches of knowledge) and a great king of meritorious reputation. They say that sacred lore (viz. Satvata Sastra) was founded by him.

अध्याय २४

श्लोक 67

नमः पिनाकिने तुभ्यं नमो मुण्डाय दण्डिने ।नमस्ते वज्रहस्ताय दिग्वस्त्राय कपर्दिने

namaḥ pinākine tubhyaṃ namo muṇḍāya daṇḍine / namaste vajrahastāya digvastrāya kapardine

हिन्दी अर्थ

पुष्पधूपादिभिः स्तोत्रैर्नमस्कारैः प्रदक्षिणैः । उवास तत्र योगात्मा कृत्वा दीक्षां तु नैष्ठिकीम् तं दृष्टा स मुनिश्रेष्ठः कृपया परया युतः। प्रोवाच को भवान् कस्माद् देशाद् देशमिमं श्रितः

English

While performing penance he wished thus: May a son endowed with good qualities be born to me." A king of auspicious fame, and a sovereign ruler over all, well known as Babhru was his son.

अध्याय २४

श्लोक 68

नमो भैरवनादाय कालरूपाय दंष्ट्रिणे ।नागयज्ञोपवीताय नमस्ते वह्निरेतसे

namo bhairavanādāya kālarūpāya daṃṣṭriṇe / nāgayajñopavītāya namaste vahniretase

हिन्दी अर्थ

पूर्वजन्मन्यहं विप्रो धनधान्यसमन्वितः। पुत्रपौत्रादिभिर्युक्तः कुटुम्बभरणोत्सुकः तीन नेत्रोंबाली, नीलकण्ठवाली, चन्द्रमासे सुशोभित मस्तकवाली और वृषभपर आरूढ़ तथा शिवके समान ही पुरुषोंसे समन्वित दिखलायी पड़ी। उसके मस्तकपर आकाशचारी (गन्धर्व आदि) फूलोंकी वर्षा कर रहे थे।

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 69

नमो ऽस्तु ते गिरीशाय स्वाहाकाराय ते नमः ।नमो मुक्ताट्टहासाय भीमाय च नमो नमः

namo 'stu te girīśāya svāhākārāya te namaḥ / namo muktāṭṭahāsāya bhīmāya ca namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर वह स्वयं गणेश्वर होकर तत्क्षण ही अदृश्य आश्चर्य देखकर अच्युतस्वरूप गुरु (व्यास)-से कपर्दीश्वरका माहात्म्य पूछा॥ ६--१० ॥

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 70

नमस्ते कामनाशाय नमः कालप्रमाथिने ।नमो भैरववेषाय हराय च निषङ्गिणे

namaste kāmanāśāya namaḥ kālapramāthine / namo bhairavaveṣāya harāya ca niṣaṅgiṇe

हिन्दी अर्थ

उन भगवान् व्यासने (कपर्दीश्वर) देवके समीपमें बैठकर वृषभध्वजको प्रणाम करके कपर्दीशका माहात्म्य उन्हें बतलाया यह देवका वही श्रेष्ठ कपर्दी धर नामक लिङ्ग है, जिसका स्मरणमात्र करनेसे ही स्मरण करनेवालेका अशेष पापसमूह शीघ्र ही नष्ट हो जाता है

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 71

नमो ऽस्तु ते त्र्यम्बकाय नमस्ते कृत्तिवाससे ।नमो ऽम्बिकाधिपतये पशूनां पतये नमः

namo 'stu te tryambakāya namaste kṛttivāsase / namo 'mbikādhipataye paśūnāṃ pataye namaḥ

हिन्दी अर्थ

वाराणसीमें निवास करनेवाले लोगोंके काम, क्रोध आदि दोष और सभी विघ्न कपर्दीधरका पूजन करनेसे विनष्ट हो जाते हैं। इसलिये श्रेष्ठ कपर्दीश्वरका सदा ही दर्शन करना चाहिए, प्रयत्नपूर्वक पूजन करना चाहिए और वैदिक स्तोत्रोंसे उनकी स्तुति करनी चाहिए। शान्त चित्तवाले योगियोंको यहाँ नियमित ध्यान करते हुए छः महीनेमें ही उत्कृष्ट योगसिद्धि प्राप्त हो जाती है, इसमें कोई संशय नहीं है॥ १३--१५॥

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 72

नमस्ते व्योमरूपाय व्योमाधिपतये नमः ।नरनारीशरीराय सांख्ययोगप्रवर्तिने

namaste vyomarūpāya vyomādhipataye namaḥ / naranārīśarīrāya sāṃkhyayogapravartine

हिन्दी अर्थ

यहाँ समीपमें स्थित पिशाचमोचन कुण्डमें स्नानकर इस लिङ्गका पूजन करनेसे ब्रह्महत्या आदि सभी पाप नष्ट हो जाते हैं। ब्राह्मणो! प्राचीन कालमें शंकुकर्ण नामसे प्रसिद्ध कठोर व्रतवाले तपस्वीने इस क्षेत्रमें शंकरको पूजा को थी। वह रात-दिन प्रणव एवं ब्रह्मस्वरूप रुद्रका जप करता था। निष्ठापूर्वक दीक्षा ग्रहण कर वह योगात्मा पुष्प, धूप आदिसे तथा स्तोत्र, नमस्कार एवं प्रदक्षिणाके द्वारा (पूजा करता हुआ) वहाँ

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 73

नमो दैवतनाथाय देवानुगतलिङ्गिने ।कुमारगुरवे तुभ्यं देवदेवाय ते नमः

namo daivatanāthāya devānugataliṅgine / kumāragurave tubhyaṃ devadevāya te namaḥ

हिन्दी अर्थ

रहने लगा। किसी दिन उसने भूखसे व्याकुल अस्थि एवं चर्मसे व्याप्त शरीरवाले और बार-बार साँस ले रहे एक आते हुए प्रेतको देखा। उसे देखकर उस श्रेष्ठ मुनिने अत्यन्त कृपासे युक्त होकर उससे कहा-आप कौन हैं? कहाँसे इस देशमें आये हैं ?॥ १६--२० ॥

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 74

तमो यज्ञाधिपतये नमस्ते ब्रह्मचारिणे ।मृगव्याधाय महते ब्रह्माधिपतये नमः

tamo yajñādhipataye namaste brahmacāriṇe / mṛgavyādhāya mahate brahmādhipataye namaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षुधासे पीडित पिशाचने उससे कहा--पूर्वजन्ममें मैं धनधान्यसे सम्पन्न, पुत्र-पौत्रादिकोंसे युक्त, परिवारके भरण-पोषणमें उत्सुक रहनेवाला एक ब्राह्मण था, न पूजिता मया देवा गावोऽप्यतिथयस्तथा। न कदाचित् कृतं पुण्यमल्पं वा स्वल्पमेव वा

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 75

नमो हंसाय विश्वाय मोहनाय नमो नमः ।योगिने योगगम्याय योगमायाय ते नमः

namo haṃsāya viśvāya mohanāya namo namaḥ / yogine yogagamyāya yogamāyāya te namaḥ

हिन्दी अर्थ

एकदा भगवान् देवो गोवृषेश्वरवाहनः । विश्वेश्वरो वाराणस्यां दृष्ट: स्पृष्टो नमस्कृतः तदाचिरेण कालेन पञ्चत्वमहमागतः। न दृष्टं तन्मया घोरं यमस्य वदनं मुने

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 76

नमस्ते प्राणपालाय घण्टानादप्रियाय च ।कपालिने नमस्तुभ्यं ज्योतिषां पतये नमः

namaste prāṇapālāya ghaṇṭānādapriyāya ca / kapāline namastubhyaṃ jyotiṣāṃ pataye namaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्युक्तः शङ्कुकर्णोऽथ पिशाचमिदमब्रवीत्। त्वादूशो न हि लोकेऽस्मिन् विद्यते पुण्यकृत्तमः यत् त्वया भगवान् पूर्व दृष्टो विश्वेश्वरः शिव: । संस्पृष्टो वन्दितो भूयः कोऽन्यस्त्वत्सदूशो भुवि

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 77

नमो नमो नमस्तुभ्यं भूय एव नमो नमः ।मह्यं सर्वात्मना कामान् प्रयच्छ परमेश्वर

namo namo namastubhyaṃ bhūya eva namo namaḥ / mahyaṃ sarvātmanā kāmān prayaccha parameśvara

हिन्दी अर्थ

तेन कर्मविपाकेन देशमेतं समागतः । स एवमुक्तो मुनिना पिशाचो दयालुना देववरं

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 78

एवं हि भक्त्या देवेशमभिष्टूय स माधवः ।पपात पादयोर्विप्रा देवदेव्योः स दण्डवत्

evaṃ hi bhaktyā deveśamabhiṣṭūya sa mādhavaḥ / papāta pādayorviprā devadevyoḥ sa daṇḍavat

हिन्दी अर्थ

तदावगाढो मुनिसंनिधाने विभाति रुहैरभितो दिविस्थैः

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 79

उत्थाप्य भगवान् सोमः कृष्णं केशिनिषूदनम् ।बभाषे मधुरं वाक्यं मेघगम्भीरनिः स्वनः

utthāpya bhagavān somaḥ kṛṣṇaṃ keśiniṣūdanam / babhāṣe madhuraṃ vākyaṃ meghagambhīraniḥ svanaḥ

हिन्दी अर्थ

सबालखिल्यादिभिरेष देवो यथोदये भान्रशेषदेवः किंतु मैंने न तो कभी देवताओंकी पूजा की न गायोंको और न तो अतिथियोंकी, मैंने कभी छोटे-से भी छोटा पुण्य नहीं किया। एक बारकी बात है कि वाराणसीमें मैंने वृषभवाहन भगवान् विश्वेश्वरदेवका दर्शन किया,

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 80

किमर्थं पुण्डरीकाक्ष तपस्तप्तं त्वयाव्यय ।त्वमेव दाता सर्वेषां कामानां कामिनामिह

kimarthaṃ puṇḍarīkākṣa tapastaptaṃ tvayāvyaya / tvameva dātā sarveṣāṃ kāmānāṃ kāmināmiha

हिन्दी अर्थ

स्पर्श किया और उन्हें नमस्कार किया। तदनन्तर बहुत थोड़े ही समयके बाद मेरी मृत्यु हो गयी। है मुने! (इसी पुण्यके कारण) मुझे यमके भयानक मुखको तो नहाँ देखना पड़ा, पर इस प्रकारकी पिशाचयोनि प्राप्तकर भूख और प्याससे व्याकुल मैं वाराणसीमें ही भटक रहा हूँ। इस समय मुझे हित और अहितका कुछ भी ज्ञान नहीं है। प्रभो! मेरे उद्धारका यदि कोई उपाय आप देखते हों तो उसे करें, आपको नमस्कार है, मैं आपको शरणे

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 81

त्वं हि सा परमा मूर्तिर्मम नारायणाह्वया ।नानवाप्तं त्वया तात विद्यते पुरुषोत्तम

tvaṃ hi sā paramā mūrtirmama nārāyaṇāhvayā / nānavāptaṃ tvayā tāta vidyate puruṣottama

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहे जानेपर शंकुकर्णने पिशाचसे कहा- तुम्हारे समान इस संसारमें श्रेष्ठ पुण्य कर्म करनेवाला और कोई नहीं है, जो कि तुमने पूर्वकालमें विश्वेश्वर भगवान् शिवका दर्शन किया, उनका स्पर्श किया और वन्दना की, फिर संसारमें तुम्हारे समान और कौन हो सकता है? उस कर्मके परिणामस्वरूप ही तुम इस स्थानपर पहुँचे हो। अब तुम एकाग्रमन होकर इस कुण्डमे शीघ्र ही स्नान करो। जिससे इस कुत्सित (पिशाचकी)

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 82

वेत्थ नारायणानन्तमात्मानं परमेश्वरम् ।महादेवं महायोगं स्वेन योगेन केशव

vettha nārāyaṇānantamātmānaṃ parameśvaram / mahādevaṃ mahāyogaṃ svena yogena keśava

हिन्दी अर्थ

योनिसे तुम शीघ्र ही छुटकारा प्राप्त कर सको दयालु मुनिके ऐसा कहनेपर उस पिशाचने देवश्रेष्ठ त्रिलोचन, अनुशास्ता भगवान् कपर्दीश्‍वरका स्मरण कर मनको एकाग्र करते हुए (कुण्डमें) स्नान किया

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 83

श्रुत्वा तद्वचनं कृष्णः प्रहसन् वै वृषध्वजम् ।उवाच वीक्ष्य विश्वेशं देवीं च हिमशैलजाम्

śrutvā tadvacanaṃ kṛṣṇaḥ prahasan vai vṛṣadhvajam / uvāca vīkṣya viśveśaṃ devīṃ ca himaśailajām

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर स्नान किया हुआ वह मुनिके समीप ही मृत्युको प्राप्त हो गया और पुनः सूर्यके समान प्रकाशित विमानमें स्थित हो वह दिव्य आभूषणोंको धारण किये तथा चन्द्रमाके चिह्वसे सुशोभित सुन्दर मस्तकसे युक्त (पुरुषके रूपमें) दिखायी पड़ा। वह आकाशमें स्थित रहनेवाले रुद्रों, अप्रमेय योगियों तथा बालखिल्य आदि ऋषियोंसे चारों ओरसे आवृत होते हुए उसी प्रकार सुशोभित हो रहा था, जिस प्रकार

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 84

ज्ञातं हि भवता सर्वं स्वेन योगेन शङ्कर ।इच्छाम्यात्मसमं पुत्रं त्वद्भक्तं देहि शङ्कर

jñātaṃ hi bhavatā sarvaṃ svena yogena śaṅkara / icchāmyātmasamaṃ putraṃ tvadbhaktaṃ dehi śaṅkara

हिन्दी अर्थ

सभी देवताओंके भी देवता सूर्यदेबता उदयकालमें दिखलायी पड़ते हैं स्तुवन्ति सिद्धा दिवि देवसङ्घा

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 85

तथास्त्वित्याह विश्वात्मा प्रहृष्टमनसा हरः ।देवीमालोक्य गिरिजां केशवं परिषस्वजे

tathāstvityāha viśvātmā prahṛṣṭamanasā haraḥ / devīmālokya girijāṃ keśavaṃ pariṣasvaje

हिन्दी अर्थ

मुनिः प्रहृष्टो मनसा महेशम्। त्वां ब्रह्मपारं हदि संनिविष्टं

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 86

ततः सा जगतां माता शङ्करार्धशरीरिणी ।व्याजहार हृषीकेशं देवी हिमगिरीन्द्रजा

tataḥ sā jagatāṃ mātā śaṅkarārdhaśarīriṇī / vyājahāra hṛṣīkeśaṃ devī himagirīndrajā

हिन्दी अर्थ

महामुनिं ब्रह्ममयं पवित्रम् त्वां ब्रह्मपारं प्रणमामि शम्भुं

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 87

वत्स जाने तवानन्तां निश्चलां सर्वदाच्युत ।अनन्यामीश्वरे भक्तिमात्मन्यपि च केशव

vatsa jāne tavānantāṃ niścalāṃ sarvadācyuta / ananyāmīśvare bhaktimātmanyapi ca keśava

हिन्दी अर्थ

येनावृतं सर्वमिदं शिवेन। तं ब्रह्मपारं भगवन्तमीशं

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 88

त्वं हि नारायणः साक्षात् सर्वात्मा पुरुषोत्तमः ।प्रार्थितो दैवतैः पूर्वं संजातो दैवकीसुतः

tvaṃ hi nārāyaṇaḥ sākṣāt sarvātmā puruṣottamaḥ / prārthito daivataiḥ pūrvaṃ saṃjāto daivakīsutaḥ

हिन्दी अर्थ

अलिङ्गमालोकविहीनरूपं स्वयम्प्रभं चित्पतिमेकरुद्रम्। तं ब्रह्मपारं परमेश्वर त्वां

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 89

पश्य त्वमात्मनात्मानमात्मीयममलं पदम् ।नावयोर्विद्यते भेद एवं पश्यन्ति सूरयः

paśya tvamātmanātmānamātmīyamamalaṃ padam / nāvayorvidyate bheda evaṃ paśyanti sūrayaḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्करिष्ये न यतोऽन्यदस्ति आकाशमें सिद्ध तथा देवताओंके समूह (उसकी) स्तुति कर रहे थे। दिव्य सुन्दर अप्सराएँ नृत्य कर रही थीं और गन्धर्व, विद्याधर तथा किंनर आदि जलसे स्निग्ध पुष्पोंको वृष्टि कर रहे थे

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 90

इमानिमान् वरानिष्टान् मत्तो गृह्णीष्व केशव ।सर्वज्ञत्वं तथैश्वर्यं ज्ञानं तत् पारमेश्वरम् ।ईश्वरे निश्चलां भक्तिमात्मन्यपि परं बलम्

imānimān varāniṣṭān matto gṛhṇīṣva keśava / sarvajñatvaṃ tathaiśvaryaṃ jñānaṃ tat pārameśvaram / īśvare niścalāṃ bhaktimātmanyapi paraṃ balam

हिन्दी अर्थ

मुनियोंके समूहोंसे स्तुति किये जाते हुए उसने भगवानूकी कृपासे ज्ञान प्राप्त किया और वह उस त्रयीमय श्रेष्ठ मण्डलमें प्रविष्ट हो गया जहाँ रुद्र प्रकाशित होते हैं। पिशाचयोनिको प्राप्त उस (पुरुष) - को मुक्त हुआ देखकर वह मुनि अत्यन्त प्रसन्न-मनसे महेशका ध्यानकर और कवि अद्वितीय रुूद्राग्निको प्रणामकर उन जटाधारी (शिव)-को स्तुति करने लगे

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 91

एवमुक्तस्तया कृष्णो महादेव्या जनार्दनः ।आशिषं शिरसाहृङ्णाद् देवो ऽप्याह महेश्वरः

evamuktastayā kṛṣṇo mahādevyā janārdanaḥ / āśiṣaṃ śirasāhṛṅṇād devo 'pyāha maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

शंकुकर्णने कहा--में परात्पर, अद्वितीय, सबके रक्षक, पुराणपुरुष, योगेश्वर, नियामक, आदित्य, अग्निरूप एवं कपिल (वृषभ)-पर अधिष्ठित आप कपर्दीकी शरण ग्रहण करता हूँ में हृदयमें संनिविष्ट, हिरण्मय, योगी, आदि एवं अन्तरूप, द्युलोकमें स्थित, महामुनि, पवित्र और ब्रह्मस्वरूप आप ब्रह्मपार रुद्रकी शरणमें जाता हूँ। में हजारों चरण, नेत्र और सिरोंसे युक्त, हजारों

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

अध्याय २४

श्लोक 92

प्रगृह्य कृष्णं भगवानथेशः करेण देव्या सह देवदेवः ।संपूज्यमानो मुनिभिः सुरेशै- र् जगाम कैलासगिरिं गिरीशः

pragṛhya kṛṣṇaṃ bhagavānatheśaḥ kareṇa devyā saha devadevaḥ / saṃpūjyamāno munibhiḥ sureśai- r jagāma kailāsagiriṃ girīśaḥ

हिन्दी अर्थ

बाहुवाले, अन्धकारसे परे रहनेवाले, हिरण्यगर्भके अधिपति और तीन नेत्रवाले आप ज्ञानातीत शम्भुको प्रणाम करता हूँ। जिनसे संसारकी उत्पत्ति तथा विनाश होता है और जिन शिवने इस सम्पूर्ण (विश्व)- को आवृत कर रखा है, उन्हीं ज्ञानातीत भगवान् ईशको प्रणाम कर मैं उनको नित्य शरण ग्रहण करता हूँ। में अलिङ्ग- (निराकार) और आलोकरहित रूपवाले, स्वयं प्रभावान्, चित्-शक्तिके स्वामी, अद्वितीय

English

He was virtuous, endowed with beauty and always engaged in attaining the knowledge of Truth. From Bhajamana were born Bhajamanas who resorted to divine Sri (glory).*

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 24
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.