Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
25
अध्याय 25 / 95

Book 1 - Adhyaya 25

113 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ113 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २५

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपूराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुर्विशो ऽध्यायः सूत उवाच प्रविश्य मेरुशिखरं कैलासं कनकप्रभम् ।रराम भगवान् सोमः केशवेन महेश्वरः

iti śrīkūrmapūrāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge caturviśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca praviśya meruśikharaṃ kailāsaṃ kanakaprabham / rarāma bhagavān somaḥ keśavena maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्ररूप, ज्ञानसे अतीत आप परमेश्वरको नमस्कार करता हूँ, क्योंकि आपसे भिन्न अन्य कुछ है ही नहीं ॥ ३७--४० ॥ महेशवरका रूप किसी भी आलोक (प्रकाश)-से आलोकित (प्रकाशित) नहीं होता, अपितु स्वयं प्रकाशमान है और उसीके

English

Nimi and Krkana were the most well-known and the most important among them. Bhojas and Vaimatrkas were born in the family of Mahabhoja.

अध्याय २५

श्लोक 2

अपश्यंस्तं महात्मानं कैलासगिरिवासिनः ।पूजयाञ्चक्रिरे कृष्णं देवदेवमथाच्युतम्

apaśyaṃstaṃ mahātmānaṃ kailāsagirivāsinaḥ / pūjayāñcakrire kṛṣṇaṃ devadevamathācyutam

हिन्दी अर्थ

प्रकाशसे समस्त प्रपञ्च सूर्य, चन्द्र आदि प्रकाशित हैं। पश्यन्ति देवं प्रणतोऽस्मि नित्यं

English

From Vrsni were born Sumitra, the powerful, as well as Anamitra and Timi. From Anamitra was bom Nighna. Nighna had two sons.

अध्याय २५

श्लोक 3

चतुर्बाहुमुदाराङ्गं कालमेघसमप्रभम् ।किरीटिनं शार्ङ्गपाणि श्रीवत्साङ्कितवक्षसम्

caturbāhumudārāṅgaṃ kālameghasamaprabham / kirīṭinaṃ śārṅgapāṇi śrīvatsāṅkitavakṣasam

हिन्दी अर्थ

तं ब्रह्मपारं भवतः स्वरूपम् तं ब्रह्मपारं प्रणतोऽस्मि नित्यं

English

They were the highly fortunate Prasena and the excellent one named Satrajit. From Anamitra, the son of Vrsni, was born Sini (rather 'Sini') as the youngest son.

अध्याय २५

श्लोक 4

दीर्घबाहुं विशालाक्षं पीतवाससमच्युतम् ।दधानमुरसा मालां वैजयन्तीमनुत्तमाम्

dīrghabāhuṃ viśālākṣaṃ pītavāsasamacyutam / dadhānamurasā mālāṃ vaijayantīmanuttamām

हिन्दी अर्थ

सब्रह्माविज्ञानमभेदमेकम् तं ब्रह्मपारं प्रणतोऽस्मि नित्यम्

English

He was truthful in speech. He was richly endowed with fidelity. Satyaka was his son. Satyaka's son was Yuyudhana. His son was Asahga.

अध्याय २५

श्लोक 5

भ्राजमानं श्रिया दिव्यं युवानमतिकोमलम् ।पद्माङ्घ्रिनयनं चारु सुस्मितं सुगतिप्रदम्

bhrājamānaṃ śriyā divyaṃ yuvānamatikomalam / padmāṅghrinayanaṃ cāru susmitaṃ sugatipradam

हिन्दी अर्थ

यतः प्रधानं पुरुषः पुराणो विवर्तते यं प्रणमन्ति देवाः।

English

He begot of her a virtuous son named Akrura. He had many other sons Upamahgu, Mahgu and others.

अध्याय २५

श्लोक 6

कदाचित् तत्र लीलार्थं देवकीनन्दवर्धनः ।भ्राजमानः श्रीया कृष्णश्चचार गिरिकन्दरे

kadācit tatra līlārthaṃ devakīnandavardhanaḥ / bhrājamānaḥ śrīyā kṛṣṇaścacāra girikandare

हिन्दी अर्थ

कालं बृहन्तं भवतः स्वरूपम् शिवं प्रपद्ये हरमिन्दुमौलिं

English

Akrura's son was well known as Devavan and the divine-souled Upadeva who had sons called Visva and Prama- thin.

अध्याय २५

श्लोक 7

गन्धर्वाप्सरसां मुख्या नागकन्याश्च कृत्स्नशः ।सिद्धा यक्षाश्च गन्धर्वास्तत्र तत्र जगन्मयम्

gandharvāpsarasāṃ mukhyā nāgakanyāśca kṛtsnaśaḥ / siddhā yakṣāśca gandharvāstatra tatra jaganmayam

हिन्दी अर्थ

स्तुत्वैवं शङ्कुकर्णोऽसौ भगवन्तं कपर्दिनम्। पपात दण्डवद् भूमौ प्रोच्चरन् प्रणवं परम् तत्क्षणात् परमं लिङ्गं प्रादुर्भूतं शिवात्मकम्। ज्ञानमानन्दमद्वैतं कोटिकालाग्निसंनिभम्

English

Citraka's sons were Prthu, Viprthu, Asvagriva, Subahu, Sudhasvaka (v.l. Suparsvaka) and Gaveksaka (v.l. Gavesana).

अध्याय २५

श्लोक 8

दृष्ट्वाश्चर्यं परं गत्वा हर्षादुत्फुल्लोचनाः ।मुमुचुः पुष्पवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि महात्मनः

dṛṣṭvāścaryaṃ paraṃ gatvā harṣādutphullocanāḥ / mumucuḥ puṣpavarṣāṇi tasya mūrdhni mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

शङ्कुकर्णोऽथ मुक्तात्मा तदात्मा सर्वगोऽमलः। निलिल्ये विमले लिङ्गे तददभुतमिवाभवत् य इमां शृणुयान्नित्यं कथां पापप्रणाशिनीम्। भक्तः पापविशुद्धात्मा रुद्रसामीप्यमाप्नुयात्

English

He begot of the daughter of Andhaka, four sons, viz. Kukura, Bhajamana, Samika and Balagarvita.

अध्याय २५

श्लोक 9

गन्धर्वकन्यका दिव्यास्तद्वदप्सरसां वराः ।दृष्ट्वा चकमिरे कृष्णं स्त्रस्तवस्त्रविभूषणाः

gandharvakanyakā divyāstadvadapsarasāṃ varāḥ / dṛṣṭvā cakamire kṛṣṇaṃ strastavastravibhūṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

गुहा (वुद्धि) -के ईश। सबीज योग (सविकल्पक समाधि)-का त्याग करनेवाले परमार्थभूत योगिजन निर्विकल्पक समाधि लगाकर आपके जिस रूपका दर्शन करते हैं, में आपके उसी ज्ञानातीत स्वरूपको नित्य प्रणाम करता

English

Kukura's son was Vrsni and Vrsni's son was Kapotaroman and his son was Vilomaka.

अध्याय २५

श्लोक 10

काश्चिद् गायन्ति विविधां गीतिं गीतविशारदाः ।संप्रेक्ष्य देवकीसूनुं सुन्दर्यः काममोहिताः

kāścid gāyanti vividhāṃ gītiṃ gītaviśāradāḥ / saṃprekṣya devakīsūnuṃ sundaryaḥ kāmamohitāḥ

हिन्दी अर्थ

हूँ। जिनमें न तो किसी नाम (तथा रूप) आदि विशेष (गुणों)-को कोई कल्पना है और जिनका न कोई स्वरूप दिखलायी पड़ता है, प्रणामपूर्वक उन ब्रह्मपार स्वयम्भूकी शरणमें में जाता हूँ। वैदिक सिद्धान्तोंके अनुगामी आपके जिस स्वरूपको विदेह, ब्रह्मविज्ञानमय, अभेदरूप (अद्वितीय) इन अनेक प्रकारोंसे जानते हैं, आपके उस ब्रह्मपार स्वरूपको मैं नित्य प्रणाम करता हूँ। जिसके प्रधान (प्रकृति)

English

The scholarly Tama (v.l. Nala) a friend of Tum- buru was his son. The son of Tama was Anakadundubhi.

अध्याय २५

श्लोक 11

काश्चिद्विलासबहुला नृत्यन्ति स्म तदग्रतः ।संप्रेक्ष्य संस्थिताः काश्चित् पपुस्तद्वदनामृतम्

kāścidvilāsabahulā nṛtyanti sma tadagrataḥ / saṃprekṣya saṃsthitāḥ kāścit papustadvadanāmṛtam

हिन्दी अर्थ

और पुराण पुरुष विवर्त (परिणाम) हैं तथा देवता जिसे प्रणाम करते हैं, उस ज्योतिमें संनिविष्ट ज्योतिर्मय आपके बृहत् काल-स्वरूपको मैं नमस्कार करता हूँ। में सनातन गुहेशकी शरणमें जाता हूँ। मैं स्थाणु गिरिश पुरारिके शरणागत हूँ, मैं चन्द्रमौलि हर, शिवको शरण ग्रहण करता हूँ। में पिनाक धारण करनेवाले आपकी शरणमें जाता हूँ ॥ ४१--४५॥

English

He went to Govardhana and performed extensive penance. Lord Brahma, the supreme Ruler of the worlds, grant¬ ed a boon to him.

अध्याय २५

श्लोक 12

काश्चिद् भूषणवर्याणि स्वाङ्गादादाय सादरम् ।भूषयाञ्चक्रिरे कृष्णं कामिन्यो लोकभूषणम्

kāścid bhūṣaṇavaryāṇi svāṅgādādāya sādaram / bhūṣayāñcakrire kṛṣṇaṃ kāminyo lokabhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार भगवान् कपर्दीकी स्तुति कर श्रेष्ठ ओंकारका उच्चारण करता हुआ वह शंकुकर्ण दण्डवत् अद्वितीय, करोड़ों प्रलयकालीन अग्निके समान, शिवात्मक श्रेष्ठ लिङ्ग प्रादुर्भूत हुआ। तब मुक्त आत्मावाला, तादात्म्यस्वरूपवाला, सर्वव्यापी, विशुद्ध हुआ वह शंकुकर्ण निर्मल लिङ्गमें विलीन हो गया। यह एक अद्भुत-सी

English

To him who was engaged in music. Lord Siva, the consort of Parvatl, gave the jewel of a girl inaccessible even to Devas.

अध्याय २५

श्लोक 13

काश्चिद् भूषणवर्याणि समादाय तदङ्गतः ।स्वात्मानं बूषयामासुः स्वात्मगैरपि माधवम्

kāścid bhūṣaṇavaryāṇi samādāya tadaṅgataḥ / svātmānaṃ būṣayāmāsuḥ svātmagairapi mādhavam

हिन्दी अर्थ

यह मैंने आप लोगोंको कपर्दीका रहस्य एवं माहात्म्य बतलाया। इसे कोई नहीं जानता। विद्वान् भी इस विषयमें आज्ञानसे मोहित हो जाते हैं। जो भक्त पापका नाश करनेवाली इस कथाको नित्य सुनता है, वह पापसे विमुक्त शुद्धात्मा होकर रुद्रकी समीपताको प्राप्त कर लेता है

English

Thereafter, the mother taught that beautiful son in his childhood as well as the daughter, the art of music systematically.

अध्याय २५

श्लोक 14

काश्चिदागत्य कृष्णस्य समीपं काममोहिताः ।चुचुम्बुर्वदनाम्भोजं हरेर्मुग्धमृगेक्षणाः

kāścidāgatya kṛṣṇasya samīpaṃ kāmamohitāḥ / cucumburvadanāmbhojaṃ harermugdhamṛgekṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

और जो मनुष्य नित्य प्रातः एवं मध्याहृकालमें शुद्धतापूर्वक इस ब्रह्मपार नामक महान् स्तवका पाठ करेगा, वह परम योगको प्राप्त कर लेगा इहैव नित्यं वत्स्यामो देवदेवं कपर्दिनम् ।

English

After the investiture with the sacred thread, he learned the Vedas from a preceptor. He married the mental daughter of the Gandharvas (or a Gandharva girl called Manasi).

अध्याय २५

श्लोक 15

प्रगृह्य काश्चिद् गोविन्दं करेण भवनं स्वकम् ।प्रापयामासुर्लोकादिं मायया तस्य मोहिताः

pragṛhya kāścid govindaṃ kareṇa bhavanaṃ svakam / prāpayāmāsurlokādiṃ māyayā tasya mohitāḥ

हिन्दी अर्थ

'मैं यहीं नित्य निवास करूँगा, देवदेव कपर्दीका द्रक्ष्यामः सततं देवं पूजयामोऽथ शूलिनम्॥ ५२॥ दर्शन करूंगा और त्रिशूल धारण करनेवाले देवकी

English

In her he begot five excellent sons, who knew the technique of playing on the Vina and were experts in the science of music.

अध्याय २५

श्लोक 16

तासां स भगवान् कृष्णः कामान् कमललोचनः ।बहूनि कृत्वा रूपाणि पूरयामास लीलया

tāsāṃ sa bhagavān kṛṣṇaḥ kāmān kamalalocanaḥ / bahūni kṛtvā rūpāṇi pūrayāmāsa līlayā

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त्वा भगवान् व्यासः शिष्यैः सह महामुनिः । निरन्तर पूजा करता रहूँगा।' ऐसा कहकर शिष्योंके साथ युक्तात्मा महामुनि व्यासने कपर्दीको पूजा करते हुए वहीं

English

Accompanied by his sons, grandsons and wife, the king, a wise and expert musician, worshipped the lord (Siva), destroyer ofTripuras, by means of music.

अध्याय २५

श्लोक 17

एवं वै सुचिरं कालं देवदेवपुरे हरिः ।रेमे नारायणः श्रीमान् मायया मोहयञ्जगत्

evaṃ vai suciraṃ kālaṃ devadevapure hariḥ / reme nārāyaṇaḥ śrīmān māyayā mohayañjagat

हिन्दी अर्थ

व्यासजीद्वारा वाराणसीके मध्यमेश्वर महादेव तथा मन्दाकिनीकी महिमाका वर्णन उषित्वा तत्र भगवान् कपर्दीशान्तिके पुनः । द्रष्टुं ययौ मध्यमेशं बहुवर्षगणान् प्रभुः

English

A Gandharva named Subahu took Hrimati who was beautiful in all limbs, with large eyes like Sri, to his city.

अध्याय २५

श्लोक 18

गते बहुतिथे काले द्वारवत्यां निवासिनः ।बभूवुर्विह्वला भीता गोविन्दविरहे जनाः

gate bahutithe kāle dvāravatyāṃ nivāsinaḥ / babhūvurvihvalā bhītā govindavirahe janāḥ

हिन्दी अर्थ

नदीं वरिमलपानीयां दृष्टा हृष्टोऽभवन्मुनिः स त्ामन्वीक्ष्य मुनिभिः सह द्वैपायनः प्रभुः । चकार भावपूतात्मा स्त्रानं स्त्रानविधानवित्

English

To that Gandharva of good refulgence, these sons were born of her—viz. Susena, Dhira, Sugriva, Subhoja and Naravahana.

अध्याय २५

श्लोक 19

ततः सुपर्णो बलवान् पूर्वमेव विसजितः ।कृष्णेन मार्गमाणस्तं हिमवन्तं ययौ गिरिम्

tataḥ suparṇo balavān pūrvameva visajitaḥ / kṛṣṇena mārgamāṇastaṃ himavantaṃ yayau girim

हिन्दी अर्थ

संतर्प्य विधिवद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा। पूजयामास लोकादिं पुष्पैर्नानाविधेर्भवम् ओंकारासक्तमनसो वेदाध्ययनतत्पराः। जटिला मुण्डिताश्चापि शुक्लयज्ञोपवीतिनः

English

Abhijit was the son of Candanodakadundubhi* (?) Punarvasu was born of Abhijit. Ahuka was born thereafter.

अध्याय २५

श्लोक 20

अदृष्ट्वा तत्र गोविन्दं प्रणम्य शिरसा मुनिम् ।आजगामोपमन्युं तं पुरीं द्वारवतीं पुनः

adṛṣṭvā tatra govindaṃ praṇamya śirasā munim / ājagāmopamanyuṃ taṃ purīṃ dvāravatīṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

केचिदपरे चाप्यवाससः। शान्ता वेदान्तज्ञानतत्पराः दृष्टा द्वेपायनं विप्राः शिष्यैः परिवृतं मुनिम्। पूजयित्वा यथान्यायमिदं वचनमनब्रुवन्

English

O excellent Brahmanas, Ahuka had two sons, viz- Ugrasena and Devaka. Devaka's sons were born heroes com¬ parable to Devas.

अध्याय २५

श्लोक 21

तदन्तरे महादैत्या राक्षसाश्चातिभीषणाः ।आजग्मुर्द्वारकां शुभ्रां भीषयन्तः सहस्त्रशः

tadantare mahādaityā rākṣasāścātibhīṣaṇāḥ / ājagmurdvārakāṃ śubhrāṃ bhīṣayantaḥ sahastraśaḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--वहाँ कपर्दीश (कपर्दीशवर)-के समीपमें बहुत वर्षोतक निवास कर भगवान् प्रभु (वेदव्यास) पुनः मध्यमेश्वर (लिङ्ग)-का दर्शन करने गये। वहाँ ऋषि-समूहोंसे सेवित स्वच्छ जलवाली पवित्र मन्दाकिनी नामक नदीका दर्शन कर मुनि (व्यास) प्रसन्न हो गये

English

They were Devavan, Upadeva, Sudeva and Devaraksita. They had seven sisters. He gave them to Vasudeva.

अध्याय २५

श्लोक 22

स तान् सुपर्णो बलवान् कृष्णतुल्यपराक्रमः ।हत्वा युद्धेन महता रक्षति स्म पुरीं शुभाम्

sa tān suparṇo balavān kṛṣṇatulyaparākramaḥ / hatvā yuddhena mahatā rakṣati sma purīṃ śubhām

हिन्दी अर्थ

उसे देखकर पवित्र आत्मभाववाले तथा स्नानके विधानको जाननेवाले उन द्वैपायन प्रभुने मुनियोंके साथ स्नान किया। विधिपूर्वक देवताओं, ऋषियों तथा पितरोंका तर्पण किया और नाना प्रकारके पुष्पोंद्वारा लोकके आदि कारण भवको पूजा को। प्रमुख शिष्योंके साथ सत्यवतीके पुत्र व्यासने (उस क्षेत्रमें) प्रवेशकर त्रिशूलधारी ईशान मध्यमेशवरका पूजन किया। तदनन्तर सारे शरीरमें भस्म धारण किये हुए शान्त पाशुपत लोग

English

Subhumi, Rastrapala, Tustiman and Sanku (also were his sons). The well-known son Viduratha was born of Bhajamana.

अध्याय २५

श्लोक 23

एतस्मिन्नेव काले तु नारदो भगवानृषिः ।दृष्ट्वा कैलासशिखरे कृष्णं द्वारवतीं गतः

etasminneva kāle tu nārado bhagavānṛṣiḥ / dṛṣṭvā kailāsaśikhare kṛṣṇaṃ dvāravatīṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

अर्थात् पशुपतिके भक्तगण पाशुपत ईश्वर मध्यमेश्वर रुद्रका दर्शन करने आये उनका मन ओंकारके जपमें लगा था, वे सभी वेदोंके अध्ययनमें तत्पर थे। वे शुक्ल यज्ञोपवीत धारण किये थे, कोई जटा रखाये थे और कोई मुण्डित थे।

English

His son was Surasama (equal to the Sun) and from him was born Pratiksatra. From him was born Svayambhoja. From him was born Dhatrika, the chastiser of his enemies.

अध्याय २५

श्लोक 24

तं दृष्ट्वा नारदमृषिं सर्वे तत्र निवासिनः ।प्रोचुर्नारायणो नाथः कुत्रास्ते भगवान् हरिः

taṃ dṛṣṭvā nāradamṛṣiṃ sarve tatra nivāsinaḥ / procurnārāyaṇo nāthaḥ kutrāste bhagavān hariḥ

हिन्दी अर्थ

थे। वे ब्रह्मचर्यपरायण, शान्त और वेदान्तके ज्ञानमें तत्पर थे। विप्रो! शिष्योंसे घिरे हुए द्वैपायन मुनिको देखकर यथोक्त विधिसे उनका पूजनकर उन्होंने (पाशुपत भक्तोंने) यह वचन कहा-- को भवान् कुत आयातः सह शिष्यैर्महामुने । प्रोचुः पैलादयः शिष्यास्तानृषीन् ब्रह्मभावितान्

English

Krtavarma was his son. Surasena was his son. Vasudeva was his son who was engaged in religious rites.

अध्याय २५

श्लोक 25

स तानुवाच भगवान् कैलसशिखरे हरिः ।रमते ऽद्य महायोगीं तं दृष्ट्वाहमिहागतः

sa tānuvāca bhagavān kailasaśikhare hariḥ / ramate 'dya mahāyogīṃ taṃ dṛṣṭvāhamihāgataḥ

हिन्दी अर्थ

अयं सत्यवतीसूनुः कृष्णद्वैपायनो मुनिः। व्यासः स्वयं हृषीकेशो येन वेदाः पृथक् कृताः यस्य देवो महादेवः साक्षादेव पिनाकधृक् । अंशांशेनाभवत् पुत्रो नाम्ना शुक इति प्रभुः

English

From Vasudeva was born the powerful-armed Vasu¬ deva, the preceptor of the universe. Hari (Visnu), on being requested by Devas, became the son of Devaki.

अध्याय २५

श्लोक 26

तस्योपश्रुत्य वचनं सुपर्णः पततां वरः ।जगामाकाशगो विप्राः कैलासं गिरिमुत्तमम्

tasyopaśrutya vacanaṃ suparṇaḥ patatāṃ varaḥ / jagāmākāśago viprāḥ kailāsaṃ girimuttamam

हिन्दी अर्थ

यः स साक्षान्महादेवं सर्वभावेन शंकरम्। प्रपन्नः परया भक्त्या यस्य तज्ज्ञानमैश्वरम् प्रसादाद् देवदेवस्य यत् तन्माहेश्वरं परम्

English

The blessed lady Rohini, the splendid wife of Vasu- deva, gave birth to Sahkarsana, the eldest son known as Rama, with a plough as his special weapon.

अध्याय २५

श्लोक 27

ददर्श देवकीसूनुं भवने रत्नमण्डिते ।वरासनस्थं गोविन्दं देवदेवान्तिके हरिम्

dadarśa devakīsūnuṃ bhavane ratnamaṇḍite / varāsanasthaṃ govindaṃ devadevāntike harim

हिन्दी अर्थ

क्षिप्रं पश्येम तं देवं श्रुत्वा भगवतो मुखात् तत्क्षणादेव विमलं सम्भूतं ज्योतिरुत्तमम्। लीनास्तत्रैव ते विप्राः क्षणादन्तरधीयत

English

Vasudeva, pervading the universe was the supreme Atman himself. Lord Sarhkarsana, the wielder of the plough as his weapon was Sesa himself

अध्याय २५

श्लोक 28

उपास्यमानममरैर्दिव्यस्त्रीभिः समन्ततः ।महादेवगणैः सिद्धैर्योगिभिः परिवारितम्

upāsyamānamamarairdivyastrībhiḥ samantataḥ / mahādevagaṇaiḥ siddhairyogibhiḥ parivāritam

हिन्दी अर्थ

ततः शिष्यान् समाहूय भगवान् ब्रह्मवित्तमः। प्रोवाच मध्यमेशस्य माहात्म्यं पैलपूर्वकान् अस्मिन् स्थाने स्वयं देवो देव्या सह महेश्वरः । रमते भगवान् नित्यं रुद्रैश्च परिवारितः

English

Under the pretext of Bhrgu's curse, he honoured a human body. Madhava was born of DevakI as well as of Rohini.

अध्याय २५

श्लोक 29

प्रणम्य दण्डवद् भूमौ सुपर्णः शङ्करं शिवम् ।निवेदयामास हरेः प्रवृत्तिं द्वारके पुरे

praṇamya daṇḍavad bhūmau suparṇaḥ śaṅkaraṃ śivam / nivedayāmāsa hareḥ pravṛttiṃ dvārake pure

हिन्दी अर्थ

अत्र पूर्वं हृषीकेशो विश्वात्मा देवकीसुतः । उवास वत्सरं कृष्णः सदा पाशुपतेर्वृतः तस्य ते बहवः शिष्या ब्रह्मचर्यपरायणाः। लब्ध्या तद्वचनाज्जञानं दृष्टवन्तो महेश्वरम्

English

Kausiki, the Yogic-slumber born of Uma's body, became the daughter of Yasoda, at the behest of Vasudeva.

अध्याय २५

श्लोक 30

ततः प्रणम्य शिरसा शङ्करं नीललोहितम् ।आजगाम पुरीं कृष्णः सो ऽनुज्ञातो हरेण तु

tataḥ praṇamya śirasā śaṅkaraṃ nīlalohitam / ājagāma purīṃ kṛṣṇaḥ so 'nujñāto hareṇa tu

हिन्दी अर्थ

तस्य देवो महादेवः प्रत्यक्षं नीललोहितः । ददौ कृष्णस्य भगवान् वरदो वरमुत्तमम् तेषां तहैश्वरं ज्ञानमुत्पत््यति जगन्मय

English

O excellent sages, the sons born to Vasudeva as elder brothers of Vasudeva had been killed by Karhsa already before.

अध्याय २५

श्लोक 31

आरुह्य कश्यपसुतं स्त्रीगणैरभिपूजितः ।वचोभिरमृतास्वादैर्मानितो मधुसूदनः

āruhya kaśyapasutaṃ strīgaṇairabhipūjitaḥ / vacobhiramṛtāsvādairmānito madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

महामुने! आप कौन हैं? शिष्योंके साथ कहाँसे आये हैं। तब पैल आदि व्यास-शिष्योंने उन ब्रह्मभावको प्राप्त ऋषियोंसे कहा--ये सत्यवतीके पुत्र कृष्णद्वैपायन व्यास मुनि हैं। ये स्वयं हृषीकेश हैं, जिन्होंने वेदोंका विभाजन किया। पिनाकको धारण करनेवाले साक्षात् प्रभु महादेव ही अपने अंशांशसे इनके शुक नामक पुत्र हुए। वे सभी भावोंसे, परम भक्तिके द्वारा साक्षात् महादेव शंकरके शरणागत हुए हैं और जिन्हें ईश्वर-

English

When Rama was born, Devaki gave birth to Krsna, Acyuta, the first among Devas, the Atman whose chest had been marked by the curl of golden hair called Srivatsa.

अध्याय २५

श्लोक 32

वीक्ष्य यान्तममित्रघ्नं गन्धर्वाप्सरसां वराः ।अन्वगच्छन् महोयोगं शङ्खचक्रगदाधरम्

vīkṣya yāntamamitraghnaṃ gandharvāpsarasāṃ varāḥ / anvagacchan mahoyogaṃ śaṅkhacakragadādharam

हिन्दी अर्थ

सम्बन्धी परम ज्ञान उपलब्ध है तब वे सभी पशुपतिके भक्त प्रसन्न हो गये, उन्हें रोमाञ्च हो आया। एकाग्रमनसे उन्होंने सत्यवतीके पुत्र व्यासको प्रणाम किया और कहा- भगवन्! देवदेवको कृपासे जो परमेष्ठीका श्रेष्ठ माहेश्वर विज्ञान है, वह

English

Rama's wifewas Revati by name. Shewas endowed with good qualities. He begot of her two sons Nisita and Ulmuka.

अध्याय २५

श्लोक 33

विसर्जयित्वा विश्वात्मा सर्वा एवाङ्गना हरिः ।ययौ स तूर्णं गोविन्दो दिव्यां द्वारवतीं पुरीम्

visarjayitvā viśvātmā sarvā evāṅganā hariḥ / yayau sa tūrṇaṃ govindo divyāṃ dvāravatīṃ purīm

हिन्दी अर्थ

आपको ज्ञात है। अत: आप हमें वह श्रेष्ठ अव्यक्त, गोपनीय रहस्य बतलायें, ताकि आपके मुखसे उसे सुनकर हम शीघ्र ही उन देवका दर्शन कर सकें तदनन्तर सुमन्तु आदि उन प्रमुख शिष्योंको विदाकर योगविदोंमें श्रेष्ठ व्यासने उन योगियोंको श्रेष्ठ ज्ञान

English

Srikrsna, of indefatigable activities had sixteen thousand wives. The sons born to them were hundreds and thousands.

अध्याय २५

श्लोक 34

गते मुररिपौ नैव कामिन्यो मुनिपुङ्गवाः ।निशेव चन्द्ररहिता विना तेन चकाशिरे

gate muraripau naiva kāminyo munipuṅgavāḥ / niśeva candrarahitā vinā tena cakāśire

हिन्दी अर्थ

प्रकर हुई और क्षणभरमें ही वे पाशुपत भक्तगण उसीमें लीन हो गये और अन्तर्धान हो गये तदनन्तर पैल आदि प्रमुख शिष्योंको बुलाकर श्रेष्ठ ब्रह्मज्ञानी भगवान् (व्यास)-ने मध्यमेशका माहात्म्य उन्हें बतलाया। स्वयं भगवान् महेश्वर देव देवीके साथ तथा रुद्रगणोंसे घिरे नित्य इस स्थानपर रमण

English

On seeing the heroic sons born to Rukmini from Janardana, Jambavati, his wife of pure smiles, said to Krsna.

अध्याय २५

श्लोक 35

श्रुत्वा पौरजनास्तूर्णं कृष्णागमनमुत्तमम् ।मण्डयाञ्चक्रिरे दिव्यां पुरीं द्वारवतीं शुभाम्

śrutvā paurajanāstūrṇaṃ kṛṣṇāgamanamuttamam / maṇḍayāñcakrire divyāṃ purīṃ dvāravatīṃ śubhām

हिन्दी अर्थ

यहीँपर पूर्वकालमें देवकीके पुत्र विश्वात्मा हृषीकेश कृष्ण हरि पाशुपतोंसे आवृत रहते हुए, समस्त शरीरे भस्म धारणकर रुद्र-तत्त्वके अनुसंधानमें तत्पर हुए थे तथा पाशुपत व्रत धारणकर शम्भुकी आराधना करते हुए एक वर्षतक निवास किये थे। उनके (व्यासके) ब्रह्मचर्य-परायण बहुतसे विज्ञ शिष्योंने उनके वचनसे ज्ञान प्राकर महेश्वरका दर्शन किया। वर प्रदान करनेवाले नीललोहित देव साक्षात् भगवान् ' महादेवने'

English

"O slayer of Danavas, O lotus-eyed one, please grant me a son of excellent qualities, who will be honoured by- lord of Devas."

अध्याय २५

श्लोक 36

पताकाभिर्विशालाभिर्ध्वजै रत्नपरिष्कृतैः ।लाजादिभिः पुरीं रम्यां भूषयाञ्चक्रिरे तदा

patākābhirviśālābhirdhvajai ratnapariṣkṛtaiḥ / lājādibhiḥ purīṃ ramyāṃ bhūṣayāñcakrire tadā

हिन्दी अर्थ

उन कृष्णको उत्तम वर प्रदान किया। जगन्मय! जो मेरे भक्त विधिपूर्वक आप गोविन्दकी अर्चना करेंगे, उन्हें ईश्वर-सम्बन्धी परम ज्ञान प्राप्त होगा येऽत्र द्रक्ष्यन्ति देवेशं स्त्रात्वा रुद्रं पिनाकिनम्। ब्रह्महत्यादिकं पापं तेषामाशु विनश्यति २७॥

English

On hearing the words of Jambavati, Jagannatha, Hari, himself a store of penance, the suppressor of enemies, began to perform a penance.

अध्याय २५

श्लोक 37

अवादयन्त विविधान् वादित्रान् मधुरस्वनान् ।शङ्खान् सहस्त्रशो दध्मुर्वोणावादान् वितेनिरे

avādayanta vividhān vāditrān madhurasvanān / śaṅkhān sahastraśo dadhmurvoṇāvādān vitenire

हिन्दी अर्थ

प्राणांस्त्यजन्ति ये मर्त्याः पापकर्मरता अपि । ते यान्ति तत् परं स्थानं नात्र कार्या विचारणा धन्यास्तु खलु ते विप्रा मन्दाकिन्यां कृतोदकाः । अर्चयन्ति महादेवं मध्यमेश्वरमीश्चरम्

English

O excellent sages, listen how the son of Devaki per¬ formed a severe and great penance, saw Rudra and obtained a son.

अध्याय २५

श्लोक 38

प्रविष्टमात्रे गोविन्दे पुरीं द्वारवतीं शुभाम् ।अगायन् मधुरं गानं स्त्रियो यौवनशालिनः

praviṣṭamātre govinde purīṃ dvāravatīṃ śubhām / agāyan madhuraṃ gānaṃ striyo yauvanaśālinaḥ

हिन्दी अर्थ

संनिहत्यामुपस्पृश्य राहुग्रस्ते दिवाकरे। एवमुक्त्वा महायोगी मध्यमेशान्तिके प्रभुः । उवास सुचिरं कालं पूजयन् वै महेश्वरम्

English

Savarni of Somadatta clan was one of the six disciples of Roma- harsana. He is credited to have composed a Purana Samhita of his own vide VP. III. 6 16-18, Bh. P. XII. 7.5-7.

अध्याय २५

श्लोक 39

दृष्ट्वा ननृतुरीशानं स्थिताः प्रासादमूर्धसु ।मुमुचुः पुष्पवर्षाणि वसुदेवसुतोपरि

dṛṣṭvā nanṛturīśānaṃ sthitāḥ prāsādamūrdhasu / mumucuḥ puṣpavarṣāṇi vasudevasutopari

हिन्दी अर्थ

निस्संदेह मेरी कृपासे आप मेरे भक्त द्विजातियोंके प्रणम्य, आराध्य और ध्येय होंगे। जो यहाँ स्नानकर पिनाकी रुद्र देवेशवरका दर्शन करेंगे, उनके ब्रह्महत्या आदि सभी पाप शीघ्र ही नष्ट हो जायेगे। जो पापकर्मपरायण भी मनुष्य यहाँ प्राणोंका त्याग करेंगे, वे परम स्थानको प्राप्त करेंगे, इसमें कोई विचार नहीं करना चाहिए

English

Though A.S. Gupta emends this verse as kapeyo samsapayanah Vayu II. 61.56-58 mentions 'Susarma of Saihsapayana Gotra' as the disciple of Romaharsana. He is said to have composed a Purana Sarhhita of 8600 verses vide my Intro, to the A'P

अध्याय २५

श्लोक 40

प्रविश्य भवनं कृष्ण आशीर्वादाभिवर्धितः ।वरासने महायोगी भाति देवीभिरन्वितः

praviśya bhavanaṃ kṛṣṇa āśīrvādābhivardhitaḥ / varāsane mahāyogī bhāti devībhiranvitaḥ

हिन्दी अर्थ

विप्रो! वे निश्चय ही धन्य हैं जो मन्दाकिनीमें स्नानकर ईश्वर महादेव मध्यमेशवरकी पूजा करते हैं। ब्राह्मणो ! यहाँपर एक बार भी किया गया स्नान, दान, तप, श्राद्ध तथा पिण्डदान सात पीढ़ियोंतक कुलको पवित्र कर देता है

English

The correct reading appears to be "Saihsapayana.'

अध्याय २५

श्लोक 41

सुरम्ये मण्डपे शुभ्रे शङ्खाद्यैः परिवारितः ।आत्मजैरभितो मुख्यैः स्त्रीसहस्त्रैश्च संवृतः

suramye maṇḍape śubhre śaṅkhādyaiḥ parivāritaḥ / ātmajairabhito mukhyaiḥ strīsahastraiśca saṃvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यके राहुसे ग्रस्त किये जानेपर अर्थात् ग्रहणकालमें संनिहती (कुरुक्षेत्र तीर्थ)-में स्नान करनेसे जो फल मनुष्यको प्राप्त होता है, उससे दस गुना अधिक फल यहाँ मन्दाकिनीमें स्नानसे प्राप्त होता है। ऐसा कहकर महायोगी प्रभु (व्यास)-ने महेश्‍वरकी पूजा करते हुए मध्यमेश्वरके समीपमें ही बहुत समयतक निवास किया

English

(Defective) The Brahmana popularised the meritori¬ ous Purana-sarhhita by the favour of excellent Brahmanas (?). Here the Purana narration of Vaisampayana® was proclaimed by his disciples.

अध्याय २५

श्लोक 42

तत्रासनवरे रम्ये जाम्बवत्या सहाच्युतः ।भ्राजते मालया देवो यथा देव्या समन्वितः

tatrāsanavare ramye jāmbavatyā sahācyutaḥ / bhrājate mālayā devo yathā devyā samanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

वाराणसी-माहात्म्यके प्रसंगमें व्यासजीका शिष्योंके साथ विभिन्न तीर्थोमें गमन, ब्रह्मतीर्थका आख्यान, व्यासजीद्वारा विश्वेश्वर लिङ्गका पूजन तथा वहाँ रहते हुए शिवाराधना, एक दिन भिक्षा न मिलनेपर क्रोधाविष्ट व्यासजीका वाराणसीके निवासियोंको शाप देनेके लिये उद्यत होना, उसी समय देवी पार्वतीका प्रकट होना, देवीका व्यासको वाराणसी त्यागनेकी आज्ञा, पुनः स्तुतिसे प्रसन्न देवीके द्वारा

English

Yajhavalkya, ihe great Yogin, perceived Hara here by means of his penance and composed the excellent Yogasastra as directed by him.

अध्याय २५

श्लोक 43

आजग्मुर्देवगन्धर्वा द्रष्टुं लोकादिमव्ययम् ।महर्षयः पूर्वजाता मार्कण्डेयादयो द्विजाः

ājagmurdevagandharvā draṣṭuṃ lokādimavyayam / maharṣayaḥ pūrvajātā mārkaṇḍeyādayo dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

जगाम भगवान् व्यासो जैमिनिप्रमुखैर्वृतः आकाशाख्यं महातीर्थं तीर्थं चेवार्षभं परम्। स्वर्नीलं च महातीर्थं गौरीतीर्थमनुत्तमम्

English

was here that Bhrgu performed an unprecedented great penance formerly and obtained from Mahesvara, the son Sukra who was the most excellent among the knowers of Yoga.

अध्याय २५

श्लोक 44

ततः स भगवान् कृष्णो मार्कण्डेयं समागतम् ।ननामोत्थाय शिरसा स्वासनं च ददौ हरिः

tataḥ sa bhagavān kṛṣṇo mārkaṇḍeyaṃ samāgatam / nanāmotthāya śirasā svāsanaṃ ca dadau hariḥ

हिन्दी अर्थ

शिष्योंसे आवृत भगवान् व्यास सभी गुह्य तीथाँ और देवमन्दिरोंमें गये। द्विजश्रेष्ठो! वे परम तीर्थ प्रयाग, प्रयागसे भी अधिक शुभ तीर्थ विश्वरूप, श्रेष्ठ तालतीर्थ, आकाश नामक महातीर्थ, श्रेष्ठ प्राजापत्यं तथा तीर्थ स्वर्गद्वारं तथैव च। जम्बुके श्वरमित्युक्तं धर्माख्यं तीर्थमुत्तमम्

English

Hence O, lord of Devas, perform a very severe penance here itself. You really deserve to visualize the terrible fierce Kapardin, the lord of the universe."

अध्याय २५

श्लोक 45

संपूज्य तानृषिगणान् प्रणामेन महाभुजः ।विसर्जयामास हरिर्दत्त्वा तदभिवाञ्छितान्

saṃpūjya tānṛṣigaṇān praṇāmena mahābhujaḥ / visarjayāmāsa harirdattvā tadabhivāñchitān

हिन्दी अर्थ

नारायणं परं तीर्थ वायुतीर्थमनुत्तमम् पर्वताख्यं महागुह्यं मणिकर्णमनुत्तमम्। घटोत्कचं तीर्थवरं श्रीतीर्थं च पितामहम्

English

After saying thus, the great sage Upamanyu granted the perfect knowledge, the holy rite pertaining to Pasupata doctrine and its yogic practice to Krsna of indefatigable activity.

अध्याय २५

श्लोक 46

तदा मध्याह्नसमये देवदेवः स्वयं हरिः ।स्नात्वा शुक्लाम्बरो भानुमुपतिष्ठत् कृताञ्जलिः

tadā madhyāhnasamaye devadevaḥ svayaṃ hariḥ / snātvā śuklāmbaro bhānumupatiṣṭhat kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

गङ्कातीर्थं तु देवेशं ययातेस्तीर्थमुत्तमम्। कापिलं चैव सोमेशं ब्रह्मतीर्थमनुत्तमम् अत्र लिङ्गं पुरानीय ब्रह्मा स्त्रातुं यदा गतः। तदानीं स्थापयामास विष्णुस्तल्लिङ्गमेश्वरम्

English

Advised thus by the excellent sage. Lord Madhu- sudana (the slayer of Madhu) propitiated lord Rudra there itself, by means of penance.

अध्याय २५

श्लोक 47

जजाप जाप्यं विधिवत् प्रेक्षमाणो दिवाकरम् ।तर्पयामास देवेशो देवेशो देवान् मुनिगणान् पितॄन्

jajāpa jāpyaṃ vidhivat prekṣamāṇo divākaram / tarpayāmāsa deveśo deveśo devān munigaṇān pitṝn

हिन्दी अर्थ

ततः स्त्रात्वा समागत्य ब्रह्मा प्रोवाच तं हरिम्। मयानीतमिदं लिङ्ग कस्मात् स्थापितवानसि तमाह विष्णुस्त्वत्तोऽपि रुद्रे भक्तिदूढा मम। तस्मात् प्रतिष्ठितं लिङ्गं नाप्ना तव भविष्यति

English

He smeared Bhasma (ashes) all over his body. He tonsured his head and wore bark garments. With his mind exclusively dedicated to Siva, he performed Japa (muttering the mantra) of Rudra continuously.

अध्याय २५

श्लोक 48

प्रविश्य देवभवनं मार्कण्डेयेन चैव हि ।पूजयामास लिङ्गस्थं भूतेशं भूतिभूषणम्

praviśya devabhavanaṃ mārkaṇḍeyena caiva hi / pūjayāmāsa liṅgasthaṃ bhūteśaṃ bhūtibhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

भूतेश्वर तथा तीर्थ तीर्थं धर्मसमुद्भवम्। गन्धर्वतीर्थ परमं वाह्वेयं तीर्थमुत्तमम् केदारतीर्थमुग्राख्यं कालञ्जरमनुत्तमम्। सारस्वतं प्रभासं च भद्रकर्ण हृदं शुभम्

English

Then after a lapse of a long period, the great god Mahesvara (Siva) accompanied by Uma and decorated with a half-moon on his crest was seen by him in the sky.

अध्याय २५

श्लोक 49

समाप्य नियमं सर्वं नियन्तासौ नृणां स्वयम् ।भोजयित्वा मुनिवरं ब्राह्मणानभिपूज्य च

samāpya niyamaṃ sarvaṃ niyantāsau nṛṇāṃ svayam / bhojayitvā munivaraṃ brāhmaṇānabhipūjya ca

हिन्दी अर्थ

लौकिकाख्यं महीतीर्थं तीर्थ चैव महालयम् । हिरण्यगर्भ गोप्रेक्ष्यं तीर्थ चैव वृषध्वजम् उपशान्तं शिवं चैव व्याघेश्वरमनुत्तमम्। त्रिलोचनं महातीर्थं लोलार्क चोत्तराह्वयम्

English

He saw Mahadeva alongwith the goddess. He had a crown, he wielded the iron club. He wore garlands of variegated colours. He held the Pinaka bow and the trident. The lord of Devas had covered all his limbs by means of a tiger-skin garment.

अध्याय २५

श्लोक 50

कृत्वात्मयोगं विप्रेन्द्रा मार्कण्डेयेन चाच्युतः ।कथाः पौराणिकीः पुण्याश्चक्रे पुत्रादिभिर्वृतः

kṛtvātmayogaṃ viprendrā mārkaṇḍeyena cācyutaḥ / kathāḥ paurāṇikīḥ puṇyāścakre putrādibhirvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

कपालमोचनं तीर्थं ब्रह्महत्याविनाशकम्। शुक्रेश्वरं महापुण्यमानन्दपुरमुत्तमम् उपोष्य तत्र तत्रासौ पाराशर्यो महामुनिः

English

He saw in front of him Sambhu, the lord of the vital airs {Prams) —the lord, the ancient Purusa who is eternal and who is a Yogin and the overlord of infinite power who is minuter than the minutest.

अध्याय २५

श्लोक 51

अथैतत् सर्वमखिलं दृष्ट्वा कर्म महामुनिः ।मार्कण्डेयो हसन् कृष्णं बभाषे मधुरं वचः

athaitat sarvamakhilaṃ dṛṣṭvā karma mahāmuniḥ / mārkaṇḍeyo hasan kṛṣṇaṃ babhāṣe madhuraṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राजापत्य तीर्थ, स्वर्गद्वार, जम्बुकेश्वर, धर्म ( धर्मारण्य) परम नारायण तीर्थ, श्रेष्ठ वायु तीर्थ, परम गुह्य ज्ञानतीर्थ,

English

He saw the three-eyed lord whose hand wielded an axe, whose body was smeared with ashes and who was covered with the hide of a man-lion; who was uttering the Pramva OM, who was huge in size and (in resplendence) who resembled a thousand suns.

अध्याय २५

श्लोक 52

मार्कण्डेय उवाच कः समाराध्यते देवो भवता कर्मभिः शुभैः ।ब्रूहि त्वं कर्मभिः पूज्यो योगिनां ध्येय एव च

mārkaṇḍeya uvāca kaḥ samārādhyate devo bhavatā karmabhiḥ śubhaiḥ / brūhi tvaṃ karmabhiḥ pūjyo yogināṃ dhyeya eva ca

हिन्दी अर्थ

सूर्यतीर्थ, महागुह्य पर्वत नामक तीर्थ, अनुत्तम मणिकर्ण, देवेश तीर्थ, उत्तम ययातितीर्थ, कपिल तीर्थ, सोमेश

English

He saw in front of him Rudra, the primordial deity whose prowess neither Devas nor god Brahma, the grandsire of the world, nor Indra, nor fire-god, nor Varuna, nor the god of Death could describe in full, even to this day.

अध्याय २५

श्लोक 53

त्वं हि तत् परमं ब्रह्म निर्वाणममलं पदम् ।भारावतरणार्थाय जातो वृष्णिकुले प्रभुः

tvaṃ hi tat paramaṃ brahma nirvāṇamamalaṃ padam / bhārāvataraṇārthāya jāto vṛṣṇikule prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

तीर्थ तथा अनुत्तम ब्रह्मतीर्थमें गये प्राचीन कालमें जब ब्रह्मा यहाँ (ब्रह्मतीर्थमें) लिङ्ग लाकर स्नान करने चले गये, तब विष्णुने उस ईश्वरके लिङ्गको यहाँ स्थापित कर दिया। जब स्नान करके ब्रह्म आये तो उन्होंने विष्णुसे पूछा--मेरे द्वारा लाये गये इस

English

Then he observed on the left of Girisa his self, the unmanifest form of infinite, who was eulogising the lord by means of many words of praise and who was the primordial deity whose hands held conch, sword and discus.

अध्याय २५

श्लोक 54

तमब्रवीन्महाबाहुः कृष्णो ब्रह्मविदां वरः ।शृण्वतामेव पुत्राणां सर्वेषां प्रहसन्निव

tamabravīnmahābāhuḥ kṛṣṇo brahmavidāṃ varaḥ / śṛṇvatāmeva putrāṇāṃ sarveṣāṃ prahasanniva

हिन्दी अर्थ

लिङ्गको आपने क्यों स्थापित कर दिया। इसपर विष्णुने उनसे कहा--मेरी रुद्रमें आपसे भी अधिक दृढ़ भक्ति है, इसलिये मैंने लिङ्गको यहाँ प्रतिष्ठित कर दिया, यह आपके नामसे ही प्रसिद्ध होगा तीर्थोमें गये) भूतेश्वर तीर्थ, धर्मसमुद्भव तीर्थ, परम

English

On his right side, he saw a Puru$a (Being) with palms folded in reverence and seated on a swan. He was the Lord of Devas, the grandsire of the Universe, the preceptor of the world, stationed in heaven. He was eulogizing the great prowess of Isa (God Siva).

अध्याय २५

श्लोक 55

श्रीभगवानुवाच भवता कथितं सर्वं तथ्यमेव न संशयः ।तथापि देवमीशानं पूजयामि सनातनम्

śrībhagavānuvāca bhavatā kathitaṃ sarvaṃ tathyameva na saṃśayaḥ / tathāpi devamīśānaṃ pūjayāmi sanātanam

हिन्दी अर्थ

तीर्थ, केदारतीर्थ, उग्र नामक तीर्थ, अनुत्तम कालञ्जर तीर्थ, सारस्वत तीर्थ, प्रभासतीर्थ, भद्रकर्णहृद नामक तीर्थ, शिवतीर्थ, अनुत्तम व्याघ्रेश्वरतीर्थ, त्रिलोचनतीर्थ, महातीर्थ, लोलार्क तीर्थ, उत्तर नामक तीर्थ, ब्रह्महत्या-

English

He saw in front of the ruler of the three worlds the chieftains of the Ganas (attendants) resembling a thousand suns (in brilliance), Nandisvara and others of immeasurable prowess, Kumara, as refulgent as the fire and Ganesa as well.

अध्याय २५

श्लोक 56

न मे विप्रास्ति कर्तव्यं नानवाप्तं कथञ्चन ।पूजयामि तथापीशं जानन्नैतत् परं शिवम्

na me viprāsti kartavyaṃ nānavāptaṃ kathañcana / pūjayāmi tathāpīśaṃ jānannaitat paraṃ śivam

हिन्दी अर्थ

तीर्थोका वर्णन किया गया हैं, तीर्थोंकी संख्याका विस्तार नहीं बताया जा सकता। पराशरके पुत्र महामुनि (व्यास) इन सभी तीर्थामें स्नानकर पिनाकी (भगवान् शंकर)-की पूजाकर, वहाँ-वहाँ उपवासकर तर्पयित्वा पितृन् देवान् कृत्वा पिण्डप्रदानकम्। जगाम पुनरेवापि यत्र विश्वेश्वरः शिवः

English

In front of him, he saw sages Marici, Atri, Pulaha, Pulastya, Pracetas, Daksa, Kanva, Parasara, Vasistha and Svayambhuva Manu.

अध्याय २५

श्लोक 57

न वै पश्यन्ति तं देवं मायया मोहिता जनाः ।ततो ऽहं स्वात्मनो मूलं ज्ञापयन् पूजयामि तम्

na vai paśyanti taṃ devaṃ māyayā mohitā janāḥ / tato 'haṃ svātmano mūlaṃ jñāpayan pūjayāmi tam

हिन्दी अर्थ

स्नात्वाभ्यर्च्य परं लिङ्गं शिष्यैः सह महामुनिः । उवाच शिष्यान् धर्मात्मा स्वान् देशान् गन्तुमर्हथ वासं च तत्र नियतो वाराणस्यां चकार स:

English

Then contemplating over the universal Atman within his self {Atman), the noble-minded Visnu, with his palms folded bowed down with devotion to god Siva alongwith his heavenly consort Parvati and eulogised the chief of all gods (viz. Siva) with sacred hymns.

अध्याय २५

श्लोक 58

न च लिङ्गार्चनात् पुण्यं लोकेस्मिन् भीतिनाशनम् ।तथा लिङ्गे हितायैषां लोकानां पूजयेच्छिवम्

na ca liṅgārcanāt puṇyaṃ lokesmin bhītināśanam / tathā liṅge hitāyaiṣāṃ lokānāṃ pūjayecchivam

हिन्दी अर्थ

भेक्षाहारो विशुद्धात्मा ब्रह्मचर्यपरायणः कदाचिद् वसता तत्र व्यासेनामिततेजसा। भ्रममाणेन भिक्षा तु नेव लब्धा द्विजोत्तमाः

English

"Obeisance be to you, O eternal one! O, posses¬ sor of all Yogas (v.l. source of the universe)! Brahma and other sages regard you as Tamas, Sattva, Rajas and the mixture of all these three. Saintly people call you alone as 'All' (identical with everything) (or embodiment of everything like sattva, rajas and tamas.

अध्याय २५

श्लोक 59

यो ऽहं तल्लिङ्गमित्याहुर्वेदवादविदो जनाः ।ततो ऽहमात्ममीशानं पूजयाम्यात्मनैव तु

yo 'haṃ talliṅgamityāhurvedavādavido janāḥ / tato 'hamātmamīśānaṃ pūjayāmyātmanaiva tu

हिन्दी अर्थ

तत्क्षणे सा महादेवी शंकरार्धशरीरिणी। प्रादुरासीत् स्वयं प्रीत्या वेषं कृत्वा तु मानुषम् गृहाण भिक्षां मत्तस्त्वमुक्त्वैवं प्रददौ शिवा

English

O Rudra, you are Brahma and Hari. You are the maker of the Universe and its annihilator. You reside in the orb of the sun. You are the Prana (vital breath), the fire-god, Indra and other different beings. I seek refuge in you alone, the God and the Lord.

अध्याय २५

श्लोक 60

तस्यैव परमा मूर्तिस्तन्मयो ऽहं न संशयः ।नावयोर्द्यिते भेदो वेदेष्वेवं विनिश्चयः

tasyaiva paramā mūrtistanmayo 'haṃ na saṃśayaḥ / nāvayordyite bhedo vedeṣvevaṃ viniścayaḥ

हिन्दी अर्थ

उवाच च महादेवी क्रोधनस्त्वं भवान् यतः । इह क्षेत्रे न वस्तव्यं कृतघ्नोऽसि त्वया सदा एवमुक्तः स भगवान् ध्यानाज्ज्ञात्वा परां शिवाम्। उवाच प्रणतो भूत्वा स्तुत्वा च प्रवरैः स्तवैः

English

The Sarhkhyas (the followers of the Saihkhya school ofPhilosophy) say that you are one (the invaritable form),devoid ofGunas. Those who abide by Yoga system of philosophy always worship you as enthroned in the heart. The Vedas mention you

अध्याय २५

श्लोक 61

एष देवो महादेवः सदा संसारभीरुभिः ।ध्येयः पूज्यश्च वन्द्यश्च ज्ञेयो लिङ्गे महेश्वरः

eṣa devo mahādevaḥ sadā saṃsārabhīrubhiḥ / dhyeyaḥ pūjyaśca vandyaśca jñeyo liṅge maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्दश्यामथाष्ट्म्यां प्रवेशं देहि शांकरि। एवमस्त्वित्यनुज्ञाय देवी चान्तरधीयत एवं स भगवान् व्यासो महायोगी पुरातनः । ज्ञात्वा क्षेत्रगुणान् सर्वान् स्थितस्तस्याथ पार्श्वतः

English

By offering a single flower or leaf at your foot, one becomes released from the bondage of the world. By remem¬ bering the pair of your feet served by Siddhas and Yogins, one dispels all sins by means of your grace.

अध्याय २५

श्लोक 62

मार्कण्डेय उवाच किं तल्लिङ्गं सुरश्रेष्ठ लिङ्गे संपूज्यते च कः ।ब्रूहि कृष्ण विशालाक्ष गहनं ह्येतदुत्तमम्

mārkaṇḍeya uvāca kiṃ talliṅgaṃ suraśreṣṭha liṅge saṃpūjyate ca kaḥ / brūhi kṛṣṇa viśālākṣa gahanaṃ hyetaduttamam

हिन्दी अर्थ

एवं व्यासं स्थितं ज्ञात्वा क्षेत्रं सेवन्ति पण्डिताः । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वाराणस्यां वसेन्नरः कर पुनः वहीं गये, जहाँ विश्वेश्वर शिव स्थित हैं

English

OM, Obeisance to the blue-throated, three-eyed (Siva, the velocity incarnate). Obeisance, again and again to you forever, O Mahadeva, Isana.

अध्याय २५

श्लोक 63

अव्यक्तं लिङ्गमित्याहुरानन्दं ज्योतिरक्षरम् ।वेदा महेस्वरं देवमाहुर्लिङ्गिनमव्ययम्

avyaktaṃ liṅgamityāhurānandaṃ jyotirakṣaram / vedā mahesvaraṃ devamāhurliṅginamavyayam

हिन्दी अर्थ

शिष्योंके साथ धर्मात्मा महामुनिने स्नानकर उस परम (विश्वेश्वर) लिङ्गको पूजा की और शिष्योंसे कहा-अब आप अपने-अपने स्थानोंको जा सकते हैं। द्विजो! महात्मा (व्यास)-को प्रणाम कर वे पैल आदि (शिष्य) चले गये और उन व्यासजीने नियमित-रूपसे वाराणसीमें वास किया। वे शान्त, जितेन्द्रिय, विशुद्धात्मा एवं ब्रह्मचर्य-परायण होकर तीनों संध्याओंमें स्नान करते थे तथा भिक्षाद्वारा प्राप्त आहार करते हुए पिनाकीकी

English

Obeisance to you the wielder of the Pinaka bow. Salutations to the staff-bearer of tonsured head. Bow to you, the wielder of thunderbolt in the hand, to god with matted hair {Kapardin) and with the quarters for your robes.

अध्याय २५

श्लोक 64

पुरा चैकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे ।प्रबोधार्थं ब्रह्मणो मे प्रादुर्भूतः स्वयं शिवः

purā caikārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame / prabodhārthaṃ brahmaṇo me prādurbhūtaḥ svayaṃ śivaḥ

हिन्दी अर्थ

आराधनामें लगे रहते थे॥ २२ २४॥ द्विजोत्तमो! वहाँ रहते हुए एक दिन अमित तेजस्वी व्यासजीको भ्रमण करते रहनेपर भी भिक्षा नहीं प्राप्त हुई। तब उनका शरीर क्रोधाविष्ट हो गया, (उन्होंने विचार किया कि) यहाँ रहनेवाले मनुष्योंके लिये ऐसे

English

Obeisance to you of terrible roar, to the fanged one, the embodiment of Kala. Bow to one with the serpent for your sacred thread; salutation to you with fire for your semen.

अध्याय २५

श्लोक 65

तस्मात् कालात् समारभ्य ब्रह्मा चाहं सदैव हि ।पूजयावो महादेवं लोकानां हितकाम्यया

tasmāt kālāt samārabhya brahmā cāhaṃ sadaiva hi / pūjayāvo mahādevaṃ lokānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

विघ्नकी सृष्टि करूँ, जिससे उनकी सिद्धि नष्ट हो जाय, पर तत्क्षण ही शंकरको अर्धाङ्गिनी साक्षात् महादेवी (पार्वती) मानुष-वेष धारणकर प्रसन्न-मुद्रामें प्रकट हो गयीं। (और बोलीं) मुझसे भिक्षा ग्रहण करें। ऐसा कहकर पार्वतीने (उन्हें) भिक्षा दीं

English

Obeisance to you, Girisa, to you Svahakara (the consecrator by the utterance of Svahd). Salutations to you who laugh boisterously. Obeisance again and again to the terrible one.

अध्याय २५

श्लोक 66

मार्कण्डेय उवाच कथं लिङ्गमभूत् पूर्वमैश्वरं परमं पदम् ।प्रबोधार्थं स्वयं कृष्ण वक्तुमर्हसि सांप्रतम्

mārkaṇḍeya uvāca kathaṃ liṅgamabhūt pūrvamaiśvaraṃ paramaṃ padam / prabodhārthaṃ svayaṃ kṛṣṇa vaktumarhasi sāṃpratam

हिन्दी अर्थ

महादेवीने कहा--मुने! आप क्रोधी तथा कृतघ्न हैं, अतः आपको सदा इस क्षेत्रमें नहीं रहना चाहिए। पार्वती हैं --ऐसा समझकर प्रणाम किया और श्रेष्ठ स्तुतियोंसे स्तुति कर उनसे कहा-हे शंकरवल्लभे!

English

Obeisance to you, the destroyer of Kama. Bow to the Suppressor of Kala. Salutation to Hara of terrible apparel, to Hara, the archer.

अध्याय २५

श्लोक 67

श्रीभगवानुवाच आसोदेकार्णवं घोरमविभागं तमोमयम् ।मध्ये चैकार्णवे तस्मिन् शङ्खचक्रगदाधरः

śrībhagavānuvāca āsodekārṇavaṃ ghoramavibhāgaṃ tamomayam / madhye caikārṇave tasmin śaṅkhacakragadādharaḥ

हिन्दी अर्थ

करने दें। 'ऐसा ही हो” ऐसी आज्ञा देकर देवी अन्तर्धान हो गरयी इस प्रकार महायोगी भगवान् व्यासजी क्षेत्र (वाराणसी )-के सभी गुणों (विशेषताओं)-को समझते हुए उस (वाराणसी)-के पार्श्वभागमें रहने लगे। इस प्रकार व्यासजीको स्थित हुआ जानकर विद्वान् लोग

English

Obeisance to you the three-eyed, the elephant- hide-robed one; salutation to the lord of Parvati. Bow to the lord of Pasus (Individual souls).

अध्याय २५

श्लोक 68

सहस्त्रशीर्षा भूत्वाहं सहस्त्राक्षः सहस्त्रपात् सहस्त्रबाहुर्युक्तात्मा शयितो ऽहं सनातनः

sahastraśīrṣā bhūtvāhaṃ sahastrākṣaḥ sahastrapāt sahastrabāhuryuktātmā śayito 'haṃ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

(उस) क्षेत्रका सेवन करते हैं। अतः मनुष्यको सभी प्रयत्नकर वाराणसीमें निवास करना चाहिए श्राद्धे वा हैविके कार्ये रात्रावहनि वा द्विजा: । नदीनां चैव तीरेषु देवतायतनेषु च

English

Obeisance to you of the form of the firmament; obei¬ sance to the lord of the firmament; to the one with a body half female and half male; obeisance to the promulgator of Sarhkhya and Yoga systems of philosophy.

अध्याय २५

श्लोक 69

एतस्मिन्नन्तरे दूरता पश्यमि ह्यमितप्रभम् ।कोटिसूर्यप्रतीकाशं भ्राजमानं श्रियावृतम्

etasminnantare dūratā paśyami hyamitaprabham / koṭisūryapratīkāśaṃ bhrājamānaṃ śriyāvṛtam

हिन्दी अर्थ

का माहात्म्य पढ़ता है, सुनता है अथवा शान्त द्विजोंको सुनाता है, वह भी परम गतिको प्राप्त करता है। द्विजो! जो स्नान करनेके अनन्तर श्राद्धमें, देवकार्यमें, रात अथवा दिनमें, नदियोंके किनारोंपर अथवा देवमन्दिरोंमे

English

Bow to the ruler of Bhairavas. Obeisance to one whose Lihga is worshipped by Devas. Salutation to the father of Kumara. Obeisance to you, the lord of Devas.

अध्याय २५

श्लोक 70

चतुर्वरक्त्रं महायोगं पुरुषं काञ्चनप्रभम् ।कृष्णाजिरधरं देवमृग्यजुः सामभिः स्तुतम्

caturvaraktraṃ mahāyogaṃ puruṣaṃ kāñcanaprabham / kṛṣṇājiradharaṃ devamṛgyajuḥ sāmabhiḥ stutam

हिन्दी अर्थ

मनको एकाग्र कर दम्भ तथा मात्सर्यसे रहित होकर नमस्कारपूर्वक ईश (शिव)-का जप करता है, उसे जपेदीशं नमस्कृत्य स याति परमां गतिम्॥ ३६॥ परमगति प्राप्त होती है॥ ३४--३६॥

English

Obeisance to the lord of Yajnas, the ideal celibate. Obeisance to the great hunter of deer. Salutation to the overlord of Brahma.

अध्याय २५

श्लोक 71

निमेषमात्रेण स मां प्राप्तो योगविदां वरः ।व्याजहार स्वयं ब्रह्मा स्मयमानो महाद्युतिः

nimeṣamātreṇa sa māṃ prāpto yogavidāṃ varaḥ / vyājahāra svayaṃ brahmā smayamāno mahādyutiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रयागका माहात्म्य, मार्कण्डेय-युधिष्ठिर-संबाद, प्रयागमें संगम-स्तानका फल प्रयागस्य च माहात्म्यं यत्र देवः पितामहः

English

Obeisance to Hama (the Swan), to the universe; salutations again and again to the fascinating one. Obeisance to you, the Yogin, to one accessible through Yoga, the master of Yogic Maya.

अध्याय २५

श्लोक 72

कस्त्वं कुतो वा किं चेह तिष्ठसे वह मे प्रभो ।अहं कर्ता हि लोकानां स्वयंभूः प्रपितामहः

kastvaṃ kuto vā kiṃ ceha tiṣṭhase vaha me prabho / ahaṃ kartā hi lokānāṃ svayaṃbhūḥ prapitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

शोकेन महताविष्टो मुमोह स युधिष्ठिर अचिरेणाथ कालेन मार्कण्डेयो महातपाः । सम्प्रा्ो हास्तिनपुरं राजद्वारे स तिष्ठति

English

Obeisance to you, the protector of life, to one fond of the sound of bells; obeisance to you, bearer of the skull; obei¬ sance to the lord of luminaries.

अध्याय २५

श्लोक 73

एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मणाहमुवाच ह ।अहं कर्तास्मि लोकानां संहर्ता च पुनः पुनः

evamuktastadā tena brahmaṇāhamuvāca ha / ahaṃ kartāsmi lokānāṃ saṃhartā ca punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयो द्रष्टुंमिच्छंस्त्वामास्ते द्वार्यसौ मुनि: त्वरितो धर्मपुत्रस्तु द्वारमेत्याह तत्परम्। स्वागतं ते महाप्राज्ञ स्वागतं ते महामुने

English

Obeisance, again and again be to you. Salutations, again and again, O Paramesvara, grant unto me all of my desires."

अध्याय २५

श्लोक 74

एवं विवादे वितते मायया परमेष्ठिनः ।प्रबोधार्थं परं लिङ्गं प्रादुर्भूतं शिवात्मकम्

evaṃ vivāde vitate māyayā parameṣṭhinaḥ / prabodhārthaṃ paraṃ liṅgaṃ prādurbhūtaṃ śivātmakam

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंने कहा--सुत्रत ! अविमुक्त (क्षेत्र वाराणसी)- के माहात्म्यका आपने भलीभाँति वर्णन किया। अब इस समय प्रयागका माहात्म्य बतलायें । सूतजी ! आप समस्त अर्थोको जाननेवाले हैं, अब आप वहाँ (प्रयाग)-के जो महान् प्रसिद्ध तीर्थ हैं, उन्हें हमें बताइये

English

O Brahmanas, after eulogising the lord of Devas thus with devotion, (Krsna) Madhava fell at the feet of the lord and the goddess (Uma) prostrate like a staff.

अध्याय २५

श्लोक 75

कालानलसमप्रख्यं ज्वालामालासमाकुलम् ।क्षयवृद्धिविनिर्मुक्तमादिमध्यान्तवर्जितम्

kālānalasamaprakhyaṃ jvālāmālāsamākulam / kṣayavṛddhivinirmuktamādimadhyāntavarjitam

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--ऋषियो! आप सभी सुनें। मैं विस्तारसे आप लोगोंको प्रयागका माहात्म्य बतलाता हुँ, जहाँ पितामह देव स्थित हैं। (महर्षि) मार्कण्डेयने कुन्तीके पुत्र महात्मा युधिष्ठिरसे जो कुछ कहा था, वही में आपलोगोंको बताता हूँ

English

After lifting up Kr?na, the slayer of Kesin, the lord accompanied by Uma spoke these sweet words with the majestic- rumbling sound of a cloud.

अध्याय २५

श्लोक 76

ततो मामाह भगवानधो गच्छ त्वमाशु वै ।अन्तमस्य विजानीम ऊर्ध्वं गच्छे ऽहमित्यजः

tato māmāha bhagavānadho gaccha tvamāśu vai / antamasya vijānīma ūrdhvaṃ gacche 'hamityajaḥ

हिन्दी अर्थ

भाइयोंके साथ सभी कौरवोंको मारनेके उपरान्त राजा युधिष्ठिर महान् शोकसे आविष्ट होकर मोहसे तपस्वी मार्कण्डेय मुनि हस्तिनापुरमें आये और राजमहलके द्वारपर खड़े हो गये

English

"O Lotus-eyed Krsna, why is this penance being performed by you? You alone are the bestower of all desires and holy rites.

अध्याय २५

श्लोक 77

तदाशु समयं कृत्वा गतावूर्ध्वमधश्च द्वौ ।पितामहो ऽप्यहं नान्तं ज्ञातवन्तौ समाः शतम्

tadāśu samayaṃ kṛtvā gatāvūrdhvamadhaśca dvau / pitāmaho 'pyahaṃ nāntaṃ jñātavantau samāḥ śatam

हिन्दी अर्थ

उन्हें देखकर द्वारपालने भी शीघ्र जाकर राजा (युधिष्ठिर)-से कहा-आपके दर्शनकी इच्छासे मुनि मार्कण्डेय द्वारपर खड़े हैं। धर्मपुत्र युधिष्ठिर शीघ्र ही महामुने! आपका स्वागत है, स्वागत है । आज मेरा जन्म सफल हो गया, आज मेरा कुल तर गया। महामुने! आपके प्रसन्न होनेपर आज मेरे पितृगण संतुष्ट हो गये

English

Indeed you alone are that great form of mine named Narayana. O Purusottama, the entire universe, cannot exist without you.

अध्याय २५

श्लोक 78

ततो विस्मयमापन्नौ भीतौ देवस्य शूलिनः ।मायया मोहितौ तस्य ध्यायन्तौ विश्वमीश्वरम्

tato vismayamāpannau bhītau devasya śūlinaḥ / māyayā mohitau tasya dhyāyantau viśvamīśvaram

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिरो महात्मेति पूजयामास तं मुनिम् किमर्थ मुह्यसे विद्वन् सर्व ज्ञात्वाहमागतः

English

O Narayana, you know the infinite Atman, the Supreme Lord, Mahadeva, the master of great Yoga, by means of your own Yoga, O Kesava."

अध्याय २५

श्लोक 79

प्रोच्चारन्तौ महानादमोङ्कारं परमं पदम् ।प्रह्वाञ्जलिपुटोपेतौ शंभुं तुष्टुवतुः परम्

proccārantau mahānādamoṅkāraṃ paramaṃ padam / prahvāñjalipuṭopetau śaṃbhuṃ tuṣṭuvatuḥ param

हिन्दी अर्थ

ततो युधिष्ठिरो राजा प्रणम्याह महामुनिम्। कथय त्वं समासेन येन मुच्येत किल्बिषैः अस्माभिः कौरवैः सार्ध प्रसङ्गान्मुनिपुंगव

English

On hearing his words, Krsna laughingly gazed at the bull-bannered lord of the universe, and the goddess, the daughter of the mountain Himavan and addressed:

अध्याय २५

श्लोक 80

ब्रह्मविष्णू ऊचतुः ।अनादिमलसंसाररोगवैद्याय शंभवे ।नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये

brahmaviṣṇū ūcatuḥ / anādimalasaṃsārarogavaidyāya śaṃbhave / namaḥ śivāya śāntāya brahmaṇe liṅgamūrtaye

हिन्दी अर्थ

मुच्यते पातकादस्मात् तद् भवान् वक्तुमर्हति प्रयागगमनं श्रेष्ठं नराणां पापनाशनम्

English

"O Sankara, everything has been understood by you by means of your own Yoga. O bestower of bliss, I wish to have a son equal to me. Grant unto me a son who will be your devotee."

अध्याय २५

श्लोक 81

प्रलयार्णवसंस्थाय प्रलयोद्भूतिहेतवे ।नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये

pralayārṇavasaṃsthāya pralayodbhūtihetave / namaḥ śivāya śāntāya brahmaṇe liṅgamūrtaye

हिन्दी अर्थ

तत्र देवो महादेवो रुद्रो विश्वामरेश्वरः। समास्ते भगवान् ब्रह्मा स्वयम्भूरपि हैवतेः मृतानां का गतिस्तत्र स्तातानामपि कि फलम्

English

"So be it" said the Atman of the universe, Kara with a delighted mind. Looking at the goddess, the daughter of the mountain, he embraced Kesava.

अध्याय २५

श्लोक 82

ज्वालामालावृताङ्गाय ज्वलनस्तम्भरूपिणे ।नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये

jvālāmālāvṛtāṅgāya jvalanastambharūpiṇe / namaḥ śivāya śāntāya brahmaṇe liṅgamūrtaye

हिन्दी अर्थ

एतत् प्रजापतिक्षेत्रं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्। अत्र स्त्रात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः तत्र ब्रह्मादयो देवा रक्षां कुर्वन्ति संगताः। बहून्यन्यानि तीर्थानि सर्वपापापहानि तु

English

Thereafter, that goddess, the mother of the worlds, the sharer of half the body of Sankara, the daughter of the mountain Himavan, spoke to Hfslkesa (Krsna).

अध्याय २५

श्लोक 83

आदिमध्यान्तहीनाय स्वबावामलदीप्तये ।नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये

ādimadhyāntahīnāya svabāvāmaladīptaye / namaḥ śivāya śāntāya brahmaṇe liṅgamūrtaye

हिन्दी अर्थ

संक्षेपेण प्रवक्ष्यामि प्रयागस्येह कीर्तनम् महात्मा युधिष्ठिरने उन मुनिको सिंहासनपर बैठाकर पादप्रक्षालन, पूजन इत्यादिके द्वारा उनका सम्मान किया

English

"O infinite one, I know the unflinching exclusive devotion you always cherish towards Mahesvara and also towards me, O Kesava.

अध्याय २५

श्लोक 84

महादेवाय महते ज्योतिषे ऽनन्ततेजसे ।नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये

mahādevāya mahate jyotiṣe 'nantatejase / namaḥ śivāya śāntāya brahmaṇe liṅgamūrtaye

हिन्दी अर्थ

तब प्रसन्न होकर मार्कण्डेयने युधिष्ठिरसे कहा-- विद्वन्! आप मोह क्यों कर रहे हैं सभी कुछ जानकर ही मैं यहाँ आया हुँ। तदनन्तर राजा युधिष्ठिरने प्रणामकर महामुनिसे कहा-आप संक्षेपमें (कोई उपाय) बतलायें, जिससे में पापोंसे मुक्त हो सकूँ

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 85

प्रधानपुरुषेशाय व्योमरूपाय वेधसे ।नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये

pradhānapuruṣeśāya vyomarūpāya vedhase / namaḥ śivāya śāntāya brahmaṇe liṅgamūrtaye

हिन्दी अर्थ

हे मुनिश्रेष्ठ! हमने (युद्धके) प्रसंगवश कौरवोंके साथ अनेक निरपराध मनुष्योंको युद्धमें मारा है, अतः आप वह (कोई उपाय) बतलायें, जिससे हिंसाजनित दोष एवं जन्मान्तरमें किये गये पापों तथा इस पापसे भी मार्कण्डेयने कहा--हे राजन् ! भारत! महाभाग! आप जो मुझसे पूछते हैं उसे सुनें-मनुष्योंके लिये पापको नष्ट करने-हेतु प्रयागको यात्रा करना श्रेष्ठ (उपाय) है। वहाँ सभी देवताओंके ईश्वर महादेव

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 86

निर्विकाराय सत्याय नित्यायामलतेजसे ।नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये

nirvikārāya satyāya nityāyāmalatejase / namaḥ śivāya śāntāya brahmaṇe liṅgamūrtaye

हिन्दी अर्थ

रुद्र्देव और स्वयम्भू भगवान् ब्रह्मा देवताओंके साथ विराजमान हैं युधिष्ठिर बोले भगवन्! में सुनना चाहता हूँ कि प्रयाग जानेका क्या फल है? वहाँ मरनेवालोंकी कौन गति होती है और वहाँ स्नान करनेवालोंको क्या फल मिलता है ? जो प्रयागमें निवास करते हैं, उन्हें क्या फल

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 87

वेदान्तसाररूपाय कालरूपाय धीमते ।नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये

vedāntasārarūpāya kālarūpāya dhīmate / namaḥ śivāya śāntāya brahmaṇe liṅgamūrtaye

हिन्दी अर्थ

मिलता है, आपको यह सब कुछ ज्ञात है, अतः मुझे वह सब बताये, आपको नमस्कार है मार्कण्डेयने कहा--वत्स! प्राचीन कालमें महर्षियोंद्वारा कही गयी (प्रयागकी महिमा) एवं प्रयाग-निवासका फल आदि जो कुछ मैंने सुना है, उसे मैं भलीभाँति आपको बतलाऊँगा। यह प्रजापति-

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 88

एवं संस्तूयमानस्तु व्यक्तो भूत्वा महेश्वरः ।भाति देवो महायोगी सूर्यकोटिसमप्रभः

evaṃ saṃstūyamānastu vyakto bhūtvā maheśvaraḥ / bhāti devo mahāyogī sūryakoṭisamaprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षेत्र तीनों लोकोंमें विख्यात है । यहाँपर स्नान करनेवाले स्वर्गलोकमें जाते हैं और जो यहाँ मृत्युको प्राप्त होते हैं, उनका पुनर्जन्म नहीं होता। यहाँ ब्रह्मा आदि देवता मिलकर (प्रयाग-निवासियोंको) रक्षा करते हैं और सभी पापोंको दूर करनेवाले अन्य भी अनेक तीर्थ यहाँ हैं। मैं सैकड़ों वर्षॉमें भी उनका वर्णन नहीं कर सकता तथापि संक्षेपमें ही प्रयाग (-की महिमा)-का कीर्तन करता हूँ

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 89

वक्त्रकोटिसहस्त्रेण ग्रसमान इवाम्बरम् ।सहस्त्रहस्तचरणः सूर्यसोमाग्निलोचनः

vaktrakoṭisahastreṇa grasamāna ivāmbaram / sahastrahastacaraṇaḥ sūryasomāgnilocanaḥ

हिन्दी अर्थ

साठ हजार धनुष जाहवी (गङ्गा)-की रक्षा करते यमुनां रक्षति सदा सविता सप्तवाहनः॥ २३॥ हैं और सात अश्वोंको वाहन बनानेवाले सवितादेव सदा

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 90

पिनाकपाणिर्भगवान् कृत्तिवासास्त्रिशूलभृत् ।व्यालयज्ञोपवीतश्च मेघदुन्दुभिनिः स्वनः

pinākapāṇirbhagavān kṛttivāsāstriśūlabhṛt / vyālayajñopavītaśca meghadundubhiniḥ svanaḥ

हिन्दी अर्थ

मण्डलं रक्षति हरिः सर्वदेवैश्च सम्मितम् स्थानं रक्षन्ति वै देवाः सर्वपापहरं शुभम्

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 91

अथोवाच महादेवः प्रीतो ऽहं सुरसत्तमौ ।पश्येतं मां महादेवं भयं सर्वं प्रमुच्यताम्

athovāca mahādevaḥ prīto 'haṃ surasattamau / paśyetaṃ māṃ mahādevaṃ bhayaṃ sarvaṃ pramucyatām

हिन्दी अर्थ

स्वकर्मणावृतो लोको नैव गच्छति तत्पदम्। स्वल्पं स्वल्पतरं पापं यदा तस्य नराधिप। प्रयागं स्मरमाणस्य सर्वमायाति संक्षयम् दर्शनात् तस्य तीर्थस्य नाम संकीर्तनादपि। मृत्तिकालम्भनाद् वापि नरः पापात् प्रमुच्यते

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 92

युवां प्रसूतौ गात्रेभ्यो मम पूर्वं सनातनौ ।अयं मे दक्षिणे पार्श्वे ब्रह्मा लोकपितामहः ।वामपार्श्वे च मे विष्णुः पालको हृदये हरः

yuvāṃ prasūtau gātrebhyo mama pūrvaṃ sanātanau / ayaṃ me dakṣiṇe pārśve brahmā lokapitāmahaḥ / vāmapārśve ca me viṣṇuḥ pālako hṛdaye haraḥ

हिन्दी अर्थ

प्रयागं विशतः पुंसः पापं नश्यति तत्क्षणात् अपि दुष्कृतकर्मासौ लभते परमां गतिम्

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 93

प्रीतो ऽहं युवयोः सम्यक् वरं दद्मि यथेप्सितम् ।एवमुक्त्वाथ मां देवो महादेवः स्वयं शिवः ।आलिङ्ग्य देवं ब्रह्माणं प्रसादाभिमुखो ऽभवत्

prīto 'haṃ yuvayoḥ samyak varaṃ dadmi yathepsitam / evamuktvātha māṃ devo mahādevaḥ svayaṃ śivaḥ / āliṅgya devaṃ brahmāṇaṃ prasādābhimukho 'bhavat

हिन्दी अर्थ

कीर्तनान्मुच्यते पापाद् दृष्ट्रा भद्राणि पश्यति। तथोपस्पृश्य राजेन्द्र स्वर्गलोके महीयते दीप्तकाञ्जनवणभिर्विमानेर्भानुवर्णिभिः । ईप्सिताँल्लभते कामान् वदन्ति मुनिपुंगवाः

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 94

ततः प्रहृष्टमनसौ प्रणिपत्य महेश्वरम् ।ऊचतुः प्रेक्ष्य तद्वक्त्रं नारायणपितामहौ

tataḥ prahṛṣṭamanasau praṇipatya maheśvaram / ūcatuḥ prekṣya tadvaktraṃ nārāyaṇapitāmahau

हिन्दी अर्थ

वराङ्गनासमाकी्णेर्मोदते शुभलक्षणः यमुनाकी रक्षा करते हैं । प्रयागमें विशेषरूपसे इन्द्र स्वयं निवास करते हें । समस्त देवोंसे युक्त विष्णु प्रयागमण्डलको रक्षा करते हैं

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 95

यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरश्च नौ ।भक्तिर्भवतु नौ नित्यं त्वयि देव महेश्वरे

yadi prītiḥ samutpannā yadi deyo varaśca nau / bhaktirbhavatu nau nityaṃ tvayi deva maheśvare

हिन्दी अर्थ

(प्रयागके विशाल) वटवृक्षकी रक्षा हाथमें त्रिशूल धारण करनेवाले महेश्वर नित्य करते हैं और सभी पापोंको हरनेवाले इस शुभ स्थानकी रक्षा सभी देवता करते हैं। है नराधिप! जो लोग अपने कर्मोसे घिरे हैं

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 96

ततः स भगवानीशः प्रहसन् परमेश्वरः ।उवाच मां महादेवः प्रीतः प्रीतेन चेतसा

tataḥ sa bhagavānīśaḥ prahasan parameśvaraḥ / uvāca māṃ mahādevaḥ prītaḥ prītena cetasā

हिन्दी अर्थ

तथा जिनका छोटेसे भी छोटा पाप बचा रहता है, वे लोग उस मोक्ष-पदको प्राप्त नहीं करते, किंतु प्रयागका स्मरण करनेवालेका यह सभी कुछ (पाप एवं कर्म) नष्ट हो जाता है इस (प्रयाग) तीर्थके दर्शन करनेसे, नामका संकीर्तन करनेसे अथवा यहाँकी मिट्टीका स्पर्श करनेसे भी मनुष्य पापसे मुक्त हो जाता है । राजेन्द्र ! यहाँ (प्रयागमें) पाँच कुण्ड हैं, जिनके बीचमें जाहवी (गङ्गा) स्थित है।

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 97

देव उवाच प्रलयस्थितिसर्गाणां कर्ता त्वं धरणीपते ।वत्स वत्स हरे विश्वं पालयैतच्चराचरम्

deva uvāca pralayasthitisargāṇāṃ kartā tvaṃ dharaṇīpate / vatsa vatsa hare viśvaṃ pālayaitaccarācaram

हिन्दी अर्थ

प्रयागमें प्रवेश करनेवालेका पाप तत्क्षण ही नष्ट हो जाता है। सहस्रों योजन दूरसे भी जो मनुष्य गङ्गाका स्मरण करता है, वह दुष्कृत करनेवाला होनेपर भी परम गतिको प्राप्त करता है॥ २७--२९॥

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 98

त्रिधा भिन्नो ऽस्म्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुहराख्यया ।सर्गरक्षालयगुणैर्निर्गुणो ऽपि निरञ्जनः

tridhā bhinno 'smyahaṃ viṣṇo brahmaviṣṇuharākhyayā / sargarakṣālayaguṇairnirguṇo 'pi nirañjanaḥ

हिन्दी अर्थ

हे राजेन्द्र! (प्रयागका नाम-) कीर्तन करगेसे (मनुष्य) पापसे मुक्त हो जाता है और इसका दर्शन करनेसे (उसे सर्वत्र) मङ्गल-ही-मङ्गल दिखलायी पड़ता है तथा यहाँ आचमन (इसके जलसे स्नान) करनेसे स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त होती है

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 99

संमोहं त्यज भो विष्णो पालयैनं पितामहम् ।भविष्यत्येष भगवांस्तव पुत्रः सनातनः

saṃmohaṃ tyaja bho viṣṇo pālayainaṃ pitāmaham / bhaviṣyatyeṣa bhagavāṃstava putraḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

कोई मनुष्य व्याधिग्रस्त हो, दीन हो अथवा क्रुद्ध हो, यदि वह प्रयत्नपूर्वक गङ्गा-यमुनाके समीप पहुँचकर प्राण-त्याग करता है तो वह सूर्यके समान उद्दीप, स्वर्णिम आभावाले विमानोंसे युक्त होकर अभीष्ट पदार्थोंको प्राप्त

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 100

अहं च भवतो वक्त्रात् कल्पादौ घोररूपधृक् ।शूलपाणिर्भविष्यामि क्रोधजस्तव पुत्रकः

ahaṃ ca bhavato vaktrāt kalpādau ghorarūpadhṛk / śūlapāṇirbhaviṣyāmi krodhajastava putrakaḥ

हिन्दी अर्थ

करता है-एऐसा श्रेष्ठ मुनिजनोंका कहना है वह शुभ लक्षणोंबाला (मनुष्य) सभी रत्नोंसे युक्त अनेक प्रकारकी दिव्य ध्वजाओंसे परिपूर्ण और वराङ्गनाओसे समन्वित होकर आनन्दित होता है। शयन करनेपर वह गीत और वाद्यकी ध्वनिसे जगाया जाता है, जबतक वह

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 101

एवमुक्त्वा महादेवो ब्रह्माणं मुनिसत्तम ।अनुगृह्य च मां देवस्तत्रैवान्तरधीयत

evamuktvā mahādevo brahmāṇaṃ munisattama / anugṛhya ca māṃ devastatraivāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

जन्मका स्मरण नहीं करता, तबतक स्वर्गमें प्रतिष्ठित रहता है

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 102

ततः प्रभृति लोकेषु लिङ्गार्चा सुप्रतिष्ठिता ।लिङ्ग तल्लयनाद् ब्रह्मन् ब्रह्मणः परमं वपुः

tataḥ prabhṛti lokeṣu liṅgārcā supratiṣṭhitā / liṅga tallayanād brahman brahmaṇaḥ paramaṃ vapuḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मात् स्वर्गात् परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा नरोत्तम । हिरण्यरलसम्पूर्ण समृद्धे जायते कुले तदेव स्मरते तीर्थ स्मरणात् तत्र गच्छति। देशस्थो यदि वारण्ये विदेशे यदि वा गृहे

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 103

एतल्लिङ्गस्य माहात्म्यं भाषितं ते मयानघ ।एतद् बुध्यन्ति योगज्ञा न देवा न च दानवाः

etalliṅgasya māhātmyaṃ bhāṣitaṃ te mayānagha / etad budhyanti yogajñā na devā na ca dānavāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मलोकमवाप्नोति वदन्ति मुनिपुंगवाः

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 104

एतद्धि परमं ज्ञानमव्यक्तं शिवसंज्ञितम् ।येन सूक्ष्ममचिन्त्यं तत् पश्यन्ति ज्ञान वक्षुषः

etaddhi paramaṃ jñānamavyaktaṃ śivasaṃjñitam / yena sūkṣmamacintyaṃ tat paśyanti jñāna vakṣuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वकामफला वृक्षा मही यत्र हिरण्मयी। ऋषयो मुनयः सिद्धास्तत्र लोके स गच्छति मोदते मुनिभिः सार्ध स्वकृतेनेह कर्मणा

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 105

तस्मै भगवते नित्यं नमस्कारं प्रकुर्महे ।महादेवाय रुद्राय देवदेवाय लिङ्गिने

tasmai bhagavate nityaṃ namaskāraṃ prakurmahe / mahādevāya rudrāya devadevāya liṅgine

हिन्दी अर्थ

सिद्धचारणगन्धर्वैः पूज्यते दिवि हैवतैः। ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो जम्बूद्वीपपतिर्भवेत्

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 106

नमो वेदरहस्याय नीलकण्ठाय वै नमः ।विभीषणाय शान्ताय स्थाणवे हेतवे नमः

namo vedarahasyāya nīlakaṇṭhāya vai namaḥ / vibhīṣaṇāya śāntāya sthāṇave hetave namaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः शुभानि कर्माणि चिन्तयानः पुनः पुनः। कर्मणा मनसा वाचा सत्यधर्मप्रतिष्ठितः

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 107

ब्रह्मणे वामदेवाय त्रिनेत्राय महीयसे ।शङ्कराय महेशाय गिरीशाय शिवाय च

brahmaṇe vāmadevāya trinetrāya mahīyase / śaṅkarāya maheśāya girīśāya śivāya ca

हिन्दी अर्थ

स्वकार्ये पितृकार्ये वा देवताभ्यर्चनेऽपि वा। निष्फलं तस्य तत् तीर्थ यावत् तत्फलमश्नुते

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 108

नमः कुरुष्व सततं ध्यायस्व मनसा हरम् ।संसारसागरादस्मादचिरादुत्तरिष्यसि

namaḥ kuruṣva satataṃ dhyāyasva manasā haram / saṃsārasāgarādasmādacirāduttariṣyasi

हिन्दी अर्थ

तावदवर्षसहस्त्राणि रुद्रलोके महीयते नरोत्तम! (पुण्य) कर्मोके क्षीण होनेपर स्वर्गसे च्युत होकर वह स्वर्ण तथा रत्नोंसे परिपूर्ण समृद्ध कुलमें जन्म लेता है और इसी तीर्थ (प्रयाग)-का स्मरण करता है। स्मरण होनेपर पुनः वहाँ जाता है। अपने देश, विदेश,

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 109

एवं स वासुदेवेन व्याहृतो मुनिपुङ्गवः ।जगाम मनसा देवमीशानं विश्वतोमुखम्

evaṃ sa vāsudevena vyāhṛto munipuṅgavaḥ / jagāma manasā devamīśānaṃ viśvatomukham

हिन्दी अर्थ

अरण्य अथवा घरमें जो प्रयागका स्मरण करते हुए प्राणोंका परित्याग करता है, वह ब्रह्मलोक प्राप्त करता है, ऐसा श्रेष्ठ मुनि कहते हैं। वह उस लोकमें जाता है, जहाँके सभी वृक्ष इच्छानुसार फल देते हैं, जहाँकी

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 110

प्रणम्य शिरसा कृष्णमनुज्ञातो महामुनिः ।जगाम चेप्सितं देशं देवदेवस्य शूलिनः

praṇamya śirasā kṛṣṇamanujñāto mahāmuniḥ / jagāma cepsitaṃ deśaṃ devadevasya śūlinaḥ

हिन्दी अर्थ

भूमि स्वर्णमयी है और जहाँ ऋषि, मुनि तथा सिद्धजन रहते हैं अपने किये कर्मोके कारण वह सहस्रं स्त्रियोंसे रमणीय मन्दाकिनीके शुभ तटपर मुनियोंके साथ आनन्द प्राप्त करता है। वह स्वर्गमें सिद्ध, चारण, गन्धर्व तथा देवताओंसे पूजित होता है, तदनन्तर स्वर्गसे च्युत होनेपर वह (पुरुष)

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 111

य इमं श्रावयेन्नित्यं लिङ्गाध्यायमनुत्तमम् ।शृणुयाद् वा पठेद् वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते

ya imaṃ śrāvayennityaṃ liṅgādhyāyamanuttamam / śṛṇuyād vā paṭhed vāpi sarvapāpaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

जम्बूद्वीपका स्वामी होता है । तदुपरान्त वह बार-बार शुभ कर्मोका चिन्तन करता हुआ गुणवान् तथा धनसम्पन्न हो जाता है और मन, वाणी तथा कर्मसे सत्यधर्मपर प्रतिष्ठित रहता है, इसमें कोई संशय नहीं है॥ ३९--४१ ॥

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 112

श्रुत्वा सकृदपि ह्येतत् तपश्चरणमुत्तमम् ।वासुदेवस्य विप्रेन्द्राः पापं मुञ्चिति मानवः

śrutvā sakṛdapi hyetat tapaścaraṇamuttamam / vāsudevasya viprendrāḥ pāpaṃ muñciti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

जो व्यक्ति स्वकार्य, पितृकार्यं अथवा देवताकी पूजा करते समय गङ्गा और यमुनाके मध्यमें ग्राम, सुवर्ण, मोती या अन्य कोई पदार्थ प्रतिग्रह (दान)-में लेता है, उसे तीर्थका पुण्य उस समयतक नहीं मिलता है, जबतक वह दानमें लिये हुए पदार्थका भोग करता रहता है। अतः तीर्थो तथा पवित्र मन्दिरोंमें दान नहीं लेना चाहिए । द्विजको सभी प्रकारके प्रयोजनोंमें सावधान रहना चाहिए ॥ ४२--४४॥

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

अध्याय २५

श्लोक 113

जपेद् वाहरहर्नित्यं ब्रह्मलोके महीयते ।एवमाह महायोगी कृष्णद्वैपायनः प्रभुः

japed vāharaharnityaṃ brahmaloke mahīyate / evamāha mahāyogī kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ (युधिष्ठिर) ! जो व्यक्ति (प्रयागमें) कपिल अथवा पाटलवर्णकी, सुवर्णमण्डित सींगवाली, रजतमण्डित खुरोंवाली, वस्त्रसे आच्छादित कण्ठवाली पयस्विनी गायका दान करता है, वह उतने हजार वर्षोतक

English

You are Narayana, the Supreme Person, the veritable Atman of all. You were born as Devaki's son as you had been entreated to do so by gods formerly.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 25
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.