Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
26
अध्याय 26 / 95

Book 1 - Adhyaya 26

22 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ22 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २६

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चविंशो ऽध्यायः सूत उवाच ततो लब्धवरः कृष्णो जाम्बवत्यां महेश्वरात् ।अजीजनन्महात्मानं साम्बमात्मजमुत्तमम्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca tato labdhavaraḥ kṛṣṇo jāmbavatyāṃ maheśvarāt / ajījananmahātmānaṃ sāmbamātmajamuttamam

हिन्दी अर्थ

रुद्रलोकमें पूजित होता है, जितने उस गायके शरीरमें रोम होते हैं इति श्रीकूर्मपुराणे वद्साहय्रथां संहितायां पूर्वविधागे चतुल्तरिशोउध्याय:

English

See Atman through your own Atman now. There is no difference between us. Sages know us to be identical.

अध्याय २६

श्लोक 2

प्रद्युम्नस्याप्यभूत् पुत्रो ह्यनिरुद्धो महाबलः ।तावुभौ गुणसंपन्नौ कृष्णस्यैवापरे तनू

pradyumnasyāpyabhūt putro hyaniruddho mahābalaḥ / tāvubhau guṇasaṃpannau kṛṣṇasyaivāpare tanū

हिन्दी अर्थ

+ इसका तात्पर्य यह है कि तीर्थमे निवास अन्तःकरणको शुद्धिके लिये ही होता है, अतः लोभरहित होकर अनासक्त-भावसे

English

O Kesava, accept these desired boons from me viz. Omniscience, prosperity and the knowledge pertaining to the Supreme Lord.

अध्याय २६

श्लोक 3

हत्वा च कंसं नरकमन्यांश्च शतशो ऽसुरान् ।विजित्य लीलया शक्रं जित्वा बाणं महासुरम्

hatvā ca kaṃsaṃ narakamanyāṃśca śataśo 'surān / vijitya līlayā śakraṃ jitvā bāṇaṃ mahāsuram

हिन्दी अर्थ

तीर्थमें निवास करना चाहिए। इसीलिये तीर्थमें यदि कोई लोभवश या आसक्तिवश दान लेता है तो यह प्रतिग्रह लोभको बढ़ायेगा तथा अन्तःकरणकी शुद्धिमें बाधक होगा। अत: दाताके कल्याणमात्रके लिये भले ही दान लिया जाय, पर लोभवश दान नहीं लेना चाहिए । साथ ही जप-तप आदि प्रायश्चित्तद्वारा इसका निराकरण भी करना चाहिए। प्रयाग-माहात्म्य, प्रयागके विभिन्न तीर्थोकी महिमा, त्रिपथगा गङ्काका माहात्म्य, गङ्गास्तानका फल

English

The KP. tries to emphasize the oneness of the trinity of gods in so many places in order to counteract the divisive tendencies in different sects in those times.

अध्याय २६

श्लोक 4

स्थापयित्वा जगत् कृत्स्नं लोके धर्मांश्च शाश्वतान् ।चक्रे नारायणो गन्तुं स्वस्थानं बुद्धिमुत्तमाम्

sthāpayitvā jagat kṛtsnaṃ loke dharmāṃśca śāśvatān / cakre nārāyaṇo gantuṃ svasthānaṃ buddhimuttamām

हिन्दी अर्थ

नरके वसते घोरे समाः कल्पशतायुतम्।

English

The residents of Kailasa mountain saw that noble- souled Krsna. They worshipped Acyuta in the same manner as the lord of Devas.

अध्याय २६

श्लोक 5

एतस्मिन्नन्तरे विप्रा भृग्वाद्याः कृष्णमीश्वरम् ।आजग्मुर्द्वारकां द्रष्टुं कृतकार्यं सनातनम्

etasminnantare viprā bhṛgvādyāḥ kṛṣṇamīśvaram / ājagmurdvārakāṃ draṣṭuṃ kṛtakāryaṃ sanātanam

हिन्दी अर्थ

न स पश्यति तं घोरं नरकं तेन कर्मणा। उत्तरान् स कुरून् गत्वा मोदते कालमक्षयम् ॥ सर्वलोकानतिक्रम्य रुद्रलोकं स गच्छति॥ तत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः । लोकपालाश्च सिद्धाश्च पितरो लोकसम्मताः॥

English

On one occasion, Krsna the increaser of the delight ofDevakI, roamed about in the mountain caves for the purpose of sport.

अध्याय २६

श्लोक 6

स तानुवाच विश्वात्मा प्रणिपत्याभिपूज्य च ।आसनेषूपविष्टान् वै सह रामेण धीमता

sa tānuvāca viśvātmā praṇipatyābhipūjya ca / āsaneṣūpaviṣṭān vai saha rāmeṇa dhīmatā

हिन्दी अर्थ

हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः

English

On seeing Krsna who was eulogised well, the Gandharva girls as well as the excellent divine Apsaras with brilliant ornaments* (*v.l. with their garments and ornaments slipping down) loved him (passionately).

अध्याय २६

श्लोक 7

गमिष्ये तत् परं स्थानं स्वकीयं विष्णुसंज्ञितम् ।कृतानि सर्वकार्याणि प्रसीदध्वं मुनीश्वराः

gamiṣye tat paraṃ sthānaṃ svakīyaṃ viṣṇusaṃjñitam / kṛtāni sarvakāryāṇi prasīdadhvaṃ munīśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

गङ्कायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम्। प्रयागं राजशार्दूल त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

English

Some of them who were skilled musicians were fascinated and overwhelmed with lust, on seeing the handsome son of Devaki and began to sing different songs.

अध्याय २६

श्लोक 8

इदं कलियुगं घोरं संप्राप्तमधुनाशुभम् ।भविष्यन्ति जनाः सर्वे ह्यस्मिन् पापानुवर्तिनः

idaṃ kaliyugaṃ ghoraṃ saṃprāptamadhunāśubham / bhaviṣyanti janāḥ sarve hyasmin pāpānuvartinaḥ

हिन्दी अर्थ

नाभिके नीचेका स्त्रियोंका कोमल भाग जघन है।

English

Some of the girls full of amorous diversion danced in front of him. Some of them looked at him smilingly imbibing the nectar-like beauty of his face.

अध्याय २६

श्लोक 9

प्रवर्तयध्वं मज्ज्ञानं ब्राह्मणानां हितावहम् ।येनेमे कलिजैः पापैर्मुच्यन्ते हि द्विजोत्तमाः

pravartayadhvaṃ majjñānaṃ brāhmaṇānāṃ hitāvaham / yeneme kalijaiḥ pāpairmucyante hi dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयने कहा --वत्स ! ऋषियोंके द्वारा प्रतिपादित विधानके अनुसार तीर्थयात्राकी विधिके क्रमको मैंने जैसे देखा और सुना, वह तुमसे कहता हूँ प्रयागतीर्थकी यात्रा करनेवाला कोई मनुष्य यदि कहीं बैलपर आरूढ़ होकर गमन करता है तो उसका भी फल सुनो- वह व्यक्ति दस हजार कल्पोंतक घोर नरकमें वास करता है, क्योंकि गौका भयंकर दारुण

English

Some of the girls took off the excellent ornaments from their limbs and embellished Krsna with due respect— Krsna who himself was an ornament of the worlds.

अध्याय २६

श्लोक 10

ये मां जनाः संस्मरन्ति कलौ सकृदपि प्रभुम् ।तेषां नश्यतु तत् पापं भक्तानां पुरुषोत्तमे

ye māṃ janāḥ saṃsmaranti kalau sakṛdapi prabhum / teṣāṃ naśyatu tat pāpaṃ bhaktānāṃ puruṣottame

हिन्दी अर्थ

क्रोध इसके बाद ही दूर होता है। बेलको सवारी बनानेवाले मनुष्यके पितर उसका (तर्पण आदिमें दिया) जल ग्रहण नहीं करते हैं। जो अपने सभी पुत्रं एवं बालकोंको अपने ही समान यहाँ (प्रयागमें) खान

English

Some of them took off the excellent ornaments from his body and bedecked themselves, and adorned Madhava with their own ornaments.

अध्याय २६

श्लोक 11

येर्ऽचयिष्यन्तिमां भक्त्या नित्यं कलियुगे द्विजाः ।विधाना वेददृष्टेन ते गमिष्यन्ति तत् पदम्

yer'cayiṣyantimāṃ bhaktyā nityaṃ kaliyuge dvijāḥ / vidhānā vedadṛṣṭena te gamiṣyanti tat padam

हिन्दी अर्थ

कराता है तथा उन्हें (गङ्गा-यमुनाका) जल पिलाता है और उनके हाथों ब्राह्मणोंको दान कराता है (उसे उत्तम गति प्राप्त होती है) । जो मनुष्य ऐश्वर्य, लोभ या मोहवश यानद्वारा (तीर्थमें) जाता है, उसकी वह तीर्थयात्रा निष्फल होती है, इसलिये (तीर्थयात्रामें) यानका परित्यां करना चाहिए ॥ २--५॥

English

A certain fawn-eyed damsel, fascinated by passionate love, approached Krsna and kissed his lotus-like face.

अध्याय २६

श्लोक 12

ये ब्राह्मणा वंशजाता युष्माकं वै सहस्त्रशः ।तेषां नारायणे भक्तिर्भविष्यति कलौ युगे

ye brāhmaṇā vaṃśajātā yuṣmākaṃ vai sahastraśaḥ / teṣāṃ nārāyaṇe bhaktirbhaviṣyati kalau yuge

हिन्दी अर्थ

जो व्यक्ति गङ्गा-यमुनाके मध्य आर्ष विवाहपद्धतिसे अपने ऐश्वर्यके अनुकूल धनका व्ययकर कन्याका दान करता है, वह उस कर्मके कारण घोर नरकका दर्शन नहीं करता और उत्तर कुरुमें जाकर अनन्त कालतक

English

Catching hold of the hand of Govinda, the first cause of the worlds, a certain girl who was deluded by his Maya, took him to her own house.

अध्याय २६

श्लोक 13

परात् परतरं यान्ति नारायणपरायणाः ।न ते तत्र गमिष्यन्ति ये द्विषन्ति महेश्वरम्

parāt parataraṃ yānti nārāyaṇaparāyaṇāḥ / na te tatra gamiṣyanti ye dviṣanti maheśvaram

हिन्दी अर्थ

आनन्दोपभोग करता है (प्रयागमें अक्षय) वटबुक्षके नीचे जाकर जो प्राणोंका परित्याग करता है, वह सभी लोकोंका अतिक्रमण कर रुद्रलोकको जाता है। वहाँ ब्रह्मा आदि देवता, दिक्पालोंसहित दिशाएँ, लोकपाल, सिद्ध, लोकमें मान्य

English

Assuming multifarious forms sportively, the lotus-eyed Lord Krsna fulfilled their desires.

अध्याय २६

श्लोक 14

ध्यानं होमं तपस्तप्तं ज्ञानं यज्ञादिको विधिः ।तेषां विनश्यति क्षिप्रं ये निन्दन्ति पिनाकिनम्

dhyānaṃ homaṃ tapastaptaṃ jñānaṃ yajñādiko vidhiḥ / teṣāṃ vinaśyati kṣipraṃ ye nindanti pinākinam

हिन्दी अर्थ

पितर, सनत्कुमार आदि प्रमुख तथा दूसरे ब्रह्मर्षि, नाग, सुपर्ण एवं सिद्धगण तथा भगवान् हरि और प्रजापति प्रभृति नित्य निवास करते हैं॥ ८--१०॥

English

Thus, for a long time, the glorious Hari, Narayana sported in the city of the lord of Devas, fascinating the whole universe with his Maya.

अध्याय २६

श्लोक 15

यो मां समाश्रयेन्नित्यमेकान्तं भावमाश्रितः ।विनिन्द्य देवमीशानं स याति नरकायुतम्

yo māṃ samāśrayennityamekāntaṃ bhāvamāśritaḥ / vinindya devamīśānaṃ sa yāti narakāyutam

हिन्दी अर्थ

गङ्गा-यमुनाके मध्यको पृथ्वीका जघन कहा गया है। है राजशार्दूल! प्रयाग तीनों लोकोंमें विख्यात है न मातृवचनात् तात न लोकवचनादपि। मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागगमनं प्रति

English

When a great deal of time elapsed, the residents of Dvaravati became weakened and dispirited as well as frightened on being separated from Govinda.

अध्याय २६

श्लोक 16

तस्मात् सा परिहर्तव्या निन्दा पशुपतौ द्विजाः ।कर्मणा मनसा वाचा तद्भक्तेष्वपि यत्नतः

tasmāt sā parihartavyā nindā paśupatau dvijāḥ / karmaṇā manasā vācā tadbhakteṣvapi yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

दश तीर्थसहस्त्राण घष्ट्रिकोट्यस्तथापरे। तेषां सांनिध्यमत्रैव तीर्थानां कुरुनन्दन

English

Then the powerful Garuda who had been dispatched at the outset, went to the mountain Himavan searching for Krsna everywhere.

अध्याय २६

श्लोक 17

ये तु दक्षाध्वरे शप्ता दधीयेन द्विजोत्तमाः ।भविष्यन्ति कलौ भक्तैः परिहार्याः प्रयत्नतः

ye tu dakṣādhvare śaptā dadhīyena dvijottamāḥ / bhaviṣyanti kalau bhaktaiḥ parihāryāḥ prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

न ते जीवन्ति लोकेऽस्मिन् यत्र तत्र युधिष्ठिर ये प्रयागं न सम्प्राप्तास्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् मुच्यते सर्वपापेभ्यः शशाङ्क इव राहुणा

English

Then the powerful Garuda who had been dispatched at the outset, went to the mountain Himavan searching for Krsna everywhere.

अध्याय २६

श्लोक 18

द्विषन्तो देवमीशानं युष्माकं वंशसंभवाः ।शप्ताश्च गौतमेनोर्व्यां न संभाष्या द्विजोत्तमैः

dviṣanto devamīśānaṃ yuṣmākaṃ vaṃśasaṃbhavāḥ / śaptāśca gautamenorvyāṃ na saṃbhāṣyā dvijottamaiḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र गत्वा नरः स्थानं महादेवस्य धीमतः। आत्मानं तारयेत् पूर्व दशातीतान् दशापरान्

English

Then the powerful Garuda who had been dispatched at the outset, went to the mountain Himavan searching for Krsna everywhere.

अध्याय २६

श्लोक 19

इत्येवमुक्ताः कृष्णेन सर्व एव महर्षयः ।ओमित्युक्त्वा ययुस्तूर्णंस्वानि स्थानानि सत्तमाः

ityevamuktāḥ kṛṣṇena sarva eva maharṣayaḥ / omityuktvā yayustūrṇaṃsvāni sthānāni sattamāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाहूतसम्प्लवम् पूर्वपाश्वे तु गङ्गायास्त्रैलोक्ये ख्यातिमान् नृप।

English

Then the powerful Garuda who had been dispatched at the outset, went to the mountain Himavan searching for Krsna everywhere.

अध्याय २६

श्लोक 20

ततो नारायणः कृष्णो लीलयैव जगन्मयः ।संहृत्य स्वकुलं सर्वं ययौ तत् परमं पदम्

tato nārāyaṇaḥ kṛṣṇo līlayaiva jaganmayaḥ / saṃhṛtya svakulaṃ sarvaṃ yayau tat paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचारी जितक्रोधस््त्रिरात्रं यदि तिष्ठति। सर्वपापविशुद्धात्मा सोऽश्वमेधफलं लभेत्

English

Then the powerful Garuda who had been dispatched at the outset, went to the mountain Himavan searching for Krsna everywhere.

अध्याय २६

श्लोक 21

इत्येष वः समासेन राज्ञां वंशो ऽनुकीर्तितः ।न शक्यो विस्तराद् वक्तुं किं भूयः श्रोतुमिच्छथ

ityeṣa vaḥ samāsena rājñāṃ vaṃśo 'nukīrtitaḥ / na śakyo vistarād vaktuṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchatha

हिन्दी अर्थ

हंसप्रपतनं नाम तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम् वहाँ (गङ्गा-यमुनाके) संगमपर जो कठोर ब्रत धारणकर अभिषेक-स्रान करता है, वह अश्वमेध तथा राजसूय-यज्ञोंके समान फल प्राप्त करता है

English

Then the powerful Garuda who had been dispatched at the outset, went to the mountain Himavan searching for Krsna everywhere.

अध्याय २६

श्लोक 22

यः पठेच्छृणुयाद् वापि वंशानां कथनं शुभम् ।सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते

yaḥ paṭhecchṛṇuyād vāpi vaṃśānāṃ kathanaṃ śubham / sarvapāpavinirmuktaḥ svargaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

हे तात! माताके कहने अथवा अन्य लोगोंके कहनेपर भी प्रयाग जानेको बुद्धिका उत्क्रमण (परित्याग) नहीं करना चाहिए। है कुरुनन्दन! यहाँपर प्रमुख दस हजार तीर्थ तथा साठ करोड़ दूसरे तीर्थोका

English

Then the powerful Garuda who had been dispatched at the outset, went to the mountain Himavan searching for Krsna everywhere.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 26
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.