Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
27
अध्याय 27 / 95

Book 1 - Adhyaya 27

57 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ57 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २७

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षड्विंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् ।एषां स्वभावं सूताद्य कथयस्व समासतः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti caturyugam / eṣāṃ svabhāvaṃ sūtādya kathayasva samāsataḥ

हिन्दी अर्थ

सांनिध्य है। योगयुक्त सत्त्वगुणी मनीषीकी जो गति होती है, वही गति गङ्गा-यमुनाके संगमपर प्राण त्याग करनेवालेकी होती है। है युधिष्ठिर! तीनों लोकोंमें विख्यात प्रयागमें जो नहीं पहुंचते, जहाँ-कहीं भी निवास करनेवाले वे लोग इस संसारमें जीवित रहते हुए भी मृतकके तुल्य हैं

English

Unable to see Govinda there, he bowed down his head to the sage Upamanyu and came back to Dvaravati again.

अध्याय २७

श्लोक 2

सूत उवाच गते नारायणे कृष्णे स्वमेव परमं पदम् ।पार्थः परमधर्मात्मा पाण्डवः शत्रुतापनः

sūta uvāca gate nārāyaṇe kṛṣṇe svameva paramaṃ padam / pārthaḥ paramadharmātmā pāṇḍavaḥ śatrutāpanaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार परम पदरूप इस प्रयागतीर्थका दर्शनकर मनुष्य सभी पापोंसे उसी प्रकार मुक्त हो जाता है, जैसे चन्द्रमा राहुसे मुक्त हो जाता है। यमुनाके दक्षिण

English

In the meanwhile, thousands of terrible Raksasas came to the splendid city of Dvaraka and threatened it.

अध्याय २७

श्लोक 3

कृत्वा चेवोत्तरविधिं शोकेन महतावृतः ।अपश्यत् पथि गच्छन्तं कृष्णद्वैपायनं मुनिम्

kṛtvā cevottaravidhiṃ śokena mahatāvṛtaḥ / apaśyat pathi gacchantaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ munim

हिन्दी अर्थ

हैं। वहाँ त्रान करने और जल पीनेसे सभी पापोंसे मुक्ति हो जाती है धीमान् महादेवके उस स्थानपर जाकर मनुष्य अपनेको तथा दस पूर्वकी और दस बादकी सभी पीढ़ियोंको तार देता है। वहाँ स्नान करनेसे मनुष्य अश्वमेधका फल प्राप्त करता है तथा महाप्रलयपर्यन्त

English

The powerful Garuda whose exploit was similar to that of Krsna killed them in a great battle and saved the splendid city.

अध्याय २७

श्लोक 4

शिष्यैः प्रशिष्यैरभितः संवृतं ब्रह्मवादिनम् ।पपात दण्डवद् भूमौ त्यक्त्वा शोकं तदार्ऽजुनः

śiṣyaiḥ praśiṣyairabhitaḥ saṃvṛtaṃ brahmavādinam / papāta daṇḍavad bhūmau tyaktvā śokaṃ tadār'junaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वर्गलोक प्राप्त करता है

English

At that time, Narada, the holy sage, who happened to see Kfsna on the peak ofKailasa, went to Dvaravati.

अध्याय २७

श्लोक 5

उवाच परमप्रीतः कस्माद् देशान्महामुने ।इदानीं गच्छसि क्षिप्रं कं वा देशं प्रति प्रभो

uvāca paramaprītaḥ kasmād deśānmahāmune / idānīṃ gacchasi kṣipraṃ kaṃ vā deśaṃ prati prabho

हिन्दी अर्थ

हे राजन्! गङ्गाके पूर्वी तटपर तीनों लोकोंमें है। वहाँ ब्रह्मचर्यपूर्वक तथा क्रोधजयी होकर तीन रात्रि निवास करनेवाला (मनुष्य) सभी पापोंसे निर्मुक्त होकर अश्वमेधका फल प्रात करता है। प्रतिष्ठान नामक स्थानके उत्तर तथा भागीरथीकी बायीं ओर तीनों लोकोंमें

English

On seeing the sage Narada, all those residents spoke to him—"Where is the lord and master Narayana Hari?"

अध्याय २७

श्लोक 6

संदर्शनाद् वै भवतः शोको मे विपुलो गतः ।इदानीं मम यत् कार्यं ब्रूहि पद्मदलेक्षण

saṃdarśanād vai bhavataḥ śoko me vipulo gataḥ / idānīṃ mama yat kāryaṃ brūhi padmadalekṣaṇa

हिन्दी अर्थ

विख्यात हंसप्रपतन नामक तीर्थ है। उसके स्मरणमात्रसे अश्वमेधका फल प्राप्त होता है और (वहाँ जानेवाला व्यक्ति) जबतक सूर्य एवं चन्द्रमा हैं, तबतक स्वर्गमें प्रतिष्ठा प्राप्त करता है

English

He told them—"Lord Hari, the great Yogin, is sporting about on the peak of Kailasa. I have come here after seeing him."

अध्याय २७

श्लोक 7

तमुवाच महायोगी कृष्णद्वैपायनः स्वयम् ।उपविश्य नदीतिरे शिष्यैः परिवृतो मुनिः

tamuvāca mahāyogī kṛṣṇadvaipāyanaḥ svayam / upaviśya nadītire śiṣyaiḥ parivṛto muniḥ

हिन्दी अर्थ

इसका तात्पर्य प्रयागमें निवास करनेसे है न कि माता आदि गुरुजनोंके वचनका उल्लंघन करनेमें। आस्ते स पितृभिः सार्ध स्वर्गलोके नराधिप

English

O Brahmanas, on hearing his words, Garuda, the most excellent among the fliers (birds), went to the excellent mountain Kailasa through the sky.

अध्याय २७

श्लोक 8

इदं कलियुगं घोरं संप्राप्तं पाण्डुनन्दन ।ततो गच्छामि देवस्य वाराणसीं महापुरीम्

idaṃ kaliyugaṃ ghoraṃ saṃprāptaṃ pāṇḍunandana / tato gacchāmi devasya vārāṇasīṃ mahāpurīm

हिन्दी अर्थ

अथ संध्यावटे रम्ये ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । नरः शुचिरुपासीत ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्

English

In a mansion embellished with jewels, he sawGovinda the son of Devaki. Lord Hari was seated near the lord of Devas.

अध्याय २७

श्लोक 9

अस्मिन् कलियुगे घोरे लोकाः पापानुवर्तिनः ।भविष्यन्ति महापापा वर्णाश्रमविवर्जिताः

asmin kaliyuge ghore lokāḥ pāpānuvartinaḥ / bhaviṣyanti mahāpāpā varṇāśramavivarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

कोटितीर्थं समाश्रित्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत्। कोटिवर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते सिद्धक्षेत्रं हि तज्ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा

English

He was surrounded and served by the immortals and the celestial women. The attendants of Mahadeva, Siddhas, and Yogins stood round him.

अध्याय २७

श्लोक 10

नान्यत् पश्यामि जन्तूनांमुक्त्वा वाराणसीं पुरीम् ।सर्वपापप्रशमनं प्रायश्चित्तं कलौ युगे

nānyat paśyāmi jantūnāṃmuktvā vārāṇasīṃ purīm / sarvapāpapraśamanaṃ prāyaścittaṃ kalau yuge

हिन्दी अर्थ

दिवि तारयते देवांस्तेन त्रिपथगा स्मृता

English

Prostrating himself like a staff on the ground and honouring auspicious Sankara, Suparna intimated to Hari what was happening at the city of Dvaraka.

अध्याय २७

श्लोक 11

कृतं त्रेता द्वापरं च सर्वेष्वेतेषु वै नराः ।भविष्यन्ति महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः

kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca sarveṣveteṣu vai narāḥ / bhaviṣyanti mahātmāno dhārmikāḥ satyavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

तावदवर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते मोक्षदा सर्वभूतानां महापातकिनामपि

English

On seeing Krsna the destroyer of enemies depart¬ ing, the excellent-most Gandharvas (Divine musicians) and Apsaras (celestial ladies) followed that great Yogin, the wielder of conch, discus and mace.

अध्याय २७

श्लोक 12

त्वं हि लोकेषु विख्यातो धृतिमाञ् जनवत्सलः ।पालयाद्य परं धर्मं स्वकीयं मुच्यसे भयात्

tvaṃ hi lokeṣu vikhyāto dhṛtimāñ janavatsalaḥ / pālayādya paraṃ dharmaṃ svakīyaṃ mucyase bhayāt

हिन्दी अर्थ

सर्वेषामेव भूतानां पापोपहतचेतसाम्। गतिमन्वेषमाणानां नास्ति गङ्गासमा गतिः

English

Hari the Atman of the Universe bade farewell to the ladies. Govinda hastened to the heaven-like splendid city of Dvaravati.

अध्याय २७

श्लोक 13

एवमुक्तो भगवता पार्थः परपुरञ्जयः ।पृष्टवान् प्रणिपत्यासौ युगधर्मान् द्विजोत्तमाः

evamukto bhagavatā pārthaḥ parapurañjayaḥ / pṛṣṭavān praṇipatyāsau yugadharmān dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

माहेश्वरात् परिभ्रष्टा सर्वपापहरा शुभा कृते युगे तु तीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम्। द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गा विशिष्यते

English

O leading sages, when the lord, the enemy of the Asuras, went away, the passionately loving women became pale like the night devoid of the moon.

अध्याय २७

श्लोक 14

तस्मै प्रोवाच सकलं मुनिः सत्यवतीसुतः ।प्रणम्य देवमीशानं युगधर्मान् सनातनान्

tasmai provāca sakalaṃ muniḥ satyavatīsutaḥ / praṇamya devamīśānaṃ yugadharmān sanātanān

हिन्दी अर्थ

गङ्कामेव निषेवेत प्रयागे तु विशेषतः। नान्यत् कलियुगोद्भूतं मलं हन्तुं सुदुष्कृतम्

English

On hearing about the excellent arrival of Krsna, the citizens immediately decorated the splendid city of Dvaravati.

अध्याय २७

श्लोक 15

वक्ष्यामि ते समासेन युगधर्मान् नरेश्वर ।न शक्यते मया पार्थ विस्तरेणाभिभाषितुम्

vakṣyāmi te samāsena yugadharmān nareśvara / na śakyate mayā pārtha vistareṇābhibhāṣitum

हिन्दी अर्थ

जो व्यक्ति उर्वशीके हंसके समान अति धवल रम्य, विस्तृत तटपर प्राणोंका परित्याग करता है, उसका भी जो फल है, वह सुनो--हे नराधिप! वह व्यक्ति साठ हजार साठ सौ वर्षोंतक पितरोंके साथ स्वर्गलोकमें निवास करता है। रमणीय संध्यावट (प्रयागके वट- विशेष)-के नीचे जो मनुष्य जितेन्द्रिय होकर ब्रह्मचर्यपूर्वक पित्रतासे उपासना करता है, वह ब्रह्मलोक प्राप्त करता है। जो कोटितीर्थ (प्रयागमें स्थित तीर्थ)-में पहुँचकर

English

The people adorned and embellished the beautiful city with garlands, fastoons, etc., with large banners and by means of flag-staffs both within and without.

अध्याय २७

श्लोक 16

आद्यं कृतयुगं प्रोक्तं ततस्त्रेतायुगं बुधैः ।तृतीयं द्वापरं पार्थ चतुर्थं कलिरुच्यते

ādyaṃ kṛtayugaṃ proktaṃ tatastretāyugaṃ budhaiḥ / tṛtīyaṃ dvāparaṃ pārtha caturthaṃ kalirucyate

हिन्दी अर्थ

प्राणोंका परित्याग करता है, वह हजार करोड़ वर्षोतक स्वर्गलोकमें पूजित होता है। जहाँ बहुतसे तीर्थो एवं तपोवनोंसे युक्त महाभागा गङ्गा विद्यमान हैं, उस क्षेत्रको सिद्धक्षेत्र जानना चाहिए, इसमें किसी भी प्रकारका

English

They played on different musical instruments of sweet tone. They blew thousands of conches and broadcast notes of lute all round.

अध्याय २७

श्लोक 17

ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते ।द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे

dhyānaṃ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ jñānamucyate / dvāpare yajñamevāhurdānameva kalau yuge

हिन्दी अर्थ

विचार (संशय) करना उचित नहीं है। गङ्गा पृथ्वीपर मनुष्योंको तारती है, नीचे पाताल लोकमें नागोंको तारती है और झुलोकमें देवताओंको तारती है, इसलिये यह त्रिपथगा कही जाती है॥ २५--३०॥ जितने वर्षतक पुरुषकी अस्थियाँ गङ्गामें रहती हैं, उतने हजार वर्षोतक वह स्वर्गलोकमें पूजित होता है। (गङ्गा) सभी तीर्थोमें परम तीर्थ और नदियोंमें श्रेष्ठ नदी है, वह सभी प्राणियों, यहाँतक कि महापातकियोंको

English

No sooner did Govinda enter the splendid city of Dvaravati than the women, resplendent in their youthful charms, sang sweet songs.

अध्याय २७

श्लोक 18

ब्रह्मा कृतयुगे देवस्त्रेतायां भगवान् रविः ।द्वापरे दैवतं विष्णुः कलौ रुद्रो महेश्वरः

brahmā kṛtayuge devastretāyāṃ bhagavān raviḥ / dvāpare daivataṃ viṣṇuḥ kalau rudro maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

भी मोक्ष प्रदान करनेवाली है। गङ्गा (स्नान) सर्वत्र

English

Standing on the tops of the mansions, they espied the great lord and began to dance and showered the son of Vasudeva with flowers.

अध्याय २७

श्लोक 19

ब्रह्मा विष्णुस्तथा सूर्यः सर्व एव कलिष्वपि ।पूज्यते भगवान् रुद्रश्चतुर्ष्वपि पिनाकधृक्

brahmā viṣṇustathā sūryaḥ sarva eva kaliṣvapi / pūjyate bhagavān rudraścaturṣvapi pinākadhṛk

हिन्दी अर्थ

गङ्गासागर-इन तीन स्थानोंमें दुर्लभ होती है। (उत्तम) गतिकी इच्छा करनेवाले तथा पापसे उपहत चित्तवाले सभी प्राणियोंके लिये गङ्गाके समान और कोई दूसरी गति नहीँ है॥३१--३४॥ यह सभी पवित्र वस्तुओंसे अधिक पवित्र और सभी मङ्गलकारी पदार्थोसे अधिक माङ्गलिक है। महेश्वर (-के मस्तक)-से होकर इस लोकमें आनेके कारण यह सभी पापोंका हरण करनेवाली और शुभ है।

English

After entering the city lord Krsna was highly blessed with benedictions. The great Yogin, attended by the gentle ladies, shone in the excellent seat.

अध्याय २७

श्लोक 20

आद्ये कृतयुगे धर्मश्चतुष्पादः सनातनः ।त्रेतायुगे त्रिपादः स्याद् द्विपादो द्वापरे स्थितः ।त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण तिष्ठति

ādye kṛtayuge dharmaścatuṣpādaḥ sanātanaḥ / tretāyuge tripādaḥ syād dvipādo dvāpare sthitaḥ / tripādahīnastiṣye tu sattāmātreṇa tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

सत्ययुगमें अनेक तीर्थ होते हैं, त्रेताका श्रेष्ठ तीर्थ पुष्कर है, द्वापरका कुरुक्षेत्र है और कलियुगमें गङ्गाकी ही विशेषता है। गङ्गाकी ही सेवा करनी चाहिए, विशेष- रूपसे प्रयागमें गङ्गाकी सेवा करनी चाहिए। कलियुगमें

English

O Brahmanas, in order to pay visit to Krsna the immutable cause of the world, gods, Gandharvas and great elderly sages like Markandeya and others, came there.

अध्याय २७

श्लोक 21

कृते तु मिथुनोत्पत्तिर्वृत्तिः साक्षाद् रसोल्लसा ।प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सदानन्दाश्च भोगिनः

kṛte tu mithunotpattirvṛttiḥ sākṣād rasollasā / prajāstṛptāḥ sadā sarvāḥ sadānandāśca bhoginaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न अत्यन्त कठिन पापको दूर करनेमें कोई अन्य तीर्थ समर्थ नहीं है ॥ ३५--३७॥ प्रयाग-संगमके समीप कोई तट-विशेष।

English

Then Lord Krsna, Hari, got up and bowed down his head to Markandeya who had come there. He offered him his own seat.

अध्याय २७

श्लोक 22

अधमोत्तमत्वं नास्त्यासां निर्विशेषाः पुरञ्जय ।तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन् कृते युगे

adhamottamatvaṃ nāstyāsāṃ nirviśeṣāḥ purañjaya / tulyamāyuḥ sukhaṃ rūpaṃ tāsāṃ tasmin kṛte yuge

हिन्दी अर्थ

अकामो वा सकामो वा गङ्गायां यो विपद्यते।

English

After honouring those sages with his head bent down, Hari, in the company of his followers, bestowed on them what they desired and bade them farewell.

अध्याय २७

श्लोक 23

विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास्तथा ।ध्याननिष्ठास्तपोनिष्ठा महादेवपरायणाः

viśokāḥ sattvabahulā ekāntabahulāstathā / dhyānaniṣṭhāstaponiṣṭhā mahādevaparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

इच्छा अथवा अनिच्छापूर्वक जो गङ्गामें मृत्यु प्राप्त स मृतो जायते स्वर्गे नरकं च न पश्यति॥ ३८ ॥ करता है, वह मृत व्यक्ति स्वर्ग जाता है और नरकका

English

Then at midday. Lord Hari himself, the lord of Devas, had his ablution, wore white garments and prayed to the sun with palms joined in reverence.

अध्याय २७

श्लोक 24

ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः ।पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेतः परन्तप

tā vai niṣkāmacāriṇyo nityaṃ muditamānasāḥ / parvatodadhivāsinyo hyaniketaḥ parantapa

हिन्दी अर्थ

प्रयाग-माहात्म्य, माघमासमें संगमस्तानका फल, त्रिमाघीकी महिमा, प्रयागमें प्राण-त्याग करनेका फल

English

With his gaze fixed on the sun-god, he duly per¬ formed Japa (repetition) of the holy mantras which are to be muttered. The lord of Devas performed Tarpana for Devas, Pitrsdind sages.

अध्याय २७

श्लोक 25

रसोल्लासा कालयोगात् त्रेताख्ये नश्यते ततः ।तस्यां सिद्धौ प्रणष्टायामन्या सिद्धिरवर्तत

rasollāsā kālayogāt tretākhye naśyate tataḥ / tasyāṃ siddhau praṇaṣṭāyāmanyā siddhiravartata

हिन्दी अर्थ

माघमासे गमिष्यन्ति गङ्ायमुनसंगमम् प्रयागे माघमासे तु त्र्यहं स्नातस्य तत् फलम्

English

Entering the temple of the lord in the company of Markandeya, he worshipped the lord of Bhutas (Siva) adorned with Bhasma, (who was) embodied in the Linga.

अध्याय २७

श्लोक 26

अपां सौक्ष्म्ये प्रतिहते तदा मेघात्मना तु वै ।मेघेभ्यः स्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम्

apāṃ saukṣmye pratihate tadā meghātmanā tu vai / meghebhyaḥ stanayitnubhyaḥ pravṛttaṃ vṛṣṭisarjanam

हिन्दी अर्थ

गङ्गायमुनयोर्मध्ये कार्षाग्निं यस्तु साधयेत्। अहीनाङ्गोऽप्यरोगश्च पञ्चेन्द्रियसमन्वितः

English

On observing all these rites (performed by Krsna) Markandeya, the great sage, laughingly addressed these sweet words to Krsna.

अध्याय २७

श्लोक 27

सकृदेव तया वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले ।प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षा वै गृहसंज्ञिताः

sakṛdeva tayā vṛṣṭyā saṃyukte pṛthivītale / prādurāsaṃstadā tāsāṃ vṛkṣā vai gṛhasaṃjñitāḥ

हिन्दी अर्थ

तावद्वर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते जलप्रवेशं यः कुर्यात् संगमे लोकविश्रुते ।

English

"Who is the lord propitiated by you by means of these auspicious rites, when you yourself are worthy of being

अध्याय २७

श्लोक 28

सर्वप्रत्युपयोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते ।वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः

sarvapratyupayogastu tāsāṃ tebhyaḥ prajāyate / vartayanti sma tebhyastāstretāyugamukhe prajāḥ

हिन्दी अर्थ

सोमलोकमवाप्नोति सोमेन सह मोदते। षष्टिं वर्षसहस्त्राणि षष्टिं वर्षशतानि च

English

You are that Supreme Brahman, the final liberation, the pure one, the highest region (or goal of all). It is for lightening the burden of the earth that you have taken birth in the family of Vrsnis."

अध्याय २७

श्लोक 29

ततः कालेन महता तासामेव विपर्यतात् ।रागलोभात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्

tataḥ kālena mahatā tāsāmeva viparyatāt / rāgalobhātmako bhāvastadā hyākasmiko 'bhavat

हिन्दी अर्थ

स्वर्गतः शक्रलोकेऽसौ मुनिगन्धर्वसेवितः। ततो भ्रष्टस्तु राजेन्द्र समृद्धे जायते कुले शतं वर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते

English

The mighty-armed Krsna, the foremost among the knowers of Brahman, laughingly spoke to him even as all his sons were listening.

अध्याय २७

श्लोक 30

विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना ।प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः

viparyayeṇa tāsāṃ tu tena tatkālabhāvinā / praṇaśyanti tataḥ sarve vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयने कहा-- (युधिष्ठिर!) गङ्गा और यमुनाके संगमपर माघ महीनेमें साठ हजार साठ सौ तीर्थ जाते हैं। सौ हजार गौओंका भलीभाँति दान करनेका जो फल होता है, वही फल प्रयागमें माघमासमें तीन दिन स्नान

English

"Undoubtedly everything spoken by you is true. Still, I am worshipping the eternal lord Isana (Siva).

अध्याय २७

श्लोक 31

ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुनोद्भवाः ।अभिध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा

tatasteṣu pranaṣṭeṣu vibhrāntā maithunodbhavāḥ / abhidhyāyanti tāṃ siddhiṃ satyābhidhyāyinastadā

हिन्दी अर्थ

करनेका होता है। गङ्गा और यमुनाके संगमपर जो करीषाग्निका सेवन करता है, वह अहीनाङ्ग (हीन अङ्गसे रहित) अर्थात् सम्पूर्ण अवयवोंसे सम्पन्न, रोगरहित तथा पाँचों इन्द्रियोंसे युक्त होता है॥ १--३॥ मान देनेवाले (युधिष्ठिर) ! उस मनुष्यके शरीरमें जितने रोमकूप होते हैं, उतने हजार वर्षोतक वह स्वर्गलोकमें पूजित होता है। तदनन्तर स्वर्गसे भ्रष्ट होनेपर वह जम्बूद्दीपका स्वामी होता है और विपुल भोगोंका

English

Undoubtedly there is no obligation on me to do anything. Nor there is anything not obtained by me. Realizing as I do the Supreme Lord Siva, I worship the Lord.

अध्याय २७

श्लोक 32

प्रादुर्बभूवुस्तासां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः ।वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च

prādurbabhūvustāsāṃ tu vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ / vastrāṇi te prasūyante phalānyābharaṇāni ca

हिन्दी अर्थ

उपभोग करनेके अनन्तर वह पुन: इस तीर्थ (प्रयाग)- को प्राप्त करता हे

English

Those people deluded by Maya do not visualize the lord. I, therefore, worship indicating him to be my original cause.

अध्याय २७

श्लोक 33

तेष्वेव जायते तासां गन्धवर्णरसान्वितम् ।अमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु

teṣveva jāyate tāsāṃ gandhavarṇarasānvitam / amākṣikaṃ mahāvīryaṃ puṭake puṭake madhu

हिन्दी अर्थ

(गङ्गा-यमुनाके) लोक-प्रसिद्ध संगमपर जो जलमें प्रवेश करता है, वह जिस प्रकार राहुसे ग्रस्त चन्द्रमा मुक्त हो जाता है, वैसे ही सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है। वह चन्द्रलोकमें जाता है और साठ हजार साठ सौ वर्षोतक चन्द्रमाके साथ आनन्दोपभोग करता है। हे राजेन्द्र! तदुपरान्त मुनियों एवं गन्धर्वोसे सेवित वह स्वर्गलोकसे इन्द्रलोकमें जाता है और वहाँसे भ्रष्ट होनेपर इस लोकमें आकर धनवानोंके कुलमें जन्म लेता है। जो

English

There is nothing more meritorious than the worship of Linga in the world. Nothing else is destructive of misfortune. So one should worship Siva embodied in Linga for the benefit of all these people (in the world).

अध्याय २७

श्लोक 34

तेन ता वर्तयन्ति स्म त्रेतायुगमुखे प्रिजाः ।हृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या सर्वा वै विगतज्वराः

tena tā vartayanti sma tretāyugamukhe prijāḥ / hṛṣṭapuṣṭāstayā siddhyā sarvā vai vigatajvarāḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्य (यहाँ प्रयागमें) पैर ऊपर और सिर नीचे करके लोहेकी धाराका पान (तपस्या-विशेष) करता है, बह सौ हजार वर्षातक स्वर्गलोकमें पूजित होता है

English

People expert in the Vedic lore say that what I am, is (God Siva's) symbol (i.e. I am identical with Linga ). I, therefore, worship Lord Siva who is my own pure Atman, by means of my own self.

अध्याय २७

श्लोक 35

ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभावृतास्तदा ।वृक्षांस्तान् पर्यगृह्णन्त मधु चामाक्षिकं बलात्

tataḥ kālāntareṇaiva punarlobhāvṛtāstadā / vṛkṣāṃstān paryagṛhṇanta madhu cāmākṣikaṃ balāt

हिन्दी अर्थ

करीष-सूखा गोमय। इससे अग्नि बनाकर उसके मध्य तपस्या करना। २१० + कूर्मपुराण +

English

There is no doubt that I am his highest form and that I am identical with him. The Vedas declare that undoubtedly there is no difference between both of us at all.'-

अध्याय २७

श्लोक 36

तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै ।प्रणष्टामधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित् क्वचित्

tāsāṃ tenāpacāreṇa punarlobhakṛtena vai / praṇaṣṭāmadhunā sārdhaṃ kalpavṛkṣāḥ kvacit kvacit

हिन्दी अर्थ

तस्माद् भ्रष्टस्तु राजेन्द्र अग्निहोत्री भवेन्नरः । राजेन्द्र! बहाँसे भ्रष्ट होनेपर वह मनुष्य अग्निहोत्री भुक्त्वा तु विपुलान् भोगांस्तत् तीर्थं भजते पुनः॥ ९०॥ होता है और विपुल भोगोंका उपभोग करके पुनः इस (प्रयाग) तीर्थका सेवन करता है। जो अपना शरीर काटता है अथवा पक्षियोंको देता है, ऐसे पक्षियोंद्वारा

English

This Lord Mahadeva who is the Supreme Ruler should always be offered sacrifices, worshipped, respected and realized in the Linga form by those who are afraid of the miseries of worldly existence."

अध्याय २७

श्लोक 37

शीतवर्षातपैस्तीव्रै स्ततस्ता दुः खिता भृशम् ।द्वन्द्वैः संपीड्यमानास्तु चक्रुरावरणानि च

śītavarṣātapaistīvrai statastā duḥ khitā bhṛśam / dvandvaiḥ saṃpīḍyamānāstu cakrurāvaraṇāni ca

हिन्दी अर्थ

यः स्वदेहं विकर्तेद् वा शकुनिभ्यः प्रयच्छति। खाये गये (मांसवाले) उस पुरुषको भी जो फल प्राप्त विहगैरुपभुक्तस्य शृणु तस्यापि यत्फलम्॥ ११॥ होता है, उसे सुनो- शतं वर्षसहस्त्राण सोमलोके महीयते। वह सौ हजार वर्षोतक चन्द्रलोकमें पूजित होता है, ततस्तस्मात् परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः॥ १२॥ तदनन्तर वहाँसे च्युत होनेपर धार्मिक, गुणवान्, रूपसम्पन्न, गुणवान् रूपसम्पन्नो विद्वान् सुप्रियवाक्यवान्। विद्वान् और सुन्दर तथा प्रिय वचन बोलनेवाला राजा

English

"O excellent god, what is that Linga? Who is being worshipped in the Linga? O Krsna of wide eyes, explain it, as this is an excellent and profound mystery."

अध्याय २७

श्लोक 38

कृत्वा द्वन्द्वप्रतीघातान् वार्तोपायमचिन्तयन् ।नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा

kṛtvā dvandvapratīghātān vārtopāyamacintayan / naṣṭeṣu madhunā sārdhaṃ kalpavṛkṣeṣu vai tadā

हिन्दी अर्थ

भुक्त्वा तु विपुलान् भोगांस्तत् तीर्थं भजते पुनः ॥ १३॥ होता है एवं विपुल भोगोंको भोगकर पुनः इस तीर्थका उत्तरे यमुनातीरे प्रयागस्य तु दक्षिणे। सेवन करता है । प्रयागके दक्षिणमें यमुनाके उत्तरी तटपर

English

"How did the Linga, the highest region of Isvara, originate formerly to rouse you? O Krsna, it behoves you to explain this now, for the purpose of my enlightenment."

अध्याय २७

श्लोक 39

ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः ।वार्तायाः साधिका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः

tataḥ prādurbabhau tāsāṃ siddhistretāyuge punaḥ / vārtāyāḥ sādhikā hyanyā vṛṣṭistāsāṃ nikāmataḥ

हिन्दी अर्थ

ऋणप्रमोचनं नाम तीर्थ तु परमं स्मृतम्॥ १४॥ ऋणप्रमोचन नामका एक श्रेष्ठ तीर्थ कहा गया है। वहाँ द ह स्पृत्तम्॥ १४॥ खानकर एकरात्रिपर्यन्त निवास करनेवाला पुरुष ऋणोंसे एकरात्रोषितः स्नात्वा ऋणैस्तत्र प्रमुच्यते। मुक्त हो जाता है, सूर्यलोक प्राप्त करता है तथा सदाके सूर्यलोकमवाप्नोति अनृणश्च सदा भवेत् ॥ ९५॥ लिये ऋणमुक्त हो जाता है

English

"O [Lord! Please tell me: Who are you? Whence have you come? Why do you stand here? I am the creator of the worlds. I am the self-born Prapitamaha (the great grand¬ father) of the Universe."

अध्याय २७

श्लोक 40

तासां वृष्ट्यूदकानीह यानि निम्नैर्गतानि तु ।अवहन् वृष्टिसंतत्या स्त्रोतः स्थानानि निम्नगाः

tāsāṃ vṛṣṭyūdakānīha yāni nimnairgatāni tu / avahan vṛṣṭisaṃtatyā strotaḥ sthānāni nimnagāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रयाग-माहात्म्य, यमुनाकी महिमा, यमुनाके तटवर्ती तीर्थोका वर्णन, गङ्कामें सभी तीर्थोकी स्थिति, मार्कण्डेय-युधिष्ठिर-संवादकी समाप्ति

English

Thus addressed by Brahma I spoke to him: "I am the creator and the annihilator of worlds again and again."

अध्याय २७

श्लोक 41

ये पुनस्तदपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले ।अपां भूणेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन्

ye punastadapāṃ stokā āpannāḥ pṛthivītale / apāṃ bhūṇeśca saṃyogādoṣadhyastāstadābhavan

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेय उवाच मार्कण्डेयने कहा-- (राजन् युधिष्ठिर!) सूर्यको तीनों लोकोंमें विख्यात पुत्री महाभागा देवी यमुना नदी यहाँपर मिली हैं । जिस मार्गसे गङ्गा प्रवाहित हुई हैं, उस मार्गसे यमुना भी गयी हैं। सहस्रो योजन दूरपर भी (यमुना) येनैव निःसृता गङ्गा तेनैव यमुना गता। नाम लेनेसे पापोंको नष्ट कर देनेवाली है । युधिष्ठिर! इस योजनानां सहस्रेषु कीर्तनात् पापनाशिनी ॥ २॥ यमुनामें स्नान करने तथा इसका जल पीनेसे मनुष्य सभी पापोंसे मुक्त होकर अपने सात पीढ़ियोंके कुलोंको पवित्र कर देता है। जो यहाँ प्राणोंका परित्याग करता

English

When the dispute increased due to the deluding power of Paramesthin (Siva), the great Linga, constituting the nature of Siva, manifested itself before us to enlighten us.

अध्याय २७

श्लोक 42

अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश ।ऋतुपुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे

aphālakṛṣṭāścānuptā grāmyāraṇyāścaturdaśa / ṛtupuṣpaphalaiścaiva vṛkṣagulmāśca jajñire

हिन्दी अर्थ

है, वह परम गतिको प्राप्त करता है। यमुनाके दक्षिणी तटपर अग्नितीर्थ नामका एक विख्यात तीर्थ है। यमुनाके अग्नितीर्थमिति ख्यातं यमुनादक्षिणे तटे। पश्चिमी भागमें धर्मराजका 'अनरक' नामक तीर्थ कहा पश्चिमे धर्मराजस्य तीर्थ त्वनरकं स्मृतम्। गया है। यहाँ स्नान करनेवाले स्वर्ग जाते हैं और जो यहाँ

English

It was dazzlingly lustrous like the fire at the time •of world destruction, ablaze with wreaths of fire, devoid of any •decrease or increase and without any beginning, middle or end.

अध्याय २७

श्लोक 43

ततः प्रादुरभूत् तासां रागो लोभश्च सर्वशः ।अवश्यं भाविनार्ऽथे न त्रेतायुगवशेन वै

tataḥ prādurabhūt tāsāṃ rāgo lobhaśca sarvaśaḥ / avaśyaṃ bhāvinār'the na tretāyugavaśena vai

हिन्दी अर्थ

तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ॥ ४॥ मृत्युको प्राप्त होते हैं, उनका पुनर्जन्म नहीं होता तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता। समागता महाभागा यमुना यत्र निम्नगा

English

It was dazzlingly lustrous like the fire at the time •of world destruction, ablaze with wreaths of fire, devoid of any •decrease or increase and without any beginning, middle or end.

अध्याय २७

श्लोक 44

ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् ।वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

tatastāḥ paryagṛhṇanta nadīkṣetrāṇi parvatān / vṛkṣagulmauṣadhīścaiva prasahya tu yathābalam

हिन्दी अर्थ

१-ज्ञानकी पराकाष्ठामें शरीरके प्रति ममताका सर्वथा अभाव हो जाता है। ऐसी स्थितिमें शरीरका काटना या अपने शरीरका मांस पक्षियोंको समर्पित करना (प्राण-कल्याण-बुद्धिमात्रसे) विशेष तप है। दधीचि, शिवि, जीमूतवाहन आदिके दृष्टान्त द्रष्टव्य हैं। २-न नरक=अनरक इस तीर्थमें स्नान आदि करनेसे नरकमें नहीं जाना पड़ता, इसलिये इसका नाम 'अनरक' है।

English

It was dazzlingly lustrous like the fire at the time •of world destruction, ablaze with wreaths of fire, devoid of any •decrease or increase and without any beginning, middle or end.

अध्याय २७

श्लोक 45

विपर्ययेण तासां ता ओषध्यो विविशुर्महीम् ।पितामहनियोगेन दुदोह पृथिवीं पृथुः

viparyayeṇa tāsāṃ tā oṣadhyo viviśurmahīm / pitāmahaniyogena dudoha pṛthivīṃ pṛthuḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मराजं महापापैर्मुच्यते नात्र संशयः दश तीर्थसहस्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथापराः। प्रयागे संस्थितानि स्युरेवमाहुर्मनीषिणः

English

It was dazzlingly lustrous like the fire at the time •of world destruction, ablaze with wreaths of fire, devoid of any •decrease or increase and without any beginning, middle or end.

अध्याय २७

श्लोक 46

ततस्ता जगृहुः सर्वा अन्योन्यं क्रोधमूर्छिताः ।वसुदारधनाद्यांस्तु बलात् कालबलेन तु

tatastā jagṛhuḥ sarvā anyonyaṃ krodhamūrchitāḥ / vasudāradhanādyāṃstu balāt kālabalena tu

हिन्दी अर्थ

तिस्त्रः कोट्योऽर्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत् । दिवि भूम्यन्तरिश्षे च तत्सर्व जाह्नवी स्मृता

English

It was dazzlingly lustrous like the fire at the time •of world destruction, ablaze with wreaths of fire, devoid of any •decrease or increase and without any beginning, middle or end.

अध्याय २७

श्लोक 47

मर्यादायाः प्रतिष्ठार्थं ज्ञात्वैतद् भगवानजः ।ससर्ज क्षत्रियान् ब्रह्मा ब्राह्मणानां हिताय च

maryādāyāḥ pratiṣṭhārthaṃ jñātvaitad bhagavānajaḥ / sasarja kṣatriyān brahmā brāhmaṇānāṃ hitāya ca

हिन्दी अर्थ

सिद्धिक्षेत्र तु तज्ज्ञेयं गङ्कातीरसमाश्रितम् यत्र देवो महादेवो देव्या सह महेश्वरः । आस्ते वटेश्वरो नित्यं तत् तीर्थ तत् तपोवनम्

English

It was dazzlingly lustrous like the fire at the time •of world destruction, ablaze with wreaths of fire, devoid of any •decrease or increase and without any beginning, middle or end.

अध्याय २७

श्लोक 48

वर्णाश्रमव्यवस्थां च त्रेतायां कृतवान् प्रभुः ।यज्ञप्रवर्तनं चैव पशुहिंसाविवर्जितम्

varṇāśramavyavasthāṃ ca tretāyāṃ kṛtavān prabhuḥ / yajñapravartanaṃ caiva paśuhiṃsāvivarjitam

हिन्दी अर्थ

सुहृदां च जपेत् कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य तु

English

It was dazzlingly lustrous like the fire at the time •of world destruction, ablaze with wreaths of fire, devoid of any •decrease or increase and without any beginning, middle or end.

अध्याय २७

श्लोक 49

द्वापरेष्वथ विद्यन्ते मतिभेदाः सदा नृणाम् ।रागो लोभस्तथा युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः

dvāpareṣvatha vidyante matibhedāḥ sadā nṛṇām / rāgo lobhastathā yuddhaṃ tattvānāmaviniścayaḥ

हिन्दी अर्थ

इदं पुण्यमिदं रम्यं पावनं धर्म्यमुत्तमम् महर्षीणामिदं गुह्यं सर्वपापप्रमोचनम्। अत्राधीत्य द्विजोऽध्यायं निर्मलत्वमवाप्नुयात्

English

It was dazzlingly lustrous like the fire at the time •of world destruction, ablaze with wreaths of fire, devoid of any •decrease or increase and without any beginning, middle or end.

अध्याय २७

श्लोक 50

एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतास्विह विधीयते ।वेदव्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु

eko vedaścatuṣpādastretāsviha vidhīyate / vedavyāsaiścaturdhā tu vyasyate dvāparādiṣu

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त्वा स भगवान् मार्कण्डेयो महामुनिः। तीर्थानि कथयामास प॒थिव्यां यानि कानिचित्

English

It was dazzlingly lustrous like the fire at the time •of world destruction, ablaze with wreaths of fire, devoid of any •decrease or increase and without any beginning, middle or end.

अध्याय २७

श्लोक 51

ऋषिपुत्रैः पुनर्भेदाद् भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः ।मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः

ṛṣiputraiḥ punarbhedād bhidyante dṛṣṭivibhramaiḥ / mantrabrāhmaṇavinyāsaiḥ svaravarṇaviparyayaiḥ

हिन्दी अर्थ

पृष्ट: प्रोवाच सकलमुक्त्वाथ प्रययौ मुनिः मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति

English

It was dazzlingly lustrous like the fire at the time •of world destruction, ablaze with wreaths of fire, devoid of any •decrease or increase and without any beginning, middle or end.

अध्याय २७

श्लोक 52

संहिता ऋग्यजुः साम्नां संहन्यन्ते श्रुतर्षिभिः ।सामान्याद् वैकृताच्चैवदृष्टिभेदैः क्वचित् क्वचित्

saṃhitā ṛgyajuḥ sāmnāṃ saṃhanyante śrutarṣibhiḥ / sāmānyād vaikṛtāccaivadṛṣṭibhedaiḥ kvacit kvacit

हिन्दी अर्थ

यहाँ (अनरक तीर्थमें) कृष्णपक्षकी चतुर्दशीको स्नान करके पवित्रतापूर्वक जो धर्मराजका तर्पण करता है, वह निस्संदेह महापापोंसे मुक्त हो जाता है। मनीषी लोगोंका यह कहना है कि प्रयागमें दस हजार (प्रधान) तीर्थ और

English

It was dazzlingly lustrous like the fire at the time •of world destruction, ablaze with wreaths of fire, devoid of any •decrease or increase and without any beginning, middle or end.

अध्याय २७

श्लोक 53

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च ।इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सुव्रत

brāhmaṇaṃ kalpasūtrāṇi mantrapravacanāni ca / itihāsapurāṇāni dharmaśāstrāṇi suvrata

हिन्दी अर्थ

तीस करोड़ दूसरे (अप्रधान) तीर्थ स्थित हैं वायुने कहा है कि द्युलोक, भूलोक और अन्तरिक्षमें साढे तीन करोड़ तीर्थ हैं और जाह्वी उन सभी तीर्थासे युक्त कही गयी है। जहाँ महाभागा गङ्गा होती हैं, वही (पवित्र) देश है और वही तपोवन होता है। गङ्गाके

English

It was dazzlingly lustrous like the fire at the time •of world destruction, ablaze with wreaths of fire, devoid of any •decrease or increase and without any beginning, middle or end.

अध्याय २७

श्लोक 54

अवृष्टिर्मरणं चैव तथैव वायाध्युपद्रवाः ।वाङ्मनः कायजैर्दुः सैर्निर्वेदो जायते नृणाम्

avṛṣṭirmaraṇaṃ caiva tathaiva vāyādhyupadravāḥ / vāṅmanaḥ kāyajairduḥ sairnirvedo jāyate nṛṇām

हिन्दी अर्थ

तटपर स्थित उस स्थानको सिद्धिक्षेत्र समझना चाहिए। जहाँ देवीके साथ महादेव महेश्वरदेव वटेश्वर स्थित हैं वह स्थान नित्य तीर्थ है और वह तपोवन है। इस सत्यको द्विजातियों, साधुओं, मित्रों, अपने पुत्र तथा

English

It was dazzlingly lustrous like the fire at the time •of world destruction, ablaze with wreaths of fire, devoid of any •decrease or increase and without any beginning, middle or end.

अध्याय २७

श्लोक 55

निर्वेदाज्जायते तेषां दुः खमोक्षविचारणा ।विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद् दोषदर्शनम्

nirvedājjāyate teṣāṃ duḥ khamokṣavicāraṇā / vicāraṇācca vairāgyaṃ vairāgyād doṣadarśanam

हिन्दी अर्थ

अनुगामी शिष्यके कानमें कहना चाहिए॥ ७--१०॥ यह (प्रयाग) धन्य हे, स्वर्गफलप्रद (स्वर्गरूप फलको देनेवाला) है, यह पवित्र, सुख, पुण्य, रमणीय, पावन और उत्तम धर्मयुक्त है। यह महर्षियोंके लिये गोपनीय रहस्य है। सभी पापोंको नष्ट करनेवाला है।

English

It was dazzlingly lustrous like the fire at the time •of world destruction, ablaze with wreaths of fire, devoid of any •decrease or increase and without any beginning, middle or end.

अध्याय २७

श्लोक 56

दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसंभवः ।एषा रजस्तमोयुक्ता वृत्तिर्वै द्वापरे स्मृता

doṣāṇāṃ darśanāccaiva dvāpare jñānasaṃbhavaḥ / eṣā rajastamoyuktā vṛttirvai dvāpare smṛtā

हिन्दी अर्थ

यहाँ द्विज वेदका स्वाध्याय कर निर्मल हो जाता है। जो व्यक्ति नित्य पवित्रतापूर्वक इस पुण्यप्रद तीर्थका वर्णन सुनता है, वह जन्मान्तरकी बातोंको स्मरण करनेवाला हो जाता है और स्वर्गलोकमें आनन्द प्राप्त करता है। शिष्ट

English

It was dazzlingly lustrous like the fire at the time •of world destruction, ablaze with wreaths of fire, devoid of any •decrease or increase and without any beginning, middle or end.

अध्याय २७

श्लोक 57

आद्ये कृते तु धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते ।द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे

ādye kṛte tu dharmo 'sti sa tretāyāṃ pravartate / dvāpare vyākulībhūtvā praṇaśyati kalau yuge

हिन्दी अर्थ

मार्गका अनुसरण करनेवाले सज्जन पुरुष ऐसे तोर्थोमें जाते हैं । कुरुक वंशधर (युधिष्ठिर) ! तीर्थामें स्नान करो। इस विषयमें विपरीत बुद्धिवाले मत होओ॥ ११--१४॥ ऐसा कहकर उन भगवान् मार्कण्डेय महामुनिने (युधिष्ठिरके द्वारा) पूछे जानेपर पृथ्वीमें जो कोई भी तीर्थ थे उन्हें बतलाया और पृथ्वी तथा समुद्र आदिकी स्थिति एवं नक्षत्रोंकी स्थितिका सम्पूर्ण वर्णन कर वे

English

It was dazzlingly lustrous like the fire at the time •of world destruction, ablaze with wreaths of fire, devoid of any •decrease or increase and without any beginning, middle or end.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 27
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.