Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
28
अध्याय 28 / 95

Book 1 - Adhyaya 28

67 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ67 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २८

श्लोक 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम् ।साधयन्ति नरा नित्यं तमसा व्याकुलीकृताः

itī śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge saptaviṃśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca tiṣye māyāmasūyāṃ ca vadhaṃ caiva tapasvinām / sādhayanti narā nityaṃ tamasā vyākulīkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रातःकाल उठकर जो इस (प्रयाग-माहात्म्य)-का पाठ करता है अथवा इसे सुनता है, वह सभी पापोंसे मुक्त होकर रुद्रलोकमें जाता है

English

Then the Unborn lord (i.e. Brahma) said to me— "Let us find out its limits. You go quickly beneath it (to its bottom) and I shall go up."

अध्याय २८

श्लोक 2

कलौ प्रमारको रोगः सततं क्षुद् भयं तथा ।अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः

kalau pramārako rogaḥ satataṃ kṣud bhayaṃ tathā / anāvṛṣṭibhayaṃ ghoraṃ deśānāṃ ca viparyayaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रयागमें स्थित विशाल वटवृक्षके नीचे प्रतिष्ठित लिङ्ग वटेश्वर लिङ्ग है। भुवनकोश-वर्णनमें राजा प्रियत्रतके वंशका वर्णन, प्रियत्रतके पुत्र राजा अग्मीश्नके वंशका वर्णन, जम्बू आदि सात द्वीपोंका तथा वर्षोका वर्णन, जम्बूद्वीपके नौ वर्षोमे राजा अग्रीधके नाभि, किंपुरुष आदि नौ पुत्रोंका आधिपत्य

English

Making such an agreement quickly, they (we both) went down and up (of the Linga). But neither the grandsire { of the world Brahma nor I did know the limit (of the Linga). (v.l. even after a hundred years). And they (both of us) came together.

अध्याय २८

श्लोक 3

अधार्मिका अनाचारा महाकोपाल्पचेतसः ।अनृतं वदन्ति ते लुब्धास्तिष्ये जाताः सुदुः प्रजाः

adhārmikā anācārā mahākopālpacetasaḥ / anṛtaṃ vadanti te lubdhāstiṣye jātāḥ suduḥ prajāḥ

हिन्दी अर्थ

इदानीं श्रोतुमिच्छामस्त्रिलोकस्यास्य मण्डलम् ॥

English

Thereafter, we were surprised, we got afraid of the Trideni-bearing lord, as we were deluded by his Maya. We began to meditate on the universe and its Lord.

अध्याय २८

श्लोक 4

दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः ।विप्राणां कर्मदोषैश्च प्रजानां जायते भयम्

duriṣṭairduradhītaiśca durācārairdurāgamaiḥ / viprāṇāṃ karmadoṣaiśca prajānāṃ jāyate bhayam

हिन्दी अर्थ

नृपाणां तत्समासेन सूत वक्तुमिहार्हसि॥ वक्ष्ये देवादिदेवाय विष्णवे प्रभविष्णवे।

English

Uttering Oihkara, the greatest syllable (sound) in a loud tone, and with palms joined in reverence, we eulogised ambhu, the great lord.

अध्याय २८

श्लोक 5

नाधीयते कलौ वेदान् न यजन्ति द्विजातयः ।यजन्त्यन्यायतो वेदान् पठन्ते चाल्पबुद्धयः

nādhīyate kalau vedān na yajanti dvijātayaḥ / yajantyanyāyato vedān paṭhante cālpabuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

धार्मिको दाननिरतः सर्वभूतानुकम्पकः ॥

English

"Obeisance to Sambhu, the physician for the ailment of worldly existence, the root-cause of which is the beginning¬ less Avidya (Maya). Hail to Siva the quiescent Brahman of the form of Lihga.

अध्याय २८

श्लोक 6

शूद्राणां मन्त्रयौनैश्च संबन्धो ब्राह्मणैः सह ।भविष्यति कलौ तस्मिञ् शयनासनभोजनैः

śūdrāṇāṃ mantrayaunaiśca saṃbandho brāhmaṇaiḥ saha / bhaviṣyati kalau tasmiñ śayanāsanabhojanaiḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्रमग्नीध्रमकरोन्नृपः ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान् प्रभुः ।

English

Obeisance to one who is stationed in the vast ocean of dissolution and is the cause of dissolution and creation of the universe. Obeisance to Siva, the quiescent Brahman, of the form of Lihga.

अध्याय २८

श्लोक 7

राजानः सूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान् बाधयन्ति च ।भ्रूणहत्या वीरहत्या प्रजायेते नरेश्वर

rājānaḥ sūdrabhūyiṣṭhā brāhmaṇān bādhayanti ca / bhrūṇahatyā vīrahatyā prajāyete nareśvara

हिन्दी अर्थ

झुतिमन्तं च राजानं क्रौञ्चद्वीपे समादिशत्

English

Obeisance to Siva, the quiescent Brahman in the form of Lihga whose symbol is wreaths of flames and is of the form of a column of Are.

अध्याय २८

श्लोक 8

स्नानं होमं जपं दानं देवतानां तथार्ऽचनम् ।अन्यानि चैव कर्माणि न कुर्वन्ति द्विजातयः

snānaṃ homaṃ japaṃ dānaṃ devatānāṃ tathār'canam / anyāni caiva karmāṇi na kurvanti dvijātayaḥ

हिन्दी अर्थ

पुष्कराधिपतिं चक्रे सवनं च प्रजापतिः श्रीकूर्मने कहा--ऐसा कहे जानेपर नैमिषारण्यमें निवास करनेवाले मुनियोंने महाबुद्धिमान् सूतजीसे पृथ्वी आदिके सम्बन्धमें निर्णय पूछा-

English

Obeisance to the deity devoid of beginning, middle and end, to one who by nature is spotless refulgence. Obeisance to Siva, the quiescent, infinite Brahman of the form of Lihga.

अध्याय २८

श्लोक 9

विनिन्दन्ति महादेवं ब्राह्मणान् पुरुषोत्तमम् ।आम्नायधर्मशास्त्राणि पुराणानि कलौ युगे

vinindanti mahādevaṃ brāhmaṇān puruṣottamam / āmnāyadharmaśāstrāṇi purāṇāni kalau yuge

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंने कहा--हे सूतजी! आपने स्वायम्भुव मन्वन्तरको शुभ सृष्टिको बतलाया, अब इस समय हम लोग त्रैलोक्य-मण्डलका वर्णन सुनना चाहते हैं । जितने सागर, द्वीप, वर्ष, पर्वत, वन तथा नदियाँ हैं और सूर्य

English

Obeisance to the lord of Pradhana and Purusa. Obeisance to the Vedhas (Creator), of the form of the firma¬ ment. Obeisance to Siva, the quiescent Brahman of the form of Lihga.

अध्याय २८

श्लोक 10

कुर्वन्त्यवेददृष्टानि कर्माणि विविधानि तु ।स्वधर्मे ऽभिरुचिर्नैव ब्राह्मणानां प्रिजायते

kurvantyavedadṛṣṭāni karmāṇi vividhāni tu / svadharme 'bhirucirnaiva brāhmaṇānāṃ prijāyate

हिन्दी अर्थ

आदि ग्रहोंकी जो स्थिति है, इन सभीका वर्णन करें। हे सूतजी! यह सब कुछ जिसके आधारपर टिका है और प्राचीन कालमें यह पृथ्वी जिन रजाओकि अधिकारमें रही है, उन सभी विषयोंका संक्षेपमें आप वर्णन करें॥ २--४॥ सूतजीने कहा--देवोंके आदिदेव, अप्रमेय, प्रभविष्णु विष्णुको नमस्कार कर मैं उन धीमानूद्वारा जो कुछ कहा गया है, उसे बताता हूँ-

English

Hail to you the immutable, eternal Reality of in¬ comparable splendour, the embodiment of the essence of Vedanta and of the form of Kala (Time or Death).

अध्याय २८

श्लोक 11

कुशीलचर्याः पाषण्डैर्वृथारूपैः समावृताः ।बहुयाचनको लोको भविष्यति परस्परम्

kuśīlacaryāḥ pāṣaṇḍairvṛthārūpaiḥ samāvṛtāḥ / bahuyācanako loko bhaviṣyati parasparam

हिन्दी अर्थ

पूर्वमें स्वायम्भुव मनुके जिस प्रियव्रत नामक पुत्रका वर्णन किया गया है उस (प्रियत्रत)-को प्रजापतिके समान दस पुत्र हुए। अग्नीध्र, अग्निबाहु, वपुष्मान्,

English

Have a look at me, the great Deva; may all your fears be eschewed. Formerly, both of you, the eternal ones, were born of my limbs.

अध्याय २८

श्लोक 12

अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः ।प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यन्ति कलौ युगे

aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāścatuṣpathāḥ / pramadāḥ keśaśūlinyo bhaviṣyanti kalau yuge

हिन्दी अर्थ

और सभी प्राणियोंपर दया करनेवाला ज्योतिष्मान् नामक योगपरायण थे। पूर्वजन्मोंका स्मरण करनेवाले इन महाभाग्यशालियों (विरक्तों)-का मन राज्यकार्यमें नहीं लगा। (अतः) प्रियव्रतने (अपने अन्य) उन सात पुत्रोंको सात द्वीपोंमें अभिषिक्त कर दिया। राजाने अग्नीध्र नामक

English

This Brahma, the grandfather of the worlds is in my right side; Visnu, Hari the protector of the worlds is in the left side, and Kara resides in the heart.

अध्याय २८

श्लोक 13

शुक्लदन्ताजिनाख्याश्च मुण्डाः काषायवाससः ।शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते

śukladantājinākhyāśca muṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ / śūdrā dharmaṃ cariṣyanti yugānte samupasthite

हिन्दी अर्थ

पुत्रको जम्बूद्वीपका स्वामी बनाया। उन्होंने मेधातिथिको प्लक्षद्वीपका राजा बनाया और वपुष्मान्को शाल्मलि- द्वीपमें राजाके रूपमें अभिषिक्त किया

English

O my dearly beloved Hari, protect this universe consisting of the mobile and immobile beings. O Visnu, I am in the three different forms with the names Brahma, Visnu and Hara.i

अध्याय २८

श्लोक 14

शस्यचौरा भविष्यन्ति तथा चैलाभिमर्षिणः ।चौराश्चौरस्य हर्तारो हर्तुर्हर्ता तथापरः

śasyacaurā bhaviṣyanti tathā cailābhimarṣiṇaḥ / caurāścaurasya hartāro harturhartā tathāparaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभु (प्रियत्रत)-ने ज्योतिष्मान्को कुशद्वीपका राजा बनाया और द्युतिमानूको क्रौञ्चद्वीपका राजा बननेका आदेश दिया। प्रजापति प्रियव्रतने हव्यको शाकद्वीपका स्वामी बनाया और सवनको पुष्करद्वीपका अधिपति पुष्करे सवनस्यापि महावीतः सुतोऽभवत्। धातकिश्चैव द्वावेतौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ

English

Though I am devoid of Gunas and unsullied, I am threefold due to the attributes for the function of creation, sustenance and dissolution. O Visnu, eschew your delusion and protect this god Brahma, the grand-sire of the worlds.

अध्याय २८

श्लोक 15

दुः खप्रचुरताल्पायुर्देहोत्सादः सरोगता ।अधर्माभिनिवेशित्वात् तमोवृत्तं कलौ स्मृतम्

duḥ khapracuratālpāyurdehotsādaḥ sarogatā / adharmābhiniveśitvāt tamovṛttaṃ kalau smṛtam

हिन्दी अर्थ

नाम्ना तु धातकेश्चापि धातकीखण्डमुच्यते

English

It is called Linga, O Brahmana, because it is the Supreme form of the Brahman. O sinless one, thus the glory of Linga has been narrated to you by me.

अध्याय २८

श्लोक 16

काषायिणो ऽथ निर्ग्रन्थास्तथा कापालिकाश्च ये ।वेदविक्रयिणश्चान्ये तीर्थविक्रयिणः परे

kāṣāyiṇo 'tha nirgranthāstathā kāpālikāśca ye / vedavikrayiṇaścānye tīrthavikrayiṇaḥ pare

हिन्दी अर्थ

आनन्दश्च शिवश्चैव क्षेमकश्च ध्रुवस्तथा प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः शाकद्वीपान्तिकेषु वै। वर्णाश्रमविभागेन स्वधर्मो मुक्तये द्विजाः

English

Only those who know Yoga, but neither Devas nor Danavas, can understand this. This is the greatest knowledge unrevealed and designated as Siva-lore.

अध्याय २८

श्लोक 17

आसनस्थान् द्विजान् दृष्ट्वा न चलन्त्यल्पबुद्धयः ।ताडयन्ति द्विजेन्द्रांश्च शूद्रा राजोपजीविनः

āsanasthān dvijān dṛṣṭvā na calantyalpabuddhayaḥ / tāḍayanti dvijendrāṃśca śūdrā rājopajīvinaḥ

हिन्दी अर्थ

रम्यो हिरण्वांश्च कुरु भद्राश्वः केतुमालकः

English

We pay obeisance to that lord forever whereby those who are endowed with the vision of knowledge see that Lord, subtle and incomprehensible.

अध्याय २८

श्लोक 18

उच्चासनस्थाः शूद्रास्तु द्विजमध्ये परन्तप ।ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ कालबलेन तु

uccāsanasthāḥ śūdrāstu dvijamadhye parantapa / jñātvā na hiṃsate rājā kalau kālabalena tu

हिन्दी अर्थ

जम्बूद्वीपेश्ररो राजा स चाग्नीधो महामतिः । विभज्य नवधा तेभ्यो यथान्यायं ददौ पुनः पुष्करमें सवनको भी महावीत तथा धातकि नामक दो पुत्र हुए। पुत्रवानोंके पुत्रोंमें ये दोनों ही पुत्र श्रेष्ठ थे। उन महात्मा (महावीत)-के नामसे उस वर्षको महावीतवर्ष कहा गया है और धातकिके भी नामसे धातकिखण्ड

English

Obeisance to lord Mahadeva, the lord of Devas, to Bhrhgin. Salutations to the blue-throated one, to the mystic secret of the Vedas.

अध्याय २८

श्लोक 19

पुष्पैश्च हसितैश्चैव तथान्यैर्मङ्गलैर्द्विजाः ।शूद्रानभ्यर्चयन्त्यल्पश्रुतभग्यबलान्विताः

puṣpaiśca hasitaiścaiva tathānyairmaṅgalairdvijāḥ / śūdrānabhyarcayantyalpaśrutabhagyabalānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

कहा जाता है। शाकद्वीपके राजा हव्यको जलद, कुमार,

English

Hail to the terrible one, to the quiescent Sthanu, to the cause of the Universe, the Brahman, to Vamadeva, to the three-eyed greatest Lord.

अध्याय २८

श्लोक 20

न प्रेक्षन्ते ऽर्चितांश्चापि शूद्रा द्विजवरान् नृप ।सेवावसरमालोक्य द्वारि तिष्ठन्ति च द्विजाः

na prekṣante 'rcitāṃścāpi śūdrā dvijavarān nṛpa / sevāvasaramālokya dvāri tiṣṭhanti ca dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

महाद्रुम नामक पुत्र हुआ ॥ १४--१६॥ (इन सातों पुत्रोंके राज्यक्षेत्र इनके नामसे एक-एक वर्ष कहलाये--इसीलिये) जलदका जलद नामक प्रथम वर्ष कहा जाता है। कुमारका कौमार नामक वर्ष, इसी प्रकार तीसरा सुकुमारक (वर्ष), चौथा मणीचक,

English

Always pay obeisance to Sankara, Mahesa, Girisa, Siva. Ever meditate on Mahesvara. Ere longyou will be liberat¬ ed from this ocean of worldly existence." Thus the leading sage was advised by Vasudeva.

अध्याय २८

श्लोक 21

वाहनस्थान् समावृत्य शूद्राञ् शूद्रोपजीविनः ।सेवन्ते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवन्ति स्तुतिभिः कलौ

vāhanasthān samāvṛtya śūdrāñ śūdropajīvinaḥ / sevante brāhmaṇāstatra stuvanti stutibhiḥ kalau

हिन्दी अर्थ

नामक वर्ष है। क्रौञ्चद्वीपके राजा द्युतिमान्को भी पुत्र हुए। उनमें कुशल पहला, मनोहर दूसरा, उष्ण तीसरा पुत्र कहा गया है और चौथा पुत्र प्रवर नामसे जाना जाता

English

This refers to Gautama's curse to Brahmanas who with a desire to return to their hermitages after 12 years' famine were not allowed to do so through persuasion by Gautama. They created a fake cow which died at the prohibitive word of Gautama and thus left him as he was the killer of a cow.

अध्याय २८

श्लोक 22

अध्यापयन्ति वै वेदाञ् शूद्राञ् शूद्रोपजीविनः ।पठन्ति वैदिकान् मन्त्रान् नास्तिक्यं घोरमाश्रिताः

adhyāpayanti vai vedāñ śūdrāñ śūdropajīvinaḥ / paṭhanti vaidikān mantrān nāstikyaṃ ghoramāśritāḥ

हिन्दी अर्थ

दुन्दुभि सातवाँ पुत्र था। उनके (अपने ही) नामसे प्रसिद्ध सुन्दर देश क्रौञ्चद्वीपमें स्थित हैं। कुशद्वीपमें ज्योतिष्मानुको महान् ओजस्वी सात पुत्र हुए। उद्भेद, सातवा कपिल कहा गया है

English

Aniruddha ofgreat strength was the son of Pradyuma. Both of them were richly endowed with good qualities; they were as if the other two bodies of Krsna himself.

अध्याय २८

श्लोक 23

तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः ।यतयश्च भविष्यन्ति शतशो ऽथ सहस्त्रशः

tapoyajñaphalānāṃ ca vikretāro dvijottamāḥ / yatayaśca bhaviṣyanti śataśo 'tha sahastraśaḥ

हिन्दी अर्थ

हे सुब्रतो! इस (कुशद्वीप)-में उनके नामसे युक्त वर्ष हैं। इसी प्रकार उन अन्य द्वीपोमें भी स्थिति समझनी चाहिए। शाल्मलद्वीपके स्वामी वपुष्मानूके श्वेत, हरित,

English

In the meanwhile, Bhrgu, and other Brahmanas came to Dvaraka in order to see the eternal lord Krsna who had accomplished his mission.

अध्याय २८

श्लोक 24

नाशयन्ति ह्यधीतानि नाधिगच्छन्ति चानघ ।गायन्ति लौकिकैर्गानैर्दैवतानि नराधिप

nāśayanti hyadhītāni nādhigacchanti cānagha / gāyanti laukikairgānairdaivatāni narādhipa

हिन्दी अर्थ

नामक पुत्र थे। प्लक्षद्दीपके राजा मेधातिथिके भी सात पुत्र हुए। उनमें ज्येष्ठ पुत्र शान्तभय था। इसके अतिरिक्त शिशिर, सुखोदय, आनन्द, शिव, क्षेमक तथा ध्रुव द्विजो! प्लक्षद्वीप आदिसे लेकर शाकद्वीपतक वर्ण और आश्रमके भेदसे स्वधर्म (पालन)-को मुक्तिका साधन समझना चाहिए है श्रेष्ठ द्विजो! जम्बूट्वीपके अधिपति अग्रीध्रके भी महान् बलशाली पुत्र थे, उनके नाम सुनो-

English

After bowing to and worshipping them and when they had been comfortably seated alongwith the intelligent Rama, the Atman of the universe (i.e. Krsna) said to them.

अध्याय २८

श्लोक 25

वामपाशुपताचारास्तथा वै पाञ्चरात्रिकाः ।भविष्यन्ति कलौ तस्मिन् ब्राह्मणाः क्षत्रियास्तथा

vāmapāśupatācārāstathā vai pāñcarātrikāḥ / bhaviṣyanti kalau tasmin brāhmaṇāḥ kṣatriyāstathā

हिन्दी अर्थ

भद्राश्च तथा केतुमालक नामक नौ पुत्र थे

English

"O great sages, I shall now go to my Supreme abode known as "Visnu's region." All the tasks of my mission have been fulfilled. Be pleased to permit me.

अध्याय २८

श्लोक 26

ज्ञानकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते ।कीटमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यन्ति मानवान्

jñānakarmaṇyuparate loke niṣkriyatāṃ gate / kīṭamūṣakasarpāśca dharṣayiṣyanti mānavān

हिन्दी अर्थ

जम्बुद्वीपेश्वर महामति उन राजा अग्रीध्रने (जम्बृद्वीपको) नौ भागोंमें बाँटकर न्यायानुसार उन (पुत्रों)-को दे दिया गन्धमादनवर्ष तु केतुमालाय दत्तवान्

English

Now, the inauspicious and terrible Kali Age has set in. In this Age the people will become the followers of sinful activities.

अध्याय २८

श्लोक 27

कुर्वान्ति चावताराणि ब्राह्मणानां कुलेषु वै ।दधीचशापनिर्दग्धाः पुरा दक्षाध्वरे द्विजाः

kurvānti cāvatārāṇi brāhmaṇānāṃ kuleṣu vai / dadhīcaśāpanirdagdhāḥ purā dakṣādhvare dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

तस्वर्षभोऽभवत् पुत्रो मरुदेव्यां महाद्युतिः

English

O excellent Brahmanas, you propagate that perfect knowledge which is beneficial to the ignorant and whereby these will be absolved of the sins of Kali Age.

अध्याय २८

श्लोक 28

निन्दन्ति च महादेवं तमसाविष्टचेतसः ।वृथा धर्मं चरिष्यन्ति कलौ तस्मिन् युगान्तिके

nindanti ca mahādevaṃ tamasāviṣṭacetasaḥ / vṛthā dharmaṃ cariṣyanti kalau tasmin yugāntike

हिन्दी अर्थ

तपसा कर्षितोऽत्यर्थं कुशो धमनिसंततः । ज्ञानयोगरतो भूत्वा महापाशुपतोऽभवत् (अग्नीध्रने) नाभिको दक्षिण दिशामें स्थित हिम नामक वर्ष प्रदान किया। तदनन्तर किंपुरुषको हेमकूट नामक वर्ष दिया। पिता (अग्नीध्र)-ने हरिको तृतीय नैषध नामक वर्ष प्रदान किया और इलावृतको मेरुके

English

Those persons who remember me, the Supreme Lord, even once, in this Kali age, their sins perish.

अध्याय २८

श्लोक 29

ये चान्ये शापनिर्दग्धा गौतमस्य महात्मनः ।सर्वे ते च भविष्यन्ति ब्राह्मणाद्याः स्वजातिषु

ye cānye śāpanirdagdhā gautamasya mahātmanaḥ / sarve te ca bhaviṣyanti brāhmaṇādyāḥ svajātiṣu

हिन्दी अर्थ

मध्यमें स्थित इलावृत (नामक वर्ष) दिया पिताने रम्यको नीलाचलयुक्त वर्ष प्रदान किया और जो उत्तरमें स्थित श्वेतवर्ष है, उसे हिरण्वान्को दिया। शृंगवान् पर्वतके उत्तरमें स्थित (उत्तरकुरु नामक) वर्ष कुरुको दिया और मेरुके पूर्वम

English

Those twice-born ones who worship me everyday with great devotion in the Kali Age, in accordance with the injunction prescribed in the Vedas, will go to my region.

अध्याय २८

श्लोक 30

विनिन्दन्ति हृषीकेशं ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः ।वेदबाह्यव्रताचारा दुराचारा वृथाश्रमाः

vinindanti hṛṣīkeśaṃ brāhmaṇān brahmavādinaḥ / vedabāhyavratācārā durācārā vṛthāśramāḥ

हिन्दी अर्थ

स्थित (भद्राश्व नामक) वर्ष भद्राश्वको दिया तथा गन्धमादन नामक वर्ष केतुमालको प्रदान किया इन वर्षामें अपने पुत्रोंको अभिषिक्त कर राजा (अग्नीध्र) संसारके कष्टको जानकर तपस्या करनेके लिये वनमें चले गये। जिन महात्मा नाभिके पास हिम नामक वर्ष था, उन्हें मरुदेवीसे महान् द्युतिमान् ऋषभ नामक पुत्र

English

Thousands of Brahmanas, born of your family, will cherish devotion towards Narayana, in the Kali Age.

अध्याय २८

श्लोक 31

मोहयन्ति जनान् सर्वान् दर्शयित्वा फलानि च ।तमसाविष्टमनसो वैडालवृत्तिकाधमाः

mohayanti janān sarvān darśayitvā phalāni ca / tamasāviṣṭamanaso vaiḍālavṛttikādhamāḥ

हिन्दी अर्थ

हुआ ऋषभको सौ पुत्रोंमें सबसे ज्येष्ठ भरत नामक वीर पुत्र उत्पन्न हुआ। भरत नामक पुत्रको पृथ्वीके अधिपतिके रूपमें अभिषिक्त कर राजा ऋषभ वानप्रस्थाश्रमका आश्रय लेकर यथाविधि तप करने लगे। तपस्यासे अत्यन्त क्षीण

English

The people who are devoted to Narayana attain the deity that is greater than the greatest. Those who hate Mahes- vara will not attain it.

अध्याय २८

श्लोक 32

कलौ रुद्रो महादेवो लोकानामीश्वरः परः ।न देवता भवेन्नृणां देवतानां च दैवतम्

kalau rudro mahādevo lokānāmīśvaraḥ paraḥ / na devatā bhavennṛṇāṃ devatānāṃ ca daivatam

हिन्दी अर्थ

होनेके कारण वे इतने कृश हो गये कि उनके शरीरकी नाडियाँ दीखती थीं । (तपःपूत वे) ज्ञानयोगपरायण होकर (उन) भरतको भी सुमति नामक परम धार्मिक पुत्र हुआ सुमतिका पुत्र तेजस और उस (तैजस) -से इन्दरद्युप् उत्पन्न हुआ। उस इन्द्रद्युम्रका पुत्र परमेष्ठी हुआ और उस (परमेष्टी) -का पुत्र प्रतीहार हुआ। उस प्रतीहारका जो

English

The meditation, the Yogic practice, the penance performed, the knowledge obtained, the Yajna and other rites of those people who hate Mahesvara, perish immediately.

अध्याय २८

श्लोक 33

करिष्यत्यवताराणि शङ्करो नीललोहितः ।श्रौतस्मार्तप्रतिष्ठार्थं भक्तानां हितकाम्यया

kariṣyatyavatārāṇi śaṅkaro nīlalohitaḥ / śrautasmārtapratiṣṭhārthaṃ bhaktānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

पुत्र उत्पन्न हुआ, वह प्रतिहर्ताके नामसे विख्यात हुआ। उससे भव, भवसे उद्गीथ तथा उस (उद्गीथ) -से प्रस्ताव नामक पुत्रकी उत्पत्ति हुई । उस (प्रस्ताव)-से पृथु एवं पृथुसे रक्त उत्पन्न हुआ और रक्तको भी गय नामक पुत्र

English

Even he who worships me everyday with single- minded devotion but speaks ill of god Siva, falls into ten thousand hells for ten thousand years.

अध्याय २८

श्लोक 34

उपदेक्ष्यति तज्ज्ञानं शिष्याणां ब्रह्मसंज्ञितम् ।सर्ववेदान्तसारं हि धर्मान् वेदनिदर्शितान्

upadekṣyati tajjñānaṃ śiṣyāṇāṃ brahmasaṃjñitam / sarvavedāntasāraṃ hi dharmān vedanidarśitān

हिन्दी अर्थ

हुआ। गयका पुत्र नर और उसका पुत्र विराट् हुआ। उस (विराट्)-का पुत्र महावीर्य और उससे धीमान् (नामक पुत्र) उत्पन्न हुआ॥ ३७--४० ॥ उस (धीमान्)-से महान्त नामक पुत्र हुआ और उसका पुत्र भौवन हुआ। उस (भौवन)-का त्वष्ट हुआ। उस (त्वष्टा)-से विरज तथा विरजसे रज नामक पुत्र उत्पन्न हुआ

English

Hence, O Brahmanas, the censuring of godofPasupati should be avoided mentally, physically and verbally, by my devotees, by all means.

अध्याय २८

श्लोक 35

ये तं विप्रा निषेवन्ते येन केनोपचारतः ।विजित्यकलिजान् दोषान् यान्ति ते परमं पदम्

ye taṃ viprā niṣevante yena kenopacārataḥ / vijityakalijān doṣān yānti te paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

पाशुपत (पशुपति-महादेवको परम ध्येय माननेवाला) व्रत है। इसमें पूर्ण परिनिष्ठित परम विरक्त मनुष्य महापाशुपत कहा

English

Those excellent Brahmanas who had been cursed by Dadhica in the course of the sacrifice performed by Daksa, should be shunned carefully by the devotees in the Kali Age.

अध्याय २८

श्लोक 36

अनायासेन सुमहत् पुण्यमाप्नोति मानवः ।अनेकदोषदुष्टस्य कलेरेष महान् गुणः

anāyāsena sumahat puṇyamāpnoti mānavaḥ / anekadoṣaduṣṭasya kalereṣa mahān guṇaḥ

हिन्दी अर्थ

द्विजो! उस रजस्को शतजित् नामक पुत्र हुआ तेषां प्रधानो बलवान् विश्वज्योतिरिति स्मृतः॥ ४२॥ और उसके सौ पुत्र हुए। उनमें जो प्रधान और बलवान्

English

Your descendants on the earth who censure lord I Sana and who have been cursed by Gautama, are not worthy of being conversed with by the excellent Brahmanas."

अध्याय २८

श्लोक 37

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन प्राप्य माहेश्वरं युगम् ।विशेषाद् ब्राह्मणो रुद्रमीशानं शरणं व्रजेत्

tasmāt sarvaprayatnena prāpya māheśvaraṃ yugam / viśeṣād brāhmaṇo rudramīśānaṃ śaraṇaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

आराध्य देवं ब्रह्माणं क्षेमकं नाम पार्थिवम्।

English

All those great sages who were thus addressed by Krsna said Orh (i.e. Amen). Those excellent men hastened to their respective abodes.

अध्याय २८

श्लोक 38

ये नमन्ति विरूपाक्षमीशानं कृत्तिवाससम् ।प्रसन्नचेतसो रुद्रं ते यान्ति परमं पदम्

ye namanti virūpākṣamīśānaṃ kṛttivāsasam / prasannacetaso rudraṃ te yānti paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

था, वह विश्वज्योति नामसे प्रसिद्ध हुआ। देव ब्रह्माकी आराधना कर (विश्वज्योतिने) क्षेमक नामके महाबाहु और शत्रुमर्दन तथा धर्मज्ञ राजाको पुत्ररूपमें उत्पन्न असूत पुत्रं धर्मज्ञं महाबाहुमरिंदमम्॥ ४३॥ किया

English

Thereafter, Narayana, Krsna, the pervader of the world, sportingly dissolved his own race and attained that Supreme region.

अध्याय २८

श्लोक 39

यथा रुद्रनमस्कारः सर्वकर्मफलो ध्रुवम् ।अन्यदेवनमस्कारान्न तत्फलमवाप्नुयात्

yathā rudranamaskāraḥ sarvakarmaphalo dhruvam / anyadevanamaskārānna tatphalamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

एते पुरस्ताद् राजानो महासत्त्वा महौजसः । एषां वंशप्रसूतैश्च भुक्तेयं पृथिवी पुरा

English

Thus the race of kings has been succinctly recoun¬ ted to you. It is impossible to describe it in detail. What is it that you wish to hear further?

अध्याय २८

श्लोक 40

एवंविधे कलियुगे दोषाणामेकशोधनम् ।महादेवनमस्कारो ध्यानं दानमिति श्रुतिः

evaṃvidhe kaliyuge doṣāṇāmekaśodhanam / mahādevanamaskāro dhyānaṃ dānamiti śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्वकालमें ये महासत्त्वसम्पन्न और महान् ओजस्वी राजा थे। इनके वंशमें उत्पन्न लोगोंने प्राचीन कालमें इस पृथ्वीका उपभोग किया 'भू' आदि सात लोकोंका वर्णन, ग्रह-नक्षत्रोंकी स्थितिका वर्णन तथा उनका परिमाप, सूर्यरथका वर्णन, पूर्व आदि दिशाओंमें स्थित इन्द्रादि देवोंकी अमरावती आदि पुरियोंका नाम-निर्देश, सूर्यकी महिमा

English

He who reads or listens to the auspicious narration of the races shall be freed from all sins. He is honoured in the heavenly world.

अध्याय २८

श्लोक 41

तस्मादनीश्वरानन्यान् त्यक्त्वा देवं महेश्वरम् ।समाश्रयेद् विरूपाक्षं यदीच्छेत् परमं पदम्

tasmādanīśvarānanyān tyaktvā devaṃ maheśvaram / samāśrayed virūpākṣaṃ yadīcchet paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्यस्यास्य मानं वो न शक्यं विस्तरेण तु

English

O Suta, do narrate succinctly to us, the power (v.l. nature) of the four Yugas viz.;—Krta, Treta, Dvapara and Kali.

अध्याय २८

श्लोक 42

नार्चयन्तीह ये रुद्रं शिवं त्रिदशवन्दितम् ।तेषां दानं तपो यज्ञो वृथा जीवितमेव च

nārcayantīha ye rudraṃ śivaṃ tridaśavanditam / teṣāṃ dānaṃ tapo yajño vṛthā jīvitameva ca

हिन्दी अर्थ

भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकोऽथ महस्ततः। जनस्तपश्च सत्यं च लोकास्त्वण्डोद्भवा मताः तावद् भूर्लोक आख्यातः पुराणे द्विजपुंगवाः

English

The expounder of Brahman was followed and surround¬ ed by his disciples and their disciples. Then Arjuna eschewed his grief and prostrated himself on the ground like a staff.

अध्याय २८

श्लोक 43

नमो रुद्राय महते देवदेवाय शूलिने ।त्र्यम्बकाय त्रिनेत्राय योगिनां गुरवे नमः

namo rudrāya mahate devadevāya śūline / tryambakāya trinetrāya yogināṃ gurave namaḥ

हिन्दी अर्थ

यावत्प्रमाणो भूर्लोको विस्तरात् परिमण्डलात्। भुवर्लोकोऽपि तावान् स्यान्मण्डलाद् भास्करस्य तु

English

Sitting on the banks of the river and surrounded by his disciples, the sage, the great Yogin Krsnadvaipayana said to him.

अध्याय २८

श्लोक 44

नमो ऽस्तु वामदेवाय महादेवाय वेधसे ।शंभवे स्थाणवे नित्यं शिवाय परमेष्ठिने ।नमः शोमाय रुद्राय महाग्रासाय हेतवे

namo 'stu vāmadevāya mahādevāya vedhase / śaṃbhave sthāṇave nityaṃ śivāya parameṣṭhine / namaḥ śomāya rudrāya mahāgrāsāya hetave

हिन्दी अर्थ

स्वर्लोकः स समाख्यातस्तत्र वायोस्तु नेमयः आवहः प्रवहश्चैव तथैवानुवहः परः। संवहो विवहश्चाथ तदूर्ध्वं स्यात् परावहः

English

W 2 and 3 quoted in ParaSara-madhava, Prayasdtta VV. 9 and 10.

अध्याय २८

श्लोक 45

प्रपद्ये ऽहं विरूपाक्षं शरण्यं ब्रह्मचारिणम् ।महादेवं महायोगमीशानं चाम्बिकापतिम्

prapadye 'haṃ virūpākṣaṃ śaraṇyaṃ brahmacāriṇam / mahādevaṃ mahāyogamīśānaṃ cāmbikāpatim

हिन्दी अर्थ

तथा परिवहश्चोर्ध्व वायोर्वै सप्त नेमयः। भूमेर्योजनलक्षे तु भानोर्वे मण्डलं स्थितम्

English

Quoted from Manu I. 86. Cf. Mbh. Santi 23.28, Vdyu. 8.65-66.

अध्याय २८

श्लोक 46

योगिनां योगदातारं योगमायासमावृतम् ।योगिनां कुरुमाचार्यं योगिगम्यं पिनाकिनम्

yogināṃ yogadātāraṃ yogamāyāsamāvṛtam / yogināṃ kurumācāryaṃ yogigamyaṃ pinākinam

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--हे द्विजोत्तमो! अब मैं आप लोगोंसे संक्षेपमें इस त्रैलोक्यके परिमाणका वर्णन करूँगा, क्योंकि इसका विस्तारसे वर्णन नहीं किया जा सकता। (सृष्टिके आदिमें) भूलोक, भुवर्लोक, स्वर्लोक, महर्लोक, जनलोक, तपोलोक तथा सत्यलोक-ये (सातो) लोक अण्डसे उत्पन्न बताये गये हैं

English

In the Kali Age, I do not see any other atonement capable of absolving the sins of creatures except staying at Varanasi.i

अध्याय २८

श्लोक 47

संसारतारणं रुद्रं ब्रह्माणं ब्रह्मणो ऽधिपम् ।शाश्वतं सर्वगं ब्रह्मण्यं ब्राह्मणप्रियम्

saṃsāratāraṇaṃ rudraṃ brahmāṇaṃ brahmaṇo 'dhipam / śāśvataṃ sarvagaṃ brahmaṇyaṃ brāhmaṇapriyam

हिन्दी अर्थ

द्विजश्रेष्ठो ! सूर्य और चन्द्रमाकी किरणोंसे जहाँतकका भाग प्रकाशित होता है, उतने भागको पुराणमें भूलोक कहा गया है। सूर्यके परिमण्डलसे भूलोकका जितना परिमाण है, उतना ही विस्तार भुवर्लोकका भी सूर्यके

English

In all the three Yugas viz. Kfta, Treta and Dvapara, men will be noble-souled, virtuous and truthful in speech.

अध्याय २८

श्लोक 48

कपर्दिनं कालमूर्तिममूर्ति परमेश्वरम् ।एकमूर्ति महामूर्ति वेदवेद्यं दिवस्पतिम्

kapardinaṃ kālamūrtimamūrti parameśvaram / ekamūrti mahāmūrti vedavedyaṃ divaspatim

हिन्दी अर्थ

मण्डलसे है। आकाशमें ऊपरकी ओर जहां ध्रुव (तारा) स्थित है, वहाँतकके मण्डलको स्वर्लोक कहा जाता है। वहाँ वायुकी नेमियाँ हैं। आवह, प्रवह, अनुवह, संवह, विवह तथा उसके ऊपर परावह और उसके ऊपर परिवह नामक वायुकी सात नेमियाँ हैं। भूमिसे एक लाख योजन ऊपर सूर्यका मण्डल स्थित है

English

You are famous in the three worlds as one endowed with fortitude and endearing to the people. Observe your own great duty now in this age. You will be thereby free from fear."

अध्याय २८

श्लोक 49

नीलकण्ठं विश्वमूर्ति व्यापिनं विश्वरेतसम् ।कालाग्निं कालदहनं कामदं कामनाशनम्

nīlakaṇṭhaṃ viśvamūrti vyāpinaṃ viśvaretasam / kālāgniṃ kāladahanaṃ kāmadaṃ kāmanāśanam

हिन्दी अर्थ

चक्र (रथके पहिया)-के ऊपर लोहेकी गोलाकार हाल (परिधि) लगी होती है, इसीके कारण चक्र बिखरता नहीं है। इसी

English

O excellent Brahmanas, on being advised thus by the holy sage, Partha, the conqueror of cities of enemies, bowed to him and asked him about the respective duties in the different Yugas.

अध्याय २८

श्लोक 50

नमस्ये गिरिशं देवं चन्द्रावयवभूषणम् ।विलोहितं लेलिहानमाहित्यं परमेष्ठिनम् ।उग्रं पशुपतिं भीमं भास्करं तमसः परम्

namasye giriśaṃ devaṃ candrāvayavabhūṣaṇam / vilohitaṃ lelihānamāhityaṃ parameṣṭhinam / ugraṃ paśupatiṃ bhīmaṃ bhāskaraṃ tamasaḥ param

हिन्दी अर्थ

गोलाकार हाल (परिधि)-को नेमि कहते हैं। लक्षे दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिन: स्मृतम्। नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं तल्लक्षेण प्रकाशते

English

After bowing down to lord Isana, the son of Satyavati expounded to him everything about the eternal Tugadharmas (the duties in the respective Ages).

अध्याय २८

श्लोक 51

इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः ।अतीतानागतानां वै यावन्मन्वन्तरक्षयः

ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ yugānāṃ vai samāsataḥ / atītānāgatānāṃ vai yāvanmanvantarakṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

अङ्गारकोऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणो व्यवस्थितः । लक्षद्वयेन भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः

English

After bowing down to lord Isana, the son of Satyavati expounded to him everything about the eternal Tugadharmas (the duties in the respective Ages).

अध्याय २८

श्लोक 52

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै ।व्याख्यातानि न संदेहः कल्पः कल्पेन चैव हि

manvantareṇa caikena sarvāṇyevāntarāṇi vai / vyākhyātāni na saṃdehaḥ kalpaḥ kalpena caiva hi

हिन्दी अर्थ

सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षमात्रे प्रकाशते तत्र धर्मः स भगवान् विष्णुर्नारायणः स्थितः

English

After bowing down to lord Isana, the son of Satyavati expounded to him everything about the eternal Tugadharmas (the duties in the respective Ages).

अध्याय २८

श्लोक 53

मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेषु वै ।तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत

manvantareṣu sarveṣu atītānāgateṣu vai / tulyābhimāninaḥ sarve nāmarūpairbhavantyuta

हिन्दी अर्थ

सर्वावरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि तु। योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो हृस्वं न विद्यते

English

After bowing down to lord Isana, the son of Satyavati expounded to him everything about the eternal Tugadharmas (the duties in the respective Ages).

अध्याय २८

श्लोक 54

एवमुक्तो भगवता किरीटी श्वेतवाहनः ।बभार परमां भक्तिमीशाने ऽव्यभिचारिणीम्

evamukto bhagavatā kirīṭī śvetavāhanaḥ / babhāra paramāṃ bhaktimīśāne 'vyabhicāriṇīm

हिन्दी अर्थ

सूर्यसे भी एक लाख (योजन) ऊपरके भागमें चन्द्रमाका मण्डल कहा गया है। उससे एक लाख योजनपर स्थित सम्पूर्ण नक्षत्र-मण्डल प्रकाशित होता है हे विप्रो! नक्षत्रमण्डलसे उत्तर दो लाख योजनकी दूरीपर बुध है। बुधसे उतने प्रमाणको दूरीपर शुक्र स्थित है । शुक्रसे उतने ही प्रमाणपर मंगलकी स्थिति है। मंगलसे दो लाख योजनकी दूरीपर देवताओंके पुरोहित

English

After bowing down to lord Isana, the son of Satyavati expounded to him everything about the eternal Tugadharmas (the duties in the respective Ages).

अध्याय २८

श्लोक 55

नमश्चकार तमृषिं कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् ।सर्वज्ञं सर्वकर्तारं स्क्षाद् विष्णुं व्यवस्थितम्

namaścakāra tamṛṣiṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ prabhum / sarvajñaṃ sarvakartāraṃ skṣād viṣṇuṃ vyavasthitam

हिन्दी अर्थ

बृहस्पति स्थित हैं। बृहस्पतिसे दो लाख योजन दूर सूर्यपुत्र शनैश्चर स्थित है। यह ग्रहोंका मण्डल है। ग्रहोंके उस मण्डलसे लाख योजनकी दूरीपर सपर्षि- मण्डल प्रकाशित होता है। ऋषियोंके मण्डल (सप्तर्षि-

English

After bowing down to lord Isana, the son of Satyavati expounded to him everything about the eternal Tugadharmas (the duties in the respective Ages).

अध्याय २८

श्लोक 56

तमुवाच पुनर्व्यासः पाथं परपुरञ्जयम् ।कराभ्यां सुशुभाभ्यां च संस्पृश्य प्रणतं मुनिः

tamuvāca punarvyāsaḥ pāthaṃ parapurañjayam / karābhyāṃ suśubhābhyāṃ ca saṃspṛśya praṇataṃ muniḥ

हिन्दी अर्थ

मण्डल) -से एक लाख योजन ऊपर ध्रुव स्थित है। ध्रुव सम्पूर्ण ज्योतिश्चक्रका केन्द्र-रूप है। वहाँ धर्मरूप नारायण भगवान् विष्णु स्थित हैं सूर्यका व्यास नौ हजार योजन कहा गया है। उसका तीन गुना सूर्यमण्डलका विस्तार है। सूर्यके विस्तारका दो गुना चन्द्रमाका विस्तार कहा गया है। उन दोनोंके तुल्य राहु उन दोनोंके नीचे भ्रमण करता है। पृथ्वीकी

English

After bowing down to lord Isana, the son of Satyavati expounded to him everything about the eternal Tugadharmas (the duties in the respective Ages).

अध्याय २८

श्लोक 57

धन्यो ऽस्यनुगृहीतो ऽसि त्वादृशो ऽन्यो न विद्यते ।त्रैलोक्ये शङ्करे नूनं भक्तः परपुरञ्जय

dhanyo 'syanugṛhīto 'si tvādṛśo 'nyo na vidyate / trailokye śaṅkare nūnaṃ bhaktaḥ parapurañjaya

हिन्दी अर्थ

छायाको लेकर मण्डलाकारनिर्मित राहुका जो तीसरा बृहत् स्थान है, वह तमोमय है। चन्द्रमाका सोलहवाँ भाग शुक्रका है। शुक्रसे चतुर्थांश कम बृहस्पति (-का विस्तार) जानना चाहिए। बृहस्पतिसे चतुर्थांश कम

English

After bowing down to lord Isana, the son of Satyavati expounded to him everything about the eternal Tugadharmas (the duties in the respective Ages).

अध्याय २८

श्लोक 58

दृष्टवानसि तं देवं विश्वाक्षं विश्वतोमुखम् ।प्रत्यक्षमेव सर्वेशं रुद्रं सर्वजगद्गुरुम्

dṛṣṭavānasi taṃ devaṃ viśvākṣaṃ viśvatomukham / pratyakṣameva sarveśaṃ rudraṃ sarvajagadgurum

हिन्दी अर्थ

मंगल एवं शनि--इन दोनोंका मण्डल कहा गया है। इन दोनोंके मण्डल तथा विस्तारसे चतुर्थांश कम बुधका मण्डल है। तारा और नक्षत्ररूपी जो शरीरधारी हैं, वे सभी मण्डल एवं विस्तारसे बुधके तुल्य हैं जो तारा एवं नक्षत्र-रूप हैं, वे एक-दूसरेसे पाँच, चार, तीन या दो सौ योजन कम विस्तारवाले हैं। सभी छोटे-बड़े ताराओंका मण्डल (ग्रह-पिण्डोंसे छोटे और एक) योजन या आधे योजन परिमाणवाले हैं, उनसे

English

After bowing down to lord Isana, the son of Satyavati expounded to him everything about the eternal Tugadharmas (the duties in the respective Ages).

अध्याय २८

श्लोक 59

ज्ञानं तदैश्वरं दिव्यं यथावद् विदितं त्वया ।स्वयमेव हृषीकेशः प्रीत्योवाच सनातनः

jñānaṃ tadaiśvaraṃ divyaṃ yathāvad viditaṃ tvayā / svayameva hṛṣīkeśaḥ prītyovāca sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

छोटा कोई विद्यमान नहीं है। उनसे ऊपर दूरगामी जो शनि, बृहस्पति तथा मंगल हैं, उन्हें मन्दगतिसे विचरण करनेवाला समझना चाहिए। उनसे नीचे जो दूसरे सूर्य, चन्द्रमा, बुध तथा शुक्र-चार महाग्रह हैं, ये शीघ्र

English

After bowing down to lord Isana, the son of Satyavati expounded to him everything about the eternal Tugadharmas (the duties in the respective Ages).

अध्याय २८

श्लोक 60

गच्छ गच्छ स्वकं स्थानं न शोकं कर्तुमर्हसि ।व्रजस्व परया भक्त्या शरण्यं शरणं शिवम्

gaccha gaccha svakaṃ sthānaṃ na śokaṃ kartumarhasi / vrajasva parayā bhaktyā śaraṇyaṃ śaraṇaṃ śivam

हिन्दी अर्थ

ज्योतिषमें अश्विनी आदि २७ अथवा ' अभिजत्' नामके नक्षत्रको लेकर २८ नक्षत्र प्रसिद्ध हँ--ये ही आकाशमें नक्षत्र नामसे विद्यमान हैं । इनके अतिरिक्त आकाशमें अगणित ज्योतिष्पिण्ड हैं, वे ही 'तारा' कहे जाते हैं। योजनानां सहस्त्राणि भास्करस्य रथो नव। ईषादण्डस्तथैव स्याद् द्विगुणो द्विजसत्तमाः

English

After bowing down to lord Isana, the son of Satyavati expounded to him everything about the eternal Tugadharmas (the duties in the respective Ages).

अध्याय २८

श्लोक 61

एवमुक्त्वा स भगवाननुगृह्यार्जुनं प्रभुः ।जगाम शङ्करपुरीं समाराधयितुं भवम्

evamuktvā sa bhagavānanugṛhyārjunaṃ prabhuḥ / jagāma śaṅkarapurīṃ samārādhayituṃ bhavam

हिन्दी अर्थ

सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतान्यधिकानि तु। योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्

English

After bowing down to lord Isana, the son of Satyavati expounded to him everything about the eternal Tugadharmas (the duties in the respective Ages).

अध्याय २८

श्लोक 62

पाण्डवेयो ऽपि तद् वाक्यात् संप्राप्य शरणं शिवम् ।संत्यज्य सर्वकर्माणि तद्भक्तिपरमो ऽभवत्

pāṇḍaveyo 'pi tad vākyāt saṃprāpya śaraṇaṃ śivam / saṃtyajya sarvakarmāṇi tadbhaktiparamo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

त्रिनाभिमति पञ्चारे षण्णेमिन्यक्षयात्मके । संवत्सरमये कृत्सत्रं कालचक्रं प्रतिष्ठितम् २९॥ काष्ठां गतो दक्षिणतः क्षिेषुरिव सर्पति। ज्योतिषां चक्रमादाय देवदेवः प्रजापतिः

English

After bowing down to lord Isana, the son of Satyavati expounded to him everything about the eternal Tugadharmas (the duties in the respective Ages).

अध्याय २८

श्लोक 63

नार्जुनेन समः शंभोर्भक्त्या भूतो भविष्यति ।मुक्त्वा सत्यवतीसूनुं कृष्णं वा देवकीसुतम्

nārjunena samaḥ śaṃbhorbhaktyā bhūto bhaviṣyati / muktvā satyavatīsūnuṃ kṛṣṇaṃ vā devakīsutam

हिन्दी अर्थ

जब सूर्य दक्षिणायनके मार्गमें विचरण करता है, तब वह (सूर्य) सभी ग्रहोंके निम्न भागोंमें भ्रमण करता है। उसके ऊपर विस्तृत मण्डल बनाकर चन्द्रमा विचरण करता है। सम्पूर्ण नक्षत्र-मण्डल चन्द्रमासे ऊपर

English

After bowing down to lord Isana, the son of Satyavati expounded to him everything about the eternal Tugadharmas (the duties in the respective Ages).

अध्याय २८

श्लोक 64

तस्मै भगवते नित्यं नमः सत्याय धीमते ।पाराशर्याय मुनये व्यासायामिततेजसे

tasmai bhagavate nityaṃ namaḥ satyāya dhīmate / pārāśaryāya munaye vyāsāyāmitatejase

हिन्दी अर्थ

नक्षत्रोंसे ऊपर बुध, बुधसे ऊपर शुक्र, शुक्रसे ऊपर मंगल और मंगलसे ऊपर बृहस्पति है। उस बृहस्पतिसे भी ऊपर शनैश्वर, उससे ऊपर सप्तर्षि-मण्डल तथा सपर्षि-मण्डलके ऊपर धुव स्थित है हे श्रेष्ठ द्विजो! भास्करका रथ नौ हजार योजनका है। उसका ईषादण्ड' उसी प्रकार दो गुना (अर्थात् अठारह हजार योजनका) है। उसका धुरा डेढ़ करोड़ सत्तर लाख योजनका है और उसीमें चक्र (रथका

English

After bowing down to lord Isana, the son of Satyavati expounded to him everything about the eternal Tugadharmas (the duties in the respective Ages).

अध्याय २८

श्लोक 65

कृष्णद्वैपायनः साक्षाद् विष्णुरेव सनातनः ।को ह्यन्यस्तत्त्वतो रुद्रं वेत्ति तं परमेश्वरम्

kṛṣṇadvaipāyanaḥ sākṣād viṣṇureva sanātanaḥ / ko hyanyastattvato rudraṃ vetti taṃ parameśvaram

हिन्दी अर्थ

पहिया) प्रतिष्ठित है। तीन नाभि, पाँच अरेरे और छः नेमियोंवाले संवत्सरमय उस अक्षय चक्रमें यह सम्पूर्ण कालचक्र प्रतिष्ठित है। द्विजोत्तमो! सूर्यके रथका दूसरा

English

After bowing down to lord Isana, the son of Satyavati expounded to him everything about the eternal Tugadharmas (the duties in the respective Ages).

अध्याय २८

श्लोक 66

नमः कुरुध्वं तमृषिं कृष्णं सत्यवतीसुतम् ।पाराशर्यं महात्मानं योगिनं विष्णुमव्ययम्

namaḥ kurudhvaṃ tamṛṣiṃ kṛṣṇaṃ satyavatīsutam / pārāśaryaṃ mahātmānaṃ yoginaṃ viṣṇumavyayam

हिन्दी अर्थ

योजनका है॥ २७--३०॥ दोनों ओरके युगार्ध (जूआ)-का प्रमाण उस अक्ष (धुरे)-के परिमाणके बराबर है। धुरेके आधारमें स्थित हस्व अक्ष उस युगार्ध (जूआ)-के बराबर है। द्वितीय अक्षमें स्थित उस (रथ)-का चक्र मानसाचलपर स्थित

English

After bowing down to lord Isana, the son of Satyavati expounded to him everything about the eternal Tugadharmas (the duties in the respective Ages).

अध्याय २८

श्लोक 67

एवमुक्तास्तु मुनयः सर्व एव समीहिताः ।प्रेणेमुस्तं महात्मानं व्यासं सत्यवतीसुतम्

evamuktāstu munayaḥ sarva eva samīhitāḥ / preṇemustaṃ mahātmānaṃ vyāsaṃ satyavatīsutam

हिन्दी अर्थ

है। सात छन्द (उस रथके) अश्व हैं। उनके नाम सुनो-

English

After bowing down to lord Isana, the son of Satyavati expounded to him everything about the eternal Tugadharmas (the duties in the respective Ages).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 28
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.