Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
29
अध्याय 29 / 95

Book 1 - Adhyaya 29

78 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ78 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २९

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टाविंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः प्राप्य वाराणसीं दिव्यां कृष्णद्वैपायनो मुनिः ।किमकार्षोन्महाबुद्धिः श्रोतुं कौतूहलं हि नः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge aṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ prāpya vārāṇasīṃ divyāṃ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ / kimakārṣonmahābuddhiḥ śrotuṃ kautūhalaṃ hi naḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिष्टपू-ये (सात) छन्द सूर्यके (सात) अश्व कहे गये हैं। मानसाचलपर पूर्व दिशामें महेन्द्रकी महापुरी है। दक्षिणमें यमकी, पश्चिममें वरुणकी, उत्तरमें सोमकी नगरी है, उनके (भी)नाम सुनो-अमरावती, संयमनी, सुखा तथा विभा--ये क्रमसे इन्द्रादिकी महापुरियाँ हैं। दक्षिण दिशामें स्थित देवोंके भी देव प्रजापति (सूर्य) ज्योतिश्चक्रको ग्रहणकर प्रक्षिप्त बाणके समान भ्रमण करते हैं

English

O lord of men, I shall tell you the Tugadharmas succi¬ nctly, as it is not possible to explain them in detail by me.

अध्याय २९

श्लोक 2

सूत उवाच प्राप्य वाराणसी दिव्यामुपस्पृश्य महामुनिः ।पूजयामास जाह्नव्यां देवं विश्वेश्वरं शिवम्

sūta uvāca prāpya vārāṇasī divyāmupaspṛśya mahāmuniḥ / pūjayāmāsa jāhnavyāṃ devaṃ viśveśvaraṃ śivam

हिन्दी अर्थ

१-ईषादण्डयह रथका अवयव-विशेष है। यह अवयव-विशेष उन दो लम्बे दण्डोंको समझना चाहिए जो रथके आगे होते हैं। इन्हींके मध्य एक या अपेक्षानुसार एकसे अधिक अश्व जोड़े जाते हैं।

English

O Partha, the first Yuga is said to be Krta by scholars, then comes Treta-, the third Yuga is Dvapara and Kali is the fourth.

अध्याय २९

श्लोक 3

तमागतं पुनिं दृष्ट्वा तत्र ये निवसन्ति वै ।पूजयाञ्चक्रिरे व्यासं मुनयो मुनिपुङ्गवम्

tamāgataṃ puniṃ dṛṣṭvā tatra ye nivasanti vai / pūjayāñcakrire vyāsaṃ munayo munipuṅgavam

हिन्दी अर्थ

२-नाभि-रथके चक्रके बीचका भाग, जिसमें चारों ओरसे काष्ठ जुड़े रहते हैं। ३-नाभिके चारों ओर जो काष्ठ जुड़े रहते हैं, वे ही 'अर' या ' आर' कहे जाते हैं।

English

It is said that meditation and penance are enjoined (as the important dharma) in the Krta Age, attainment of perfect knowledge in the Treta Age, performance of sacrifices in the Dvapara Age and charitable gifts in the Kali Age.

अध्याय २९

श्लोक 4

पप्रच्छुः प्रणताः सर्वे कथाः पापविनाशनीः ।महादेवाश्रयाः पुण्या मोक्षधर्मान् सनातनान्

papracchuḥ praṇatāḥ sarve kathāḥ pāpavināśanīḥ / mahādevāśrayāḥ puṇyā mokṣadharmān sanātanān

हिन्दी अर्थ

४-नेमि-रथके चक्रके ऊपरवाली लोहेकी परिधि (हाल) ।

English

Brahma is the deity in the Krta Yuga, in Treta, it is lord Ravi (sun), the deity in Dvapara is Visnu and Mahesvara is the lord in Kali Age.

अध्याय २९

श्लोक 5

स चापि कथयामास सर्वज्ञो भगवानृषिः ।माहात्म्यं देवदेवस्य धर्मान् वेदनिदर्शितान्

sa cāpi kathayāmāsa sarvajño bhagavānṛṣiḥ / māhātmyaṃ devadevasya dharmān vedanidarśitān

हिन्दी अर्थ

दिवसस्य रविर्मध्ये सर्वकालं व्यवस्थित: । सप्तद्वीपेषु विप्रेन्द्रा निशामध्यस्य सम्मुखम् उदयास्तमने चैव सर्वकालं तु सम्मुखे। अशेषासु दिशास्वेव तथैव विदिशासु च

English

Brahma, Visnu and the sun-god, all these are wor¬ shipped in the Kali Age too. But the Pinaka-bearing lord Rudra is worshipped in all the four Yugas.

अध्याय २९

श्लोक 6

तेषां मध्ये मुनीन्द्राणां व्यासशिष्यो महामुनिः ।पृष्टवान् जैमिनिर्व्यासं गूढमर्थं सनातनम्

teṣāṃ madhye munīndrāṇāṃ vyāsaśiṣyo mahāmuniḥ / pṛṣṭavān jaiminirvyāsaṃ gūḍhamarthaṃ sanātanam

हिन्दी अर्थ

करोत्यहस्तथा रात्रिं विमुञ्चन् मेदिनीं द्विजाः

English

In the first Krtayuga, Dharma is glorified as having full four feet. In Treta it becomes three-footed while it is two-footed in Dvapara.

अध्याय २९

श्लोक 7

जैमिनिरुवाच भगवन् संशयं त्वेकं छेत्तुमर्हसि तत्त्वतः ।न विद्यते ह्यविदितं भवता परमर्षिणा

jaiminiruvāca bhagavan saṃśayaṃ tvekaṃ chettumarhasi tattvataḥ / na vidyate hyaviditaṃ bhavatā paramarṣiṇā

हिन्दी अर्थ

दिवाकरकरैरेतत् पूरितं भुवनत्रयम्। त्रैलोक्यं कथितं सद्धिर्लोकानां मुनिपुंगवाः आदित्यमूलमखिलं त्रिलोकं नात्र संशयः। भवत्यस्मात् जगत् कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् ४१ ॥

English

O scorcher of enemies, the people stayed on moun¬ tains and in the ocean (or on the seashore). They had no fixed abode. O Brahmanas, in due course of time, in the Yuga called Treta, their taste and pleasure disappeared.

अध्याय २९

श्लोक 8

केचिद् ध्यानं प्रशंसन्ति धर्ममेवापरे जनाः ।अन्ये सांख्यं तथा योगं तपस्त्वन्ये महर्षयः

kecid dhyānaṃ praśaṃsanti dharmamevāpare janāḥ / anye sāṃkhyaṃ tathā yogaṃ tapastvanye maharṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः । सूर्य एव त्रिलोकस्य मूलं परमहैवतम्

English

All of them were delighted and contented and free from ailments, thanks to that Siddhi. Again after the lapse of some more time, they were overcome by their greed.

अध्याय २९

श्लोक 9

ब्रह्मचर्यमथो मौनमन्ये प्राहर्महर्षयः ।अहिंसां सत्यमप्यन्ये संन्यासमपरे विदुः

brahmacaryamatho maunamanye prāharmaharṣayaḥ / ahiṃsāṃ satyamapyanye saṃnyāsamapare viduḥ

हिन्दी अर्थ

द्वादशान्ये तथादित्या देवास्ते येऽधिकारिणः। निर्वहन्ति पदं तस्य तदंशा विष्णुमूर्तयः यजन्ति यसेर्विविधैद्विजेन्द्रा- श्छन्दोमयं ब्रह्ममयं पुराणम्

English

Being afflicted by mutually opposite types of climates, they made coverings (shelters) and clothes. After devising means that counteracted the contradictory climatic changes, they began to think of agriculture and trade.

अध्याय २९

श्लोक 10

केचिद् दयां प्रशंसन्ति दानमध्ययनं तथा ।तीर्थयात्रां तथा केचिदन्ये चेन्द्रियनिग्रहम्

kecid dayāṃ praśaṃsanti dānamadhyayanaṃ tathā / tīrthayātrāṃ tathā kecidanye cendriyanigraham

हिन्दी अर्थ

विप्रेन्द्रो ! सात द्वीपोंमें दिनके मध्य एवं रात्रिके अर्धभागमें सूर्य सदा सम्मुख रहता है, उदय और अस्तके समय भी सदा सम्मुख रहता है। ये ईश्वर (सूर्य) कुम्हारके चक्रके समान सभी दिशाओं तथा

English

When the Kalpa trees were lost alongwith honey in the Treta Yuga, further Siddhis appeared before them.

अध्याय २९

श्लोक 11

किमेतेषां भवेज्ज्यायः प्रब्रूहि मुनिपुङ्गव ।यदि वा विद्यते ऽप्यन्यद् गुह्यं तद्वक्तुमर्हसि

kimeteṣāṃ bhavejjyāyaḥ prabrūhi munipuṅgava / yadi vā vidyate 'pyanyad guhyaṃ tadvaktumarhasi

हिन्दी अर्थ

विदिशाओंमें भ्रमण करते हैं। है द्विजो! पृथ्वीका त्याग करते हुए ये दिन और रात्रिका निर्माण करते हैं। ये तीनों भुवन सूर्यकी किरणोंसे व्याप्त हैं। है मुनिश्रेष्ठो! विद्वानोंने (समस्त) लोकोंको त्रैलोक्यके नामसे कहा सम्पूर्ण त्रिलोकीके मूल सूर्य ही हैं, इसमें संशय नहीं । देवता, असुर तथा मनुष्योंसे युक्त सम्पूर्ण जगत् इन्हींसे उत्पन्न होता है । रुद्र, इन्द्र, उपेन्द्र, चन्द्रमा एवं श्रेष्ठ विप्रो तथा समस्त देवताओंका जो तेज है,

English

Due to the inevitability of the course of events and as it was the effect of Treta Yuga, people forcibly occupied the river banks and fields as well as mountains.

अध्याय २९

श्लोक 12

श्रुत्वा स जैमिनेर्वाक्यं कृष्णद्वैपायनो मुनिः ।प्राह गम्भीरया वाचा प्रणम्य वृषकेतनम्

śrutvā sa jaiminervākyaṃ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ / prāha gambhīrayā vācā praṇamya vṛṣaketanam

हिन्दी अर्थ

द्युतिमानोंका जो प्रकाश है और समस्त लोकोंका जो सम्पूर्ण तेज है, (वह सूर्यका ही तेज है) । सूर्य ही सभी लोकोंके स्वामी, सर्वात्मा, प्रजापति, महान् देव, तीनों लोकोंके मूल और परम देवता हैं। इसी प्रकार

English

They seized trees, hedges and medicinal herbs forcibly. Due to this misdemeanour and aberration of theirs, the medicinal herbs entered Earth.

अध्याय २९

श्लोक 13

साधु साधु महाभाग यत्पृष्टं भवता मुने ।वक्ष्ये गुह्यतमाद् गुह्यं श्रुण्वन्त्वन्ये महर्षयः

sādhu sādhu mahābhāga yatpṛṣṭaṃ bhavatā mune / vakṣye guhyatamād guhyaṃ śruṇvantvanye maharṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

अधिकारी-रूपमें जो अन्य बारह आदित्य देवता हैं, वे उन्हीं सूर्यके अंश हैं और विष्णुके मूर्तिरूप हैं। वे उन्हींके पद (कार्य)-को सम्पन्न करते हँ ॥ ४१--४४॥ गन्धर्व, देवता, नाग तथा किन्नर आदि सभी हजारों किरणोंवाले सूर्यको नमस्कार करते हैं। श्रेष्ठ द्विज विविध यज्ञोके द्वारा छन्दोमय एवं ब्रह्मस्वरूप पुरातन सूर्यदेवका यजन करते हें

English

Later, king Prthu milked these out of Earth at the behest of Pitamaha, god Brahma, grabbed them all in their senseless fury against each other.

अध्याय २९

श्लोक 14

ईश्वरेण पुरा प्रोक्तं ज्ञानमेतत् सनातनम् ।गूढमप्राज्ञविद्विष्टं सेवितं सूक्ष्मदर्शिभिः

īśvareṇa purā proktaṃ jñānametat sanātanam / gūḍhamaprājñavidviṣṭaṃ sevitaṃ sūkṣmadarśibhiḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्य-रथ तथा द्वादश आदित्योंके नाम, सूर्य-रथके अधिष्ठातृ देवता आदिका वर्णन, सूर्यकी महिमा

English

In the beginning of all Dvapara Yugas, they (i.e. the Vedas )are divided into four by Vedavyasas. (They are many because they are different in the different sets of four Yugas). The Vedas differ due to the difference (or delusion) in the visions among the sons of sages or altered visions.

अध्याय २९

श्लोक 15

नाश्रद्दधाने दातव्यं नाभक्ते परमेष्ठिनः ।न वेदविद्विषु शुभं ज्ञाननानां ज्ञानमुत्तमम्

nāśraddadhāne dātavyaṃ nābhakte parameṣṭhinaḥ / na vedavidviṣu śubhaṃ jñānanānāṃ jñānamuttamam

हिन्दी अर्थ

स रथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैर्वसुभिस्तथा। गन्धर्वेरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसेः भगस्त्वष्टा च विष्णुश्च द्वादशैते दिवाकराः । आप्याययन्ति वै भानुं वसन्तादिषु वै क्रमात्

English

The Saihhitas of RK, Yajus and Saman are being recited by the great sages by introducing Mantras and Brahmanas with due changes in accents and syllables.

अध्याय २९

श्लोक 16

मेरुशृङ्गे पुरा देवमीशानं त्रिपुरद्विषम् ।देवासनगता देवी महादेवमपृच्छत

meruśṛṅge purā devamīśānaṃ tripuradviṣam / devāsanagatā devī mahādevamapṛcchata

हिन्दी अर्थ

जमदग्निः कौशिकश्च मुनयो ब्रह्मवादिनः । स्तुवन्ति देवं विविधेश्छन्दोभिस्ते यथाक्रमम्

English

After reflection and investigation they become free from attachment. Then, they begin to see defects. It is due to realisation of defects that knowledge becomes possible in Dvapara.

अध्याय २९

श्लोक 17

देव्युवाच देवदेव महादेव भक्तानामार्तिनाशन ।कथं त्वां पुरुषो देवमचिरादेव पश्यति

devyuvāca devadeva mahādeva bhaktānāmārtināśana / kathaṃ tvāṃ puruṣo devamacirādeva paśyati

हिन्दी अर्थ

रथस्वनोऽथ वरुणः सुषेणः सेनजित् तथा ग्रामण्यो देवदेवस्य कुर्वतेऽभीशुसंग्रहम्

English

O Brahmanas, the behaviour in Dvapara is due to mixture of Rajas and Tamos. The Dharma that prevailed in the first (i.e. Krta) Yuga continued in Treta Age.

अध्याय २९

श्लोक 18

सांख्ययोगस्तथा ध्यानं कर्मयोगो ऽथ वैदिकः ।आयासबहुला लोके यानि चान्यानि शङ्कर

sāṃkhyayogastathā dhyānaṃ karmayogo 'tha vaidikaḥ / āyāsabahulā loke yāni cānyāni śaṅkara

हिन्दी अर्थ

सर्पो व्याघ्रस्तथापश्च वातो विद्युद् दिवाकरः

English

It becomes agitated in Dvapara Yuga and it is destroyed in Kali Age.

अध्याय २९

श्लोक 19

येन विब्रान्तचित्तानां योगिनां कर्मिणामपि ।दृश्यो हि भगवान् सूक्ष्मः सर्वेषामथ देहिनाम्

yena vibrāntacittānāṃ yogināṃ karmiṇāmapi / dṛśyo hi bhagavān sūkṣmaḥ sarveṣāmatha dehinām

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मोपेतश्च विप्रेन्द्रा यज्ञोपेतस्तथैव च। राक्षसप्रवरा होते प्रयान्ति पुरतः क्रमात् धनंजयो महापद्मस्तथा कर्कोटको द्विजाः । कम्बलाश्वतरश्चेैव वहन्त्येनं यथाक्रमम्

English

VV. 54-55 constitute an explanatory paraphrase of dhata yathapirvam akalpayat /

अध्याय २९

श्लोक 20

एतद् गुह्यतमं ज्ञानं गूढं ब्रह्मादिसेवितम ।हिताय सर्वभक्तानां ब्रूहि कामाङ्गनाशन

etad guhyatamaṃ jñānaṃ gūḍhaṃ brahmādisevitama / hitāya sarvabhaktānāṃ brūhi kāmāṅganāśana

हिन्दी अर्थ

उग्रसेनो वसुरुचिरर्वावसुरथापरः

English

Epidemics of fatal disease, perpetual fear of hunger and starvation, fear of droughts and destruction of countries prevail in Kali Age.

अध्याय २९

श्लोक 21

ईश्वर उवाच अवाच्यमेतद् विज्ञानं ज्ञानमज्ञैर्बहिष्कृतम् ।वक्ष्ये तव यथा तत्त्वं यदुक्तं परमर्षिभिः

īśvara uvāca avācyametad vijñānaṃ jñānamajñairbahiṣkṛtam / vakṣye tava yathā tattvaṃ yaduktaṃ paramarṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

चित्रसेनस्तथोर्णायुर्धतराष्ट्रो द्विजोत्तमाः। मेनका सहजन्या च प्रम्लोचा च द्विजोत्तमा;

English

Utterly bad subjects born in Kali Yuga are im¬ pious, deficient in food and highly furious but lacking in brilli¬ ance, liars and greedy.

अध्याय २९

श्लोक 22

परं गुह्यतमं क्षेत्रं मम वाराणसी पुरी ।सर्वेषामेव भूतानां संसारार्णवतारिणी

paraṃ guhyatamaṃ kṣetraṃ mama vārāṇasī purī / sarveṣāmeva bhūtānāṃ saṃsārārṇavatāriṇī

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--वे (सूर्यदेव) (सभी) देवों,

English

The fear of subjects is heightened due to ill per¬ formance of Yajnas, faulty study of the Vedas, evil conducts and misleading heretical scriptures and defects in the rites of Brahmanas.

अध्याय २९

श्लोक 23

तत्र भक्ता महादेवि मदीयं व्रतमास्थिताः ।निवसन्ति महात्मानः परं नियममास्थिताः

tatra bhaktā mahādevi madīyaṃ vratamāsthitāḥ / nivasanti mahātmānaḥ paraṃ niyamamāsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

रहते हें । धाता, अर्यमा, मित्र, वरुण, इन्द्र, विवस्वान्, पूषा, पर्जन्य, अंशु, भग, त्वष्टा तथा विष्णु-ये बारह आदित्य हैं। ये क्रमशः वसन्त आदि ऋतुओंमें भानुको आप्यायित करते हैं। पुलस्त्य, पुलह, अत्रि, वसिष्ठ, तथा कौशिक--ये ब्रह्मवादी मुनि अनेक प्रकारके छन्दों (वैदिक मन्त्रों)-के द्वारा क्रमशः सूर्यदेवकी स्तुति करते हैं ॥ १--५॥

English

In this age, twice-born persons do not study the Vedas or perform sacrifices (or worship). People of low intellec¬ tual capacity will perform sacrifices and study the Vedas.

अध्याय २९

श्लोक 24

उत्तमं सर्वतीर्थानां स्थानानामुत्तमं च तत् ।ज्ञानानामुत्तमं ज्ञानमविमुक्तं परं मम

uttamaṃ sarvatīrthānāṃ sthānānāmuttamaṃ ca tat / jñānānāmuttamaṃ jñānamavimuktaṃ paraṃ mama

हिन्दी अर्थ

सुषेण, सेनजित्, ताक्ष्य, अरिष्टनेमि, रथजित् और सत्यजित्-ये (बारह) ग्रामणी देवोंके देव सूर्यकी रश्मियोंका संग्रह करते हैं। है विप्रेन्द्रो! हेति, प्रहेति, पौरुषेय, वध, सर्प, व्याघ्र, आप, वात, विद्युत्, दिवाकर,

English

In Kaliyuga, the Sudras will have close association with the Brahmanas by the use of spells and incantations as well as through the sharing of beds, seats and food.

अध्याय २९

श्लोक 25

स्थानान्तरं पवित्राणि तीर्थान्यायतनानि च ।श्मशानसंस्थितान्येव दिव्यभूमिगतानि च

sthānāntaraṃ pavitrāṇi tīrthānyāyatanāni ca / śmaśānasaṃsthitānyeva divyabhūmigatāni ca

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मोपेत और यज्ञोपेत-ये (बारह) श्रेष्ठ राक्षस क्रमसे सूर्यके आगे-आगे चलते हैं। है द्विजो! वासुकि, ऐरावत, धनंजय, महापद्म, कर्कोटक, कम्बल तथा अश्वतर-ये (बारह) नाग क्रमशः इन सूर्यदेवको वहन करते हैं

English

The kings who will be mostly Sudras will harass the Brahmanas. Killing of the foetus and heroes will be of common practice among kings.

अध्याय २९

श्लोक 26

भूर्लोके नैव संलग्नमन्तरिक्षे ममालयम् ।अयुक्तास्तन्न पश्यन्ति युक्ताः पश्यन्ति चेतसा

bhūrloke naiva saṃlagnamantarikṣe mamālayam / ayuktāstanna paśyanti yuktāḥ paśyanti cetasā

हिन्दी अर्थ

उग्रसेन, वसुरुचि, अर्वावसु, चित्रसेन, उर्णायु,

English

The twice-born people will not perform ablutions. Harms, Japas, offer of charitable gifts, worship of deities and other holy rites.

अध्याय २९

श्लोक 27

श्मसानमेतद् विख्यातमविमुक्तमिति श्रुतम् ।कालो भूत्वा जगदिदं संहराम्यत्र सुन्दरि

śmasānametad vikhyātamavimuktamiti śrutam / kālo bhūtvā jagadidaṃ saṃharāmyatra sundari

हिन्दी अर्थ

करनेवाले गन्धर्व क्रमशः षड्ज आदि स्वरोंके द्वारा विविध प्रकारके गीतोंसे सूर्यके समीप गान करते रहते हैं। है द्विजोत्तमो! अप्सराओंमें श्रेष्ठ अप्सरा क्रतुस्थला, पुञ्जिक-स्थला, मेनका, सहजन्या, प्रम्लोचा,

English

In Kali age, the people censure Mahadeva, Purusottama, Brahmanas, Vedas, Dharmasastras and Puranas.

अध्याय २९

श्लोक 28

देवीदं सर्वगुह्यानां स्थानं प्रियतमं मम ।मद्भक्तास्तत्र गच्छन्ति मामेव प्रविशन्ति ते

devīdaṃ sarvaguhyānāṃ sthānaṃ priyatamaṃ mama / madbhaktāstatra gacchanti māmeva praviśanti te

हिन्दी अर्थ

तोषयन्ति महादेवं भानुमात्मानमव्ययम्

English

People perform various rites not found in the Vedas. The Bralunanas would not have any interest in their prescribed pious rites and duties.

अध्याय २९

श्लोक 29

दत्तं जप्तं हुतं चेष्टं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।ध्यानमध्ययनं ज्ञानं सर्वं तत्राक्षयं भवेत्

dattaṃ japtaṃ hutaṃ ceṣṭaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat / dhyānamadhyayanaṃ jñānaṃ sarvaṃ tatrākṣayaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

एवं देवा वसन्त्यर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु। सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेजसां निधिम् सर्पा वहन्ति देवेशं यातुधानाः प्रयान्ति च

English

People will have evil activities and conduct of life. They will be surrounded by useless dissembling heretics. They will be begging one another on many occasions.

अध्याय २९

श्लोक 30

जन्मान्तरसहस्त्रेषु यत्पापं पूर्वसंचितम् ।अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम्

janmāntarasahastreṣu yatpāpaṃ pūrvasaṃcitam / avimuktaṃ praviṣṭasya tatsarvaṃ vrajati kṣayam

हिन्दी अर्थ

भूतानामशुभं कर्म व्यपोहन्तीह कीर्तिताः

English

In Kali age, common people will begin to sell cooked food. The Vedas will be sold on the cross-roads, and youthful maidens will sell their bodies.

अध्याय २९

श्लोक 31

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये वर्णसंकराः ।स्त्रियो म्लेच्छाश्च ये चान्ये संकीर्णाः पापयोनयः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ye varṇasaṃkarāḥ / striyo mlecchāśca ye cānye saṃkīrṇāḥ pāpayonayaḥ

हिन्दी अर्थ

एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवि सानुगाः। विमाने च स्थिता नित्यं कामगे वातरंहसि एतेषामेव देवानां यथावीर्यं यथातपः । यथायोगं यथासत्त्वं स एष तपति प्रभुः

English

When the close of Yuga is imminent, Sudras calling themselves Jims (subduers of sense organs) will perform holy rites by shaving off their heads, wearing ochre robes and black-antelope skins and keeping their teeth white.

अध्याय २९

श्लोक 32

कोटाः पिपीलिकाश्चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः ।कालेन निधनं प्राप्ता अविमुक्ते वरानने

koṭāḥ pipīlikāścaiva ye cānye mṛgapakṣiṇaḥ / kālena nidhanaṃ prāptā avimukte varānane

हिन्दी अर्थ

अहोरात्रव्यवस्थानकारणं स प्रजापतिः। पितृदेवमनुष्यादीन् स सदाप्याययेद् रविः

English

People will be plunderers of crops of others and- deprivers of (other people's) clothes. Thieves will be robbers

अध्याय २९

श्लोक 33

चन्द्रार्धमौलयस्त्र्यक्षा महावृषभवाहनाः ।शिवे मम पुरे देवि जायन्ते तत्र मानवाः

candrārdhamaulayastryakṣā mahāvṛṣabhavāhanāḥ / śive mama pure devi jāyante tatra mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र देवो महादेवो भास्वान् साक्षान्महेश्वरः । भासते वेदविदुषां नीलग्रीवः सनातनः स एष देवो भगवान् परमेष्ठी प्रजापतिः । स्थानं तद् विदुरादित्यं वेदज्ञा वेदविग्रहम्

English

It is stated in Smrtis that in the Kali age there will be prevalence of extreme misery, shortness of life-span, •exhaustion of physical bodies, spread of sickness, sinful activi¬ ties arising from attachment to Adharma.

अध्याय २९

श्लोक 34

नाविमुक्ते मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी ।ईश्वरानुगृहीता हि सर्वे यान्ति परां गतिम्

nāvimukte mṛtaḥ kaścinnarakaṃ yāti kilbiṣī / īśvarānugṛhītā hi sarve yānti parāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

आदि ऋतुओंमें विविध ताण्डव आदि (नृत्यों)-के द्वारा इन अव्यय, आत्मस्वरूप महान् देवता भानुको संतुष्ट करती हैं॥ १२--१६॥

English

There will be some people wearing ochre-coloured robes, some going naked (Jainas), some bearing skulls (Kapali- kas), some will sell Vedas while others will sell sacred places.

अध्याय २९

श्लोक 35

मोक्षं सुदुर्लभं मत्वा संसारं चातिभीषणम् ।अश्मना चरणौ हत्वा वाराणस्यां वसेन्नरः

mokṣaṃ sudurlabhaṃ matvā saṃsāraṃ cātibhīṣaṇam / aśmanā caraṇau hatvā vārāṇasyāṃ vasennaraḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार ये देवता क्रमश: दो-दो महीनोंमे (वसन्त आदि ६ ऋतुओंमें) सूर्यमें प्रतिष्ठित रहते हुए तेजोनिधि सूर्यको अपने तेजसे आप्यायित करते हैं। मुनिगण स्वयंरचित स्तुतियोंसे सूर्यकी स्तुति करते रहते हैं और अप्सराएँ एवं गन्धर्व नृत्य तथा गीतोंके द्वारा इनकी उपासना करते हें

English

Seeing the Brahmanas seated, people of petty intellect will make them move; Sudras depending upon kings may even strike the leading Brahmanas.

अध्याय २९

श्लोक 36

दुर्लभा तपसा चापि पूतस्य परमेश्वरि ।यत्र तत्र विपन्नस्य गतिः संसारमोक्षणी

durlabhā tapasā cāpi pūtasya parameśvari / yatra tatra vipannasya gatiḥ saṃsāramokṣaṇī

हिन्दी अर्थ

ग्रामणी, यक्ष और भूतगण (सूर्यदेवसे) रश्मियोंका संग्रह करते हैं, सर्प देवताओंके ईश (सूर्य)-को वहन करते हैं और राक्षस (उनके आगे-आगे) चलते हैं। बालखिल्य नामक मुनिगण सूर्यको आवृतकर उदयाचलसे

English

O tormentor of enemies, Sudras will be occupying lofty seats in the middle of Brahmanas. In Kali age, as a result of the influence of times, the king will dishonour the Brahmins.

अध्याय २९

श्लोक 37

प्रसादाज्जायते ह्येतन्मम शैलेन्द्रनन्दिनि ।अप्रबुद्धा न पश्यन्ति मम मायाविमोहिताः

prasādājjāyate hyetanmama śailendranandini / aprabuddhā na paśyanti mama māyāvimohitāḥ

हिन्दी अर्थ

अस्ताचलतक ले जाते हैं । (पूर्वमें कहे गये) ये (द्वादश आदित्य) तपते, बरसते, प्रकाश करते, बहते एवं सृष्टि करते हैं। इनका कीर्तन करनेपर ये प्राणियोंके अशुभ कर्मोंको दूर करते हैं। ये नित्य कामचारी तथा वायुके समान गतिवाले विमानपर सूर्यके साथ अपने अनुचरोंसहित आकाशमें भ्रमण करते हैं। ये क्रमशः वर्षा, ताप एवं प्रजाको आनन्द प्रदान करते हुए प्रलयपर्यन्त सभी प्राणियोंकी रक्षा करते हैं। ये प्रभु

English

Brahmanas, of insufficient learning, possessing ill-luck and no great strength will begin to serve Sudras with flowers, ornaments and other auspicious articles.

अध्याय २९

श्लोक 38

अविमुक्तं न सेवन्ति मूढा ये तमसावृताः ।विण्मूत्ररेतसां मध्ये ते वसन्ति पुनः पुनः

avimuktaṃ na sevanti mūḍhā ye tamasāvṛtāḥ / viṇmūtraretasāṃ madhye te vasanti punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्य इन्हीं देवोंके वीर्य, तप, योग और सत्त्वके अनुसार (प्राणिमात्रको) ताप देते हैं

English

O king, Sudras will not cast a glance at the Brahmanas, worthy of respect and worship. It is the Brahmanas who would stand at their threshold awaiting an opportunity for service.

अध्याय २९

श्लोक 39

हन्यमानो ऽपि यो विद्वान् वसेद् विघ्नशतैरपि ।स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति

hanyamāno 'pi yo vidvān vased vighnaśatairapi / sa yāti paramaṃ sthānaṃ yatra gatvā na śocati

हिन्दी अर्थ

वे प्रजापति (सूर्य) दिन और रात्रिकी व्यवस्थाके कारण हैं। ये सूर्य पितरों, देवों तथा मनुष्य आदि सभीको सदा आप्यायित करते हैं। वेदज्ञोंके (आराध्य) सनातन, नीलग्रीव, महादेव साक्षात् देव महादेव महेश्वर ही सूर्यके रूपमें प्रकाशित होते हैं। वेदज्ञ लोग आदित्य (सूर्य)-को वेदका विग्रह (शरीर ही) मानते हैं और यही वेदविग्रह आदित्य, देव भगवान् परमेष्ठ प्रजापति हैं

English

In Kaliyuga, the Brahmanas, dependent on the Sudras, hover round and serve the Sudras seated in their vehicles and eulogise them by songs of praise and prayer.

अध्याय २९

श्लोक 40

जन्ममृत्युजरामुक्तं परं याति शिवालयम् ।अपुनर्मरणानां हि सा गतिर्मोक्षकाङ्क्षिणाम् ।यां प्राप्य कृतकृत्यः स्यादिति मन्यन्ति पण्डताः

janmamṛtyujarāmuktaṃ paraṃ yāti śivālayam / apunarmaraṇānāṃ hi sā gatirmokṣakāṅkṣiṇām / yāṃ prāpya kṛtakṛtyaḥ syāditi manyanti paṇḍatāḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यकी प्रधान सात रश्मियोंके नाम, इनके द्वारा ग्रहोंका आप्यायन, सूर्यकी अन्य हजारों नाडियोंका वर्णन तथा उनका कार्य, बारह महीनोंके बारह सूर्योके नाम तथा छः ऋतुओंमें उनका वर्ण, आठ ग्रहोंका वर्णन, सोमके रथका वर्णन, देवोंद्वारा चन्द्रकलाओंका पान करना, पितरोंद्वारा अमावस्याको चन्द्रमाकी

English

Dependent on Sudras, they teach them Vedas. Due to the calamity of appeasing those without Vedas, they resort to terrible atheism.

अध्याय २९

श्लोक 41

न दानैर्न तपोभिश्च न यज्ञैर्नापि विद्यया ।प्राप्यते गतिरुत्कृष्टा याविमुक्ते तु लभ्यते

na dānairna tapobhiśca na yajñairnāpi vidyayā / prāpyate gatirutkṛṣṭā yāvimukte tu labhyate

हिन्दी अर्थ

कलाका पान, बुध आदि ग्रहोंके रथका वर्णन एवमेष महादेवो देवदेवः पितामह: । करोति नियतं कालं कालात्मा ह्यैश्वरी तनुः

English

Even the excellent ones among Brahmanas will sell the merit of penance, sacrifices and arts. As to Sannyasins, there will be hundreds and thousands.

अध्याय २९

श्लोक 42

नानावर्णा विवर्णाश्च चण्डालाद्या जुगुप्सिताः ।किल्बिषैः पूर्णदेहा ये विशिष्टैः पातकैस्तथा ।भेषजं परमं तेषामविमुक्तं विदुर्बुधाः

nānāvarṇā vivarṇāśca caṇḍālādyā jugupsitāḥ / kilbiṣaiḥ pūrṇadehā ye viśiṣṭaiḥ pātakaistathā / bheṣajaṃ paramaṃ teṣāmavimuktaṃ vidurbudhāḥ

हिन्दी अर्थ

तस्य ये रश्मयो विप्राः सर्वलोकप्रदीपकाः।

English

O ruler of men, destroying their own pious rites, they •do not attain that region. They sing about deities with worldly songs.

अध्याय २९

श्लोक 43

अविमुक्तं परं ज्ञानमविमुक्तं परं पदम् ।अविमुक्तं परं तत्त्वमविमुक्तं परं शिवम्

avimuktaṃ paraṃ jñānamavimuktaṃ paraṃ padam / avimuktaṃ paraṃ tattvamavimuktaṃ paraṃ śivam

हिन्दी अर्थ

सुषुम्नो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च। अर्वावसुरिति ख्यातः स्वराडन्यः प्रकीर्तितः ।

English

In Kali age, there will be Brahmanas as well as

अध्याय २९

श्लोक 44

कृत्वा वै नैष्ठिकीं दीक्षामविमुक्ते वसन्ति ये ।तेषां तत्परमं ज्ञानं ददाम्यन्ते परं पदम्

kṛtvā vai naiṣṭhikīṃ dīkṣāmavimukte vasanti ye / teṣāṃ tatparamaṃ jñānaṃ dadāmyante paraṃ padam

हिन्दी अर्थ

हरिकेशस्तु यः प्रोक्तो रश्मिर्नक्षत्रपोषकः

English

When perfect knowledge and the holy rites are lost, when the whole world has become inactive, insects, mice, and serpents will harass human beings.

अध्याय २९

श्लोक 45

प्रायागं नैमिषं पुण्यं श्रीशैलो ऽथ महालयः ।केदारं भद्रकर्णं च गया पुष्करमेव च

prāyāgaṃ naimiṣaṃ puṇyaṃ śrīśailo 'tha mahālayaḥ / kedāraṃ bhadrakarṇaṃ ca gayā puṣkarameva ca

हिन्दी अर्थ

विश्वकर्मा तथा रश्मिर्बुधं पुष्णाति सर्वदा । विश्वव्यचास्तु यो रश्मिः शुक्रं पुष्णाति नित्यदा एवं सूर्यप्रभावेण सर्वा नक्षत्रतारकाः । वर्धन्ते वर्धिता नित्यं नित्यमाप्याययन्ति च

English

Those Brahmanas who had been burnt completely in the fire of the curse of goddess Sati formerly during Daksa's sacrifice, will be reborn in the families of Brahmanas.

अध्याय २९

श्लोक 46

कुरुक्षेत्रं रुद्रकोटिर्नर्मदाम्रातकेश्वरम् ।शालिग्रामं च कुब्जाम्रं कोकामुखमनुत्तमम् ।प्रभासं विजयेशानं गोकर्णं भद्रकर्णकम्

kurukṣetraṃ rudrakoṭirnarmadāmrātakeśvaram / śāligrāmaṃ ca kubjāmraṃ kokāmukhamanuttamam / prabhāsaṃ vijayeśānaṃ gokarṇaṃ bhadrakarṇakam

हिन्दी अर्थ

वन्दनाश्चैव याज्याश्च केतना भूतनास्तथा। अमृता नाम ताः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जना:

English

In the Kaliyuga, towards the close of that age, they, with their mind overwhelmed by Tamas, will censure Mahadeva. Theirs will be a futile pursuit of Dharma.

अध्याय २९

श्लोक 47

एतानि पुण्यस्थानानि त्रैलोक्ये विश्रुतानि ह ।न यास्यन्ति परं मोक्षं वाराणस्यां यथा मृताः

etāni puṇyasthānāni trailokye viśrutāni ha / na yāsyanti paraṃ mokṣaṃ vārāṇasyāṃ yathā mṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--इस प्रकार ये महादेव कालात्मा ऐश्वर्यमय विग्रहवाले देवाधिदेव पितामह (सूर्य) कालका नियमन करते हैं। विप्रो! सभी लोकोंको प्रकाशित करनेवाली उनकी जो रश्मियाँ हैं, उनमें भी ग्रहोंकी योनिरूप सात रश्मियाँ अत्यन्त श्रेष्ठ हैं

English

Although the Kali age is defective in many respects, there is one great good point in it viz. a man derives very great merit without any great strain.

अध्याय २९

श्लोक 48

वाराणस्यां विशेषेण गङ्गा त्रिपथगामिनी ।प्रविष्टा नाशयेत् पापं जन्मान्तरशतैः कृतम्

vārāṇasyāṃ viśeṣeṇa gaṅgā tripathagāminī / praviṣṭā nāśayet pāpaṃ janmāntaraśataiḥ kṛtam

हिन्दी अर्थ

सुषुग्न, हरिकेश, विश्वकर्मा, विश्वव्यचा, संयद्ठसु, अर्वावसु तथा स्वराडू--ये सात रश्मियाँ कही गयी हैं। सुषुम्र नामक सूर्यकी रश्मि चन्द्रमाकी चाँदनीको पुष्ट करती है। यह सुषुम्र रश्मि तिरछे रूपसे ऊपरको जानेवाली

English

Hence, after reaching the Yuga belonging to Mches- vara, a Brahmana shall, by all means and with special care, seek refuge in Rudra, I Sana.

अध्याय २९

श्लोक 49

अन्यत्र सुलभा गङ्गा श्राद्धं दानं तपो जपः ।व्रतानि सर्वमेवैतद् वाराणस्यां सुदुर्लभम्

anyatra sulabhā gaṅgā śrāddhaṃ dānaṃ tapo japaḥ / vratāni sarvamevaitad vārāṇasyāṃ sudurlabham

हिन्दी अर्थ

कही गयी है। हरिकेश नामक जो रश्मि कही गयी है, वह नक्षत्रोंका पोषण करनेवाली है । विश्वकर्मा नामक रश्मि सदा बुध (ग्रह)-का पोषण करती है। विश्वव्यचा नामको जो रश्मि हे, वह नित्य शुक्र (ग्रह)-का पोषण करती है। संयद्दसु नामसे प्रसिद्ध रश्मि मंगलका पोषण करती है और प्रभु सूर्यकी अर्वावसु नामक रश्मि बृहस्पतिका पोषण करती है तथा सातवीं सुराटू (स्वराड्) नामक रश्मि शनेश्वरका पोषण करती है॥ ३--७॥

English

Those who bow down to Isana of three eyes and wearing the elephant's hide, shall become delighted in their minds and attain to Rudra and his greatest region.

अध्याय २९

श्लोक 50

यजेत जुहुयान्नित्यं ददात्यर्चयते ऽमरान् ।वायुभक्षश्च सततं वाराणस्यां स्तितो नरः

yajeta juhuyānnityaṃ dadātyarcayate 'marān / vāyubhakṣaśca satataṃ vārāṇasyāṃ stito naraḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार सूर्यके प्रभावसे सभी नक्षत्र एवं तारे नित्य बढ़ते हैं तथा वृद्धि प्राप्तकर नित्य दूसरोंको आप्यायित करते हैं । द्युलोक एवं पृथ्वीसे सम्बद्ध समस्त तेज-समूह और निशा-सम्बन्धी तम-अन्धकारका नित्य

English

Just as the obeisance paid to Rudra certainly yields all desired fmits, one shall not derive that benefit by making salutations to other deities.

अध्याय २९

श्लोक 51

यदि पापो यदि शठो यदि वाधार्मिको नरः ।वाराणसीं समासाद्य पुनाति सकलं नरः

yadi pāpo yadi śaṭho yadi vādhārmiko naraḥ / vārāṇasīṃ samāsādya punāti sakalaṃ naraḥ

हिन्दी अर्थ

आदान अर्थात् ग्रहण करनेके कारण प्रभु (सूर्य)-को आदित्य कहा जाता है हजारों नेत्रवाले वे अपनी हजारों नाडियों (किरणों)-द्वारा चारों ओरके नदियों, समुद्रों, कूपों, स्थावर तथा जङ्गम और नहरों आदिके जलका ग्रहण करते हैं। उनकी हजारों रश्मियाँ शीत, वर्षा एवं उष्णताको सृष्टि करनेवाली हैं और उनमें चार सौ विचित्र मूर्तिस्वरूपा रश्मियाँ वर्षा करती हैं वन्दना, याज्या, केतना और भूतना-ये अमृता नामवाली सभी

English

In the Kali Yuga of such a nature, the only means of purifying defects is the obeisance rendered to Mahadeva, meditating on him and offering charitable gifts—So says the Sruti.

अध्याय २९

श्लोक 52

वाराणस्यां महादेवं येर्ऽचयन्ति स्तुवन्ति वै ।सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते विज्ञेया गणेश्वराः

vārāṇasyāṃ mahādevaṃ yer'cayanti stuvanti vai / sarvapāpavinirmuktāste vijñeyā gaṇeśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

रश्मियाँ वर्षा करनेवाली हैं

English

Hence, if one wishes to attain the highest beatitude one should eschew all gods other than god Siva and resort to the three-eyed Mahesvara.

अध्याय २९

श्लोक 53

अन्यत्र योगज्ञानाभ्यां संन्यासादथवान्यतः ।प्राप्यते तत् परं स्थानं सहस्त्रेणैव जन्मना

anyatra yogajñānābhyāṃ saṃnyāsādathavānyataḥ / prāpyate tat paraṃ sthānaṃ sahastreṇaiva janmanā

हिन्दी अर्थ

समं बिभर्ति ताभिः स मनुष्यपितृदेवताः । वसन्ते ग्रैष्मिके चैव शते: स तपति त्रिभिः ।

English

Futile indeed is the very life, the charitable gifts, the penance and the performance of sacrifice of those people who do not worship Rudra, Siva, who is saluted by Devas.

अध्याय २९

श्लोक 54

ये भक्ता देवदेवेशे वाराणस्यां वसन्ति वै ।ते विन्दन्ति परं मोक्षमेकेनैव तु जन्मना

ye bhaktā devadeveśe vārāṇasyāṃ vasanti vai / te vindanti paraṃ mokṣamekenaiva tu janmanā

हिन्दी अर्थ

वरुणो माघमासे तु सूर्यः पूषा तु फाल्गुने । चैत्रे मासि भवेदंशो धाता वैशाखतापनः

English

Obeisance to Rudra the great God of gods, Mahadeva, to the trident-bearing Tryambaka, Trinetra (the three-eyed god). Salutations to the preceptor of Yogins.

अध्याय २९

श्लोक 55

यत्र योगस्तथा ज्ञानं मुक्तिरेकेन जन्मना ।अविमुक्तं समासाद्य नान्यद् गच्छेत् तपोवनम्

yatra yogastathā jñānaṃ muktirekena janmanā / avimuktaṃ samāsādya nānyad gacchet tapovanam

हिन्दी अर्थ

पर्जन्योऽश्वयुजि त्वष्टा कार्तिके मासि भास्करः। मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषे विष्णुः सनातन: पञ्चरश्मिसहस्त्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि। षड्भिः सहस्त्रैः पूषा तु देवोंऽशः सप्तभिस्तथा

English

Hail to the lord of Devas, to Mahadeva, to Vedhas (creator), to Sambhu. Obeisance forever to Sthanu, to Siva the Paramesthin.

अध्याय २९

श्लोक 56

यतो मया न मुक्तं तदविमुक्तं ततः स्मृतम् ।तदेव गुह्यं गुह्यानामेतद् विज्ञाय मुच्यते

yato mayā na muktaṃ tadavimuktaṃ tataḥ smṛtam / tadeva guhyaṃ guhyānāmetad vijñāya mucyate

हिन्दी अर्थ

विवस्वान् दशभिः पाति पात्येकादशभिर्भगः

English

Salutations to Rudra accompaniedjby Uma, to Maha- grasa (devouring all in a mouthful), the cause of the universe. I resort to the three-eyed celibate worthy of being a refuge.

अध्याय २९

श्लोक 57

ज्ञानाज्ञानाभिनिष्ठानां परमानन्दमिच्छताम् ।या गतिर्विहिता सुभ्रु साविमुक्ते मृतस्य तु

jñānājñānābhiniṣṭhānāṃ paramānandamicchatām / yā gatirvihitā subhru sāvimukte mṛtasya tu

हिन्दी अर्थ

षड्भी रश्मिसहस्त्रैस्तु विष्णुस्तपति विश्वसृक् वसन्ते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मे काञ्जनसप्रभः ।

English

I bow to the extremely red god, who puts forth his tongue, to the sungod, Paramesthin, the fierce Pasupati, to the terrible deity, to the refulgent sun, to the Supreme penance (v.l. beyond darkness).

अध्याय २९

श्लोक 58

यानि चैवाविमुक्तस्य देहे तूक्तानि कृत्स्नशः ।पुरी वाराणसी तेभ्यः स्थानेभ्यो ह्यधिकाशुभा

yāni caivāvimuktasya dehe tūktāni kṛtsnaśaḥ / purī vārāṇasī tebhyaḥ sthānebhyo hyadhikāśubhā

हिन्दी अर्थ

नाडीस्वरूपिणी तीन सौ रश्मियाँ हिमकी सृष्टि करती हैं। मेषी, पौषी तथा ह्वादिनी नामकी रश्मियाँ हिमकी सृष्टि करनेवाली हैं। ये सभी रश्मियाँ पीत वर्णकी और चन्द्रा नामवाली हैं। शुक्रा, ककुभू और विश्वभृत् नामक सभी

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

अध्याय २९

श्लोक 59

यत्र साक्षान्महादेवो देहान्ते स्वयमीश्वरः ।व्याचष्टे तारकं ब्रह्म तत्रैव ह्यविमुक्तकम्

yatra sākṣānmahādevo dehānte svayamīśvaraḥ / vyācaṣṭe tārakaṃ brahma tatraiva hyavimuktakam

हिन्दी अर्थ

रश्मियोंका नाम शुक्रा है। ये तीनों प्रकारकी रश्मियाँ धूपको सृष्टि करनेवाली हैं उनके द्वारा वे (सूर्य) समान-रूपसे मनुष्यों, पितरों तथा देवताओंका पोषण करते हैं। वे (इन किरणोंके माध्यमसे) मनुष्योंको औषधके द्वारा, पितरोंको स्वधाके द्वारा और देवताओंको अमृतके द्वारा-इस प्रकार

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

अध्याय २९

श्लोक 60

यत् तत् परतरं तत्त्वमविमुक्तमिति श्रुतम् ।एकेन जन्मना देवि वाराणस्यां तदाप्नुयात्

yat tat parataraṃ tattvamavimuktamiti śrutam / ekena janmanā devi vārāṇasyāṃ tadāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

तीनोंको तीन पदाथाँद्वारा संतृप्त करते हैं

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

अध्याय २९

श्लोक 61

भ्रूमध्ये नाभिमध्ये च हृदये चैव मूर्धनि ।यथाविमुक्तादित्ये वाराणस्यां व्यवस्थितम्

bhrūmadhye nābhimadhye ca hṛdaye caiva mūrdhani / yathāvimuktāditye vārāṇasyāṃ vyavasthitam

हिन्दी अर्थ

वे (सूर्य) वसन्त एवं ग्रीष्म ऋतुमें तीन सौ किरणोंसे तपते हैं । शरद् और वर्षा ऋतुमें चार सौ रश्मियोंके द्वारा वर्षा करते हैं तथा हेमन्त एवं शिशिर ऋतुमें तीन सौ रश्मियोंसे हिम प्रदान करते हैं। माघमासमें सूर्यका नाम वरुण होता है, फाल्गुनमें वे पूषा कहलाते हैं । सूर्य चेत्र- मासमें अंश, वैशाखमें धाता, ज्येष्ठा-मूल अर्थात् ज्येष्ठ- मासमें इन्द्र, आषाढ्में सविता, श्रावणमें विवस्वान् तथा भाद्रपदमासमें भग कहे जाते हैं । (ये ही) सूर्य आश्चिनमें

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

अध्याय २९

श्लोक 62

वरणायास्तथा चास्या मध्ये वाराणसी पुरी ।तत्रैव संस्थितं तत्त्वं नित्यमेवाविमुक्तकम्

varaṇāyāstathā cāsyā madhye vārāṇasī purī / tatraiva saṃsthitaṃ tattvaṃ nityamevāvimuktakam

हिन्दी अर्थ

पर्जन्य, कार्तिकमें त्वष्टा, मार्गशीर्षमें मित्र और पौषमें सनातन विष्णु कहलाते हैँ

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

अध्याय २९

श्लोक 63

वाराणस्याः परं स्थानं न भूतं न भविष्यति ।यत्र नारायणो देवो महादेवो दिवेश्वरः

vārāṇasyāḥ paraṃ sthānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati / yatra nārāyaṇo devo mahādevo diveśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

वरुण (नामक सूर्य)-की पाँच हजार रश्मियाँ सूर्यका कार्य सम्पादित करती हैं। इसी प्रकार पूषा छ; हजार, अंश देव सात हजार, धाता आठ हजार, शतक्रतु इन्द्र नौ हजार, विवस्वान् दस हजार और भग ग्यारह हजार रश्मियोंसे पालन करते हैं। मित्र नामक सूर्य सात हजार और त्वष्टा आठ हजार रश्मियोंसे तपते हैं। अर्यमा दस हजार रश्मियोंसे पालन करते हैं और पर्जन्य नौ हजार रश्मियोंसे ताप प्रदान करते हैं। विश्वकी सृष्टि

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

अध्याय २९

श्लोक 64

तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः ।उपासते मां सततं देवदेवं पितामहम्

tatra devāḥ sagandharvāḥ sayakṣoragarākṣasāḥ / upāsate māṃ satataṃ devadevaṃ pitāmaham

हिन्दी अर्थ

करनेवाले विष्णु (नामक सूर्य) छः हजार रश्मियोंसे तपते हैं

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

अध्याय २९

श्लोक 65

महापातकिनो ये च ये तेभ्यः पापकृत्तमाः ।वाराणसीं समासाद्य ते यान्ति परमां गतिम्

mahāpātakino ye ca ye tebhyaḥ pāpakṛttamāḥ / vārāṇasīṃ samāsādya te yānti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

प्रभु सूर्य वसन्त ऋतुमें कपिल (भुरे) वर्णके, ग्रीष्ममें स्वर्णके समान, वर्षामें श्वेत, शरदमें पाण्डुर (सफेद-मिश्रित पीले) रंगके, हेमन्तमें तॉबेके समान वर्णवाले और शिशिरमें सूर्य लोहित (लाल) वर्णके होते हैं । सूर्य ओषधियोंमें बलका आधान करते हैं, पितरोंको स्वधा और देवताओंको अमरत्व-इस प्रकार तीनोंको तीन पदार्थ प्रदान करते हैं

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

अध्याय २९

श्लोक 66

तस्मान्मुमुक्षुर्नियतो वसेद् वै मरणान्तिकम् ।वाराणस्यां महादेवाज्ज्ञानं लब्ध्वा विमुच्यते

tasmānmumukṣurniyato vased vai maraṇāntikam / vārāṇasyāṃ mahādevājjñānaṃ labdhvā vimucyate

हिन्दी अर्थ

भौमो मन्दस्तथा राहुः केतुमानपि चाष्टमः

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

अध्याय २९

श्लोक 67

किन्तु विघ्ना भविष्यन्ति पापोपहतचेतसः ।ततो नैव चरेत् पापं कायेन मनसा गिरा

kintu vighnā bhaviṣyanti pāpopahatacetasaḥ / tato naiva caret pāpaṃ kāyena manasā girā

हिन्दी अर्थ

भ्राम्यमाणा यथायोगं भ्रमन्त्यनुदिवाकरम् यस्माद् बहति तान् वायुः प्रवहस्तेन स स्मृतः

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

अध्याय २९

श्लोक 68

एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सुव्रताः ।अविमुक्ताश्रयं ज्ञानं न कश्चिद् वेत्ति तत्त्वतः

etad rahasyaṃ vedānāṃ purāṇānāṃ ca suvratāḥ / avimuktāśrayaṃ jñānaṃ na kaścid vetti tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन निशाकरः

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

अध्याय २९

श्लोक 69

देवतानामृषीणां च शृण्वतां परमेष्ठिनाम् ।देव्यै देवेन कथितं सर्वपापविनाशनम्

devatānāmṛṣīṇāṃ ca śṛṇvatāṃ parameṣṭhinām / devyai devena kathitaṃ sarvapāpavināśanam

हिन्दी अर्थ

स सोमः शुक्लपक्षे तु भास्करे परतः स्थिते। आपूर्यते परस्यान्तः सततं दिवसक्रमात् एकेन रश्मिना विप्राः सुषुम्नाख्येन भास्करः

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

अध्याय २९

श्लोक 70

यथा नारायणः श्रेष्ठो देवानां पुरुषोत्तमः ।यथेश्वराणां गिरिशः स्थानानां चैतदुत्तमम्

yathā nārāyaṇaḥ śreṣṭho devānāṃ puruṣottamaḥ / yatheśvarāṇāṃ giriśaḥ sthānānāṃ caitaduttamam

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्णमर्धमासेन तं सोमममृतात्मकम्। पिबन्ति देवता विप्रा यतस्तेऽमृतभोजनाः

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

अध्याय २९

श्लोक 71

यैः समाराधितो रुद्रः पूर्वस्मिन्नेव जन्मनि ।ते विन्दन्ति परं क्षेत्रमविमुक्तं शिवालयम्

yaiḥ samārādhito rudraḥ pūrvasminneva janmani / te vindanti paraṃ kṣetramavimuktaṃ śivālayam

हिन्दी अर्थ

ततः पञ्चदशे भागे किंचिच्छिष्टे कलात्मके । अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते पिबन्ति द्विकलं कालं शिष्ट्रा तस्य कला तु या। सुधामृतमयीं पुण्यां तामिन्दोरमृतात्मिकाम्

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

अध्याय २९

श्लोक 72

कलिकल्मषसंभूता येषामुपहता मतिः ।न तेषां वेदितुं शक्यं स्थानं तत् परमेष्ठिनः

kalikalmaṣasaṃbhūtā yeṣāmupahatā matiḥ / na teṣāṃ vedituṃ śakyaṃ sthānaṃ tat parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

न सोमस्य विनाशः स्यात् सुधा देवैस्तु पीयते। एवं सूर्यनिमित्तस्य क्षयो वृद्धिश्च सत्तमाः

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

अध्याय २९

श्लोक 73

ये स्मरन्ति सदा कालं विन्दन्ति च पुरीमिमाम् ।तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम्

ye smaranti sadā kālaṃ vindanti ca purīmimām / teṣāṃ vinaśyati kṣipramihāmutra ca pātakam

हिन्दी अर्थ

हे द्विजो! अन्य आठ ग्रहोंको सूर्यसे अधिष्ठित जानना चाहिए। चन्द्रमा, चन्द्रमाका पुत्र बुध, शुक्र, बृहस्पति, मंगल, शनि, राहु तथा केतु नामक आठवाँ ग्रह है। वातरश्मियोंके द्वारा ध्रुवमें आबद्ध वे सभी ग्रह (अपनी कक्षामें) भ्रमण करते हुए यथास्थान सूर्यकी परिक्रमा करते हैं। द्विजो! वायुचक्रसे प्रेरित (ग्रहगण) अलातचक्रके समान भ्रमण करते हैं। चूँकि वायु उनका वहन करती है, इसलिये उसे 'प्रवह' कहा जाता है।

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

अध्याय २९

श्लोक 74

यानि चेह प्रकुर्वन्ति पातकानि कृतालयाः ।नाशयेत् तानि सर्वाणि देवः कालतनुः शिवः

yāni ceha prakurvanti pātakāni kṛtālayāḥ / nāśayet tāni sarvāṇi devaḥ kālatanuḥ śivaḥ

हिन्दी अर्थ

सोमका रथ तीन चक्रोंवाला है। उसके वाम और दक्षिण भागमें कुन्द पुष्पके समान वर्णवाले दस अश्व जुते हैं, इसी रथसे निशाकर चन्द्रमा सूर्यके समान (अपनी) कक्षामें स्थित होकर नक्षत्रोंके मध्य परिश्रमण करता है।

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

अध्याय २९

श्लोक 75

आगच्छतामिदं स्थानं सेवितुं मोक्षकाङ्क्षिणाम् ।मृतानां च पुनर्जनम् न भूयो भवसागरे

āgacchatāmidaṃ sthānaṃ sevituṃ mokṣakāṅkṣiṇām / mṛtānāṃ ca punarjanam na bhūyo bhavasāgare

हिन्दी अर्थ

हे विप्रेन्द्रो! चन्द्रमाको रश्मियोंकी क्रमशः हास और वृद्धि होती रहती है। दिनके क्रमानुसार शुक्लपक्षमें चन्द्रमाके परभागमें स्थित सूर्य सोम (चन्द्र )-को निरन्तर आपूरित करता है हे विप्रो! देवताओंद्वारा (अमृत) पान किये जानेके कारण क्षीण हुए चन्द्रमाको सूर्य सुषुम्न नामक एक रश्मि (किरण)-से नित्य आप्यायित करते हैं। सूर्यके तेजसे चन्द्रमाका यह (क्षीण) शरीर पुष्ट होता है, अतएव

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

अध्याय २९

श्लोक 76

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वाराणस्यां वसेन्नरः ।योगी वाप्यथवायोगी पापी वा पुण्यकृत्तमः

tasmāt sarvaprayatnena vārāṇasyāṃ vasennaraḥ / yogī vāpyathavāyogī pāpī vā puṇyakṛttamaḥ

हिन्दी अर्थ

दिनके क्रमानुसार पूर्णिमाको वह चन्द्रमा सम्पूर्ण रूपसे दिखायी देता है। है विप्रो! देवता उस अमृतस्वरूप सम्पूर्ण सोमका आधे महीनेतक पान करते हैं, क्योंकि वे (देवता) अमृतका भोजन करनेवाले होते हैं।

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

अध्याय २९

श्लोक 77

न वेदवचनात् पित्रोर्न चैव गुरुवादतः ।मतिरुत्क्रमणीया स्यादविमुक्तगतिं प्रति

na vedavacanāt pitrorna caiva guruvādataḥ / matirutkramaṇīyā syādavimuktagatiṃ prati

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर पंद्रहवें भागके किंचित् कलात्मक भाग शेष बचनेपर अपराहुमें पितृगण उस अन्तिम भागका सेवन करते हैं। पितृगण चन्द्रमाकी अवशिष्ट अमृतस्वरूपिणी अमृतमयी तथा पवित्र सुधा नामक कलाका दो लव (कालविशेष)-तक पान करते हैं॥ ३१--३५॥

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

अध्याय २९

श्लोक 78

सूत उवाच इत्येवमुक्त्वा भगवान् व्यासो वेदविदां वरः ।सहैव शिष्यप्रवरैर्वाराणस्यां चचार ह

sūta uvāca ityevamuktvā bhagavān vyāso vedavidāṃ varaḥ / sahaiva śiṣyapravarairvārāṇasyāṃ cacāra ha

हिन्दी अर्थ

अमावस्याके दिन (चन्द्रमाकी) किरणोंसे निकलनेवाले स्वधा नामक अमृतका पान करनेसे पितर महीनेभरके लिये तृप्ति प्राप्त कर स्वस्थ हो जाते हैं। देवताओंके द्वारा (चन्द्रमाके) अमृतका पान किये जानेपर सोमका

English

Thus the characteristics of the Yugas have been ■succinctly recounted as also of the Yugas that have gone by and that are yet to come until the end of the Manvantara.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 29
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.