Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
30
अध्याय 30 / 95

Book 1 - Adhyaya 30

29 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ29 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३०

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वंविभागे एकोनत्रिशो ऽध्यायः सूत उवाच स शिष्यैः संवृतो धीमान् गुरुर्द्वैपायनो मुनिः ।जगाम विपुलं लिङ्गमोङ्कारं मुक्तिदायकम्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvaṃvibhāge ekonatriśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca sa śiṣyaiḥ saṃvṛto dhīmān gururdvaipāyano muniḥ / jagāma vipulaṃ liṅgamoṅkāraṃ muktidāyakam

हिन्दी अर्थ

विनाश नहीं होता। श्रेष्ठ जनो! इस प्रकार सूर्यके कारण चन्द्रमाके क्षय एवं वृद्धिका क्रम चलता है। सोमके पुत्र (बुध)-के रथमें वायुके समान वेगवाले जलसे उत्पन्न आठ घोड़े जुते रहते हैं। वह बुध उसी रथसे सर्वत्र २२४ कूर्मपुराण

English

There is no doubt in this that all the Manvantaras are explained when one Manvantara is explained; all the Kalpas •are explained through the explanation of one.

अध्याय ३०

श्लोक 2

तत्राभ्यर्च्य महादेवं शिष्यैः सह महामुनिः ।प्रोवाच तस्य माहात्म्यं मुनीनां भावितात्मनाम्

tatrābhyarcya mahādevaṃ śiṣyaiḥ saha mahāmuniḥ / provāca tasya māhātmyaṃ munīnāṃ bhāvitātmanām

हिन्दी अर्थ

शुक्रस्य भूमिजैरश्वैः स्यन्दनो दशभिर्वृतः । शुक्रका रथ भूमिसे उत्पन्न दस घोड़ोंसे और अष्टाभिश्चाथ भौमस्य रथो हैमः सुशोभन: ॥ ३९ ॥ मंगलका स्वर्णमय अत्यन्त सुन्दर रथ आठ घोड़ोंसे युक्त रहता है। बृहस्पतिका भी आठ घोड़ोंवाला रथ स्वर्णसे

English

In the Manvantaras, both past and the future, all people are of identical names and forms and they identify themselves with the same.''

अध्याय ३०

श्लोक 3

इदं तद् विमलं लिङ्गमोङ्कारं नाम शोभनम् ।अस्य स्मरणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः

idaṃ tad vimalaṃ liṅgamoṅkāraṃ nāma śobhanam / asya smaraṇamātreṇa mucyate sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

बहस्पतेरथाष्टाश्व: स्यन्दनो हेमनिर्मितः। निर्मित है। शनिका लोहेसे बना हुआ रथ तमोमय है रथस्तमोमयोऽष्टाश्वो मन्दस्यायसनिर्मितः। और आठ घोड़ोंवाला है। सूर्यके शत्रु राहु और केतुके स्वर्भानोर्भास्करारेश्च तथा षड्भिर्हयेर्वृतः॥ ४०॥ रथ छः-छः अश्चोंसे युक्त हैं एते महाग्रहाणां वै समाख्याता रथा नव। इस प्रकार महाग्रहोंके नौ रथोंका वर्णन किया गया!

English

Thus advised by the holy sage, Svetavahana (Arjuna) •cherished in himself the greatest and unswerving devotion to Isana.

अध्याय ३०

श्लोक 4

एतत् परतरं ज्ञानं पञ्चयतनमुत्तमम् ।सेवितं सूरिभिर्नित्यं वाराणस्यां विमोक्षदम्

etat parataraṃ jñānaṃ pañcayatanamuttamam / sevitaṃ sūribhirnityaṃ vārāṇasyāṃ vimokṣadam

हिन्दी अर्थ

सर्वे ध्रुवे महाभागा निबद्धा वातरश्मिभिः॥ ४१॥ ये सभी महाभाग (ग्रह) वायुकी रश्मियोंके द्वारा धुवमें आबद्ध हैं। सभी ग्रह, नक्षत्र और तारागण भी धुवमें

English

He made obeisance to the holy sage Krsnadvaipayana who was omniscient, the creator of all, who was established as Visnu himself.

अध्याय ३०

श्लोक 5

अत्र साक्षान्महादेवः पञ्चायतनविग्रहः ।रमते भगवान् रुद्रो जन्तूनामपवर्गदः

atra sākṣānmahādevaḥ pañcāyatanavigrahaḥ / ramate bhagavān rudro jantūnāmapavargadaḥ

हिन्दी अर्थ

ग्रहर्क्षताराधिष्ण्यानि ध्रुवे बद्धान्यशेषतः । पूर्णतः निबद्ध हैं । वायुकी रश्मियोंद्वारा परिचालित होकर भ्रमन्ति श्रामयन्त्येनं सर्वाण्यनिलरश्मिभिः॥ ४२॥ ये सभी परिभ्रमण करते रहते हें

English

Stroking Partha, the conqueror of enemies' cities who bowed to him, by means of his splendid hands, sage Vyasa spoke to him again.

अध्याय ३०

श्लोक 6

यत् तत् पाशुपतं ज्ञानं पञ्चार्थमिति शब्द्यते ।तदेतद् विमलं लिङ्गमोङ्कारे समवस्थितम्

yat tat pāśupataṃ jñānaṃ pañcārthamiti śabdyate / tadetad vimalaṃ liṅgamoṅkāre samavasthitam

हिन्दी अर्थ

महः आदि सात लोकों तथा सात पातालोंका और वहाँके निवासियोंका वर्णन, वैष्णवी तथा शाम्भवी शक्तियोंका वर्णन

English

"You are blessed, favourite with the Lord. In all the three worlds there is certainly no other person like you who is a devotee of Sankara, and the conqueror of enemies' cities.

अध्याय ३०

श्लोक 7

शान्त्यतीता तथा शान्तिर्विद्या चैव परा कला ।प्रतिष्ठा च निवृत्तिश्च पञ्चार्थं लिङ्गमैश्वरम्

śāntyatītā tathā śāntirvidyā caiva parā kalā / pratiṣṭhā ca nivṛttiśca pañcārthaṃ liṅgamaiśvaram

हिन्दी अर्थ

सूत उवाच सूतजी बोले--हे द्विजश्रेष्ठो! ध्रुवके ऊपर एक ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोकः कोटियोजनविस्तृतः करोड़ योजन विस्तारवाला महर्लोक है। वहाँ कल्पके 'कल्पाधिकारिणस्तत्र संस्थिता द्विजपुंगवाः ॥ ९॥ अधिकारीगण निवास करते हैं। इसी प्रकार महलोंकसे जनलोको महर्लोकात् तथा कोटिद्वयात्मकः । ऊपर दो करोड़ योजनवाला जनलोक है। वहाँ ब्रह्माके सनन्दनादयस्तत्र संस्थिता ब्रह्मणः सुताः॥ २॥ (मानस) पुत्र सनन्दन आदि रहते हैं। जनलोकसे दा जनलोकात् तपोलोकः कोटित्रयसमन्वित: तलाक तीन कोड त ला वहा. आह

English

You have directly perceived that lord Rudra who has tiniversal vision, has faces all round, who is the very embodi¬ ment of the imiverse.

अध्याय ३०

श्लोक 8

पञ्चानामपि देवानां ब्रह्मादीनां सदाश्रयम् ।ओङ्कारबोधकं लिङ्गं पञ्चायतनमुच्यते

pañcānāmapi devānāṃ brahmādīnāṃ sadāśrayam / oṅkārabodhakaṃ liṅgaṃ pañcāyatanamucyate

हिन्दी अर्थ

वैराज नामक देवता रहते हैं । प्राजापत्यलोक अर्थात् वैराजास्तत्र वै देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः॥ ३॥ तपोलोकके ऊपर छ, करोड योजनका सत्यलोक है।

English

That divine lordly knowledge has been precisely understood by you. The eternal Hrsikesa (Vyasa, his incarna¬ tion) himself has recounted it to you, out of delight.

अध्याय ३०

श्लोक 9

संस्मरेदैश्वरं लिङ्गं पञ्चायतनमव्ययम् ।देहान्ते तत्परं ज्योतिरानन्दं विशते बुधः

saṃsmaredaiśvaraṃ liṅgaṃ pañcāyatanamavyayam / dehānte tatparaṃ jyotirānandaṃ viśate budhaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राजापत्यात् सत्यलोकः कोटिषद्केन संयुतः । वहाँ अपुनर्मारक (जन्म-मरणसे रहित जन) रहते हैं। अपुनर्मारकास्तत्र ब्रहालोकस्तु स स्मृतः॥ ४॥ वह ब्रह्मलोक कहा गया है। यहाँ परम योगामृतका पान अत्र लोकगुरुब्रह्मया विश्वात्मा विश्वतोमुख: । कर विश्वतोमुख विश्वात्मा लोकगुरु ब्रह्मा योगियोंके साथ आस्ते स योगिभिर्नित्यं पीत्वा योगामृतं परम्॥ ५॥ नित्य निवास करते हैं॥१--५॥ विशन्ति यतयः शान्ता नैष्ठिका ब्रह्मचारिणः। शान्त स्वभाववाले यतिगण, नैष्ठिक ब्रह्मचारी, योगी,

English

Do you go to your own abode. It does not behove you to grieve over it. With the greatest devotion seek refuge in 5iva worthy of being the refuge."

अध्याय ३०

श्लोक 10

अत्र देवर्षयः पूर्वं सिद्धा ब्रह्मर्षयस्तथा ।उपास्य देवमीशानं प्राप्तवन्तः परं पदम्

atra devarṣayaḥ pūrvaṃ siddhā brahmarṣayastathā / upāsya devamīśānaṃ prāptavantaḥ paraṃ padam

हिन्दी अर्थ

योगिनस्तापसाः सिद्धा जापकाः परमेष्ठिनम्॥ ६॥ तपस्वी, सिद्ध तथा परमेष्ठीका जप करनेवाले यहाँ प्रवेश करते हैं। परमपदको प्राप्त करनेवाले योगियोंका वह एकमात्र

English

After saying this and having blessed Arjuna, the holy sage went to Sankara's city in order to propitiate Siva.

अध्याय ३०

श्लोक 11

मत्स्योदर्यास्तटे पुण्यं स्थानं गुह्यतमं शुभम् ।गोचर्ममात्रं विप्रेन्द्रा ओङ्कारेश्वरमुत्तमम्

matsyodaryāstaṭe puṇyaṃ sthānaṃ guhyatamaṃ śubham / gocarmamātraṃ viprendrā oṅkāreśvaramuttamam

हिन्दी अर्थ

द्वारं तद्योगिनामेकं गच्छतां परमं पदम्। द्वार है। वहाँ पहुँचकर (लोग) शोक नहीं करते। वही तत्र गत्वा न शोचन्ति स विष्णुः स च शंकरः॥ ७॥ (यहाँ निवास करनेवाला) विष्णु है, शंकर है

English

At his instance, Pandu's son Arjuna sought refuge in Siva. He eschewed all karmas. He became devoted to him through spiritual knowledge.

अध्याय ३०

श्लोक 12

कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गः मध्यमेश्वरमुत्तमम् ।विश्वेश्वरं तथोङ्कारं कपर्देश्वरमेव च

kṛttivāseśvaraṃ liṅgaḥ madhyameśvaramuttamam / viśveśvaraṃ tathoṅkāraṃ kapardeśvarameva ca

हिन्दी अर्थ

+ दाह-तापसे रहित (हैहिक, हैविक, भौतिक तापोंसे सर्वथा मुक्त) ।

English

Excepting the son of Satyavati (Vyasa) and Krsna, the son of Devaki, neither anyone has been, nor will be born who is equal to Arjuna in the matter of devotion to Sambhu.

अध्याय ३०

श्लोक 13

एतानि गुह्यलिङ्गानि वाराणस्यां द्विजोत्तमाः ।न कश्चिदिह जानाति विना शंभोरनुग्रहात्

etāni guhyaliṅgāni vārāṇasyāṃ dvijottamāḥ / na kaścidiha jānāti vinā śaṃbhoranugrahāt

हिन्दी अर्थ

सूर्यकोटिप्रतीकाशं पुरं तस्य दुरासदम्। न मे वर्णयितुं शक्यं ज्चालामालासमाकुलम् तत्र नारायणस्यापि भवनं ब्रह्मणः पुरे।

English

Obeisance forever, to the holy sage Vyasa son of Parasara, who is quiescent, intelligent and of unmeasured splendour,

अध्याय ३०

श्लोक 14

एवमुक्त्वा ययौ कृष्णः पाराशर्यो महामुनिः ।कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गं द्रष्टुं देवस्य शूलिनः

evamuktvā yayau kṛṣṇaḥ pārāśaryo mahāmuniḥ / kṛttivāseśvaraṃ liṅgaṃ draṣṭuṃ devasya śūlinaḥ

हिन्दी अर्थ

स विष्णुलोकः कथितः पुनरावृत्तिवर्जितः। यान्ति तत्र महात्मानो ये प्रपन्ना जनार्दनम्

English

Krsnadvaip ayana is the eternal Visnu incar¬ nate. Who else can know in reality Rudra Paramesvara (the Supreme Lord).

अध्याय ३०

श्लोक 15

समभ्यर्च्य तथा शिष्यैर्माहात्म्यं कृत्तिवाससः ।कथयामास शिष्येभ्यो भगवान् ब्रह्मवित्तमः

samabhyarcya tathā śiṣyairmāhātmyaṃ kṛttivāsasaḥ / kathayāmāsa śiṣyebhyo bhagavān brahmavittamaḥ

हिन्दी अर्थ

ऊर्ध्व तद् ब्रह्मसदनात् पुरं ज्योतिर्मयं शुभम्। वह्निना च परिक्षिप्तं तत्रास्ते भगवान् भवः देव्या सह महादेवश्चिन्त्यमानो मनीषिभिः। योगिभिः शतसाहस्त्रेर्भूति रुद्रैश्च संवृतः

English

"Pay obeisance to that sage Krsnadvaipayana (Vyasa), the son of Satyavati and of Parasara, who was a Yogin of noble soul, the immutable Visnu himself."

अध्याय ३०

श्लोक 16

अस्मिन् स्थाने पुरा दैत्यो हस्ती भूत्वा भवान्तिकम् ।ब्राह्मणान् हन्तुमायातो ये ऽत्र नित्यमुपासते

asmin sthāne purā daityo hastī bhūtvā bhavāntikam / brāhmaṇān hantumāyāto ye 'tra nityamupāsate

हिन्दी अर्थ

तत्र ते यान्ति नियता द्विजा वै ब्रह्मचारिणः । महादेवपराः शान्तास्तापसा ब्रह्मवादिनः

English

Thus addressed, the sages bowed to the noble Vyasa, the son of Satyavati, with the concentration of mind.

अध्याय ३०

श्लोक 17

तेषां लिङ्गान्महादेवः प्रादुरासीत् त्रिलोचनः ।रक्षणार्थं द्विजश्रेष्ठा भक्तानां भक्तवत्सलः

teṣāṃ liṅgānmahādevaḥ prādurāsīt trilocanaḥ / rakṣaṇārthaṃ dvijaśreṣṭhā bhaktānāṃ bhaktavatsalaḥ

हिन्दी अर्थ

निर्ममा निरहंकाराः कामक्रोधविवर्जिताः। द्रक्ष्यन्ति ब्रह्मणा युक्ता रुद्रलोकः स वै स्मृतः एते सप्त महालोका: पृथिव्याः परिकीर्तिताः ।

English

In Yoga, certain parts of the body are believed to be locations ■of certain holy centres. For example Sri-parvata at the crest (head), Kedara at the forehead, Varanasi between the eyebrows. The Jdbala- • darianopanisad gives the list as follows:

अध्याय ३०

श्लोक 18

हत्वा गजाकृतिं दैत्यं शूलेनावज्ञया हरः ।वसस्तस्याकरोत् कृत्तिं कृत्तिवासेश्वरस्ततः

hatvā gajākṛtiṃ daityaṃ śūlenāvajñayā haraḥ / vasastasyākarot kṛttiṃ kṛttivāseśvarastataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रासादेर्विविधैः शुध्रेर्देवतायतनैर्युतम्

English

Smaidna is another name of Varanasi, the explanation of which is given here. The verse is repeated in Pd. P. I. 33.14. This explanation is repeated in SK. P. IV. 30.103-4.

अध्याय ३०

श्लोक 19

अत्र सिद्धिं परां प्राप्ता मुनयो मुनिपुङ्गवाः ।तेनैव च शरीरेण प्राप्तास्तत् परमं पदम्

atra siddhiṃ parāṃ prāptā munayo munipuṅgavāḥ / tenaiva ca śarīreṇa prāptāstat paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

शैलं रसातलं विप्राः शार्करं हि तलातलम्। सुपर्णेन मुनिश्रेष्ठास्तथा वासुकिना शुभम्। रसातलमिति ख्यातं तथान्यैश्च निषेवितम्

English

On seeing that the sage Vyasa had come there, the sages who resided there, worshipped that leading sage.

अध्याय ३०

श्लोक 20

विद्या विद्येश्वरा रुद्राः शिवाये च प्रकीर्तिताः ।कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गं नित्यमावृत्य संस्थिताः

vidyā vidyeśvarā rudrāḥ śivāye ca prakīrtitāḥ / kṛttivāseśvaraṃ liṅgaṃ nityamāvṛtya saṃsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

विरोचनहिरण्याक्षतक्षकाद्यैश्च सेवितम्। तलातलमिति ख्यातं सर्वशोभासमन्वितम्

English

Bowing down to him all of them requested him to relate the meritorious story with reference to Mahadeva, that destroyed all sins. They asked him about the eternal holy rites leading to salvation.

अध्याय ३०

श्लोक 21

ज्ञात्वा कलियुगं घोरमधर्मबहुलं जनाः ।कृत्तिवासं न मुञ्चन्ति कृतार्थास्ते न संशयः

jñātvā kaliyugaṃ ghoramadharmabahulaṃ janāḥ / kṛttivāsaṃ na muñcanti kṛtārthāste na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

वैनतेयादिभिश्चैब कालनेमिपुरोगमैः । पूर्वदेवैः समाकीर्णं सुतलं च तथापरैः नितलं यवनाद्यैश्च तारकाग्निमुखैस्तथा। महान्तकाद्यैनागैश्च प्रह्वादेनासुरेण च

English

The omniscient, great and holy sage recounted to them the greatness of the Lord of Devas—the greatness based on piety as pointed out by the Vedas.*

अध्याय ३०

श्लोक 22

जन्मान्तरसहस्त्रेण मोक्षो ऽन्यत्राप्यते न वा ।एकेन जन्मना मोक्षः कृत्तिवासे तु लभ्यते

janmāntarasahastreṇa mokṣo 'nyatrāpyate na vā / ekena janmanā mokṣaḥ kṛttivāse tu labhyate

हिन्दी अर्थ

वितलं चैव विख्यातं कम्बलाहीन्द्रसेवित्म्। महाजम्भेन वीरेण हयग्रीवेण वै तथा

English

Among those leading sages Jaimini, the great sage and disciple of Vyasa, asked Vyasa about the eternal and mystic significance of those religious duties.

अध्याय ३०

श्लोक 23

आलयः सर्वसिद्धानामेतत् स्थानं वदन्ति हि ।गोपितं देवदेवेन महादेवेन शंभुना

ālayaḥ sarvasiddhānāmetat sthānaṃ vadanti hi / gopitaṃ devadevena mahādevena śaṃbhunā

हिन्दी अर्थ

शंकुकर्णेन सम्भिन्नं तथा नमुचिपूर्वकैः। तथान्यैर्विविधैनागैस्तलं चैव सुशोभनम् करोड़ों सूर्यके समान उन (ब्रह्मा)-का वह पुर अत्यन्त दुर्गम है। अग्निशिखाकी मालाओंसे समन्वित उस पुरका मैं वर्णन नहीं कर सकता। ब्रह्माके उस पुरमें नारायणका भी भवन है। वहाँ मायामय परम मायावान्

English

Among those leading sages Jaimini, the great sage and disciple of Vyasa, asked Vyasa about the eternal and mystic significance of those religious duties.

अध्याय ३०

श्लोक 24

युगे युगे ह्यत्र दान्ता ब्राह्मणा वेदपारागाः ।उपासते महादेवं जपन्ति शतरुद्रियम्

yuge yuge hyatra dāntā brāhmaṇā vedapārāgāḥ / upāsate mahādevaṃ japanti śatarudriyam

हिन्दी अर्थ

श्रीमान् हरि शयन करते हैं। पुनरागमनसे रहित वह विष्णुलोक कहा गया है। जो जनार्दनके शरणागत हैं, वे महात्मा वहाँ जाते हैं। उस ब्रह्म-सदनसे ऊपर ज्योतिर्मय, अग्निसे व्याप्त कल्याणकारी पुर है। वहाँ

English

Among those leading sages Jaimini, the great sage and disciple of Vyasa, asked Vyasa about the eternal and mystic significance of those religious duties.

अध्याय ३०

श्लोक 25

स्तुवन्ति सततं देवं त्र्यम्बकं कृत्तिवाससम् ।ध्यायन्ति हृदये देवं स्थाणुं सर्वान्तरं शिवम्

stuvanti satataṃ devaṃ tryambakaṃ kṛttivāsasam / dhyāyanti hṛdaye devaṃ sthāṇuṃ sarvāntaraṃ śivam

हिन्दी अर्थ

सेकड़ों-हजारों योगियों, भूतों तथा रुद्रोंसे परिवृत, मनीषियोंके द्वारा ध्यान किये जाते हुए वे भगवान् भव महादेव देवी पार्वतीके साथ निवास करते हैं वहाँ वे ही जाते हैं जो संयमी ब्राह्मण हैं, ब्रह्मचारी हैं, महादेवपरायण हैं, शान्त, तपस्वी और ब्रह्मवादी हैं, ममत्वरहित, अहंकारशून्य तथा काम-क्रोधसे रहित हैं। ब्रह्मज्ञानसम्पन्न ये (व्यक्ति इस लोकका) दर्शन करते हैं ।

English

Among those leading sages Jaimini, the great sage and disciple of Vyasa, asked Vyasa about the eternal and mystic significance of those religious duties.

अध्याय ३०

श्लोक 26

गायन्ति सिद्धाः किल गीतकानि ये वाराणस्यां निवसन्ति विप्राः ।तेषामथैकेन भवेन मुक्तिर् ये कृत्तिवासं शरणं प्रपन्नाः

gāyanti siddhāḥ kila gītakāni ye vārāṇasyāṃ nivasanti viprāḥ / teṣāmathaikena bhavena muktir ye kṛttivāsaṃ śaraṇaṃ prapannāḥ

हिन्दी अर्थ

उस लोकको रुद्रलोक कहा गया है

English

Among those leading sages Jaimini, the great sage and disciple of Vyasa, asked Vyasa about the eternal and mystic significance of those religious duties.

अध्याय ३०

श्लोक 27

संप्राप्य लोके जगतामभीष्टं सुदुर्लभं विप्रकुलेषु जन्म ।ध्याने समाधाय जपन्ति रुद्रं ध्यायन्ति चित्ते यतयो महेशम्

saṃprāpya loke jagatāmabhīṣṭaṃ sudurlabhaṃ viprakuleṣu janma / dhyāne samādhāya japanti rudraṃ dhyāyanti citte yatayo maheśam

हिन्दी अर्थ

हे द्विजो! पृथ्वीके ये सात महालोक कहे गये हैं। (पृथ्वीके) अधोभागमें महातल आदि (सात) पाताल हैं। महातल नामक पाताल सभी रलोंसे सुशोभित और अनेक प्रकारके महलों और शुभ्र देवमन्दिरोंसे सम्पन्न है। वह (महातल) अनन्त (नाग), धीमान् मुचुकुन्द एवं पाताल-स्वर्गवासी राजा बलिसे युक्त है। है विप्रो! रसातल शैलमय है, तलातल शर्करामय है । सुतल पीत वर्णका कहा गया है। नितल विद्रुम (मूँगे)-के समान

English

Among those leading sages Jaimini, the great sage and disciple of Vyasa, asked Vyasa about the eternal and mystic significance of those religious duties.

अध्याय ३०

श्लोक 28

आराधयन्ति प्रभुमीशितारं वाराणसीमध्यगता मुनिन्द्राः ।यजन्ति यज्ञैरभिसंधिहीनाः स्तुवन्ति रुद्रं प्रणमन्ति शंभुम्

ārādhayanti prabhumīśitāraṃ vārāṇasīmadhyagatā munindrāḥ / yajanti yajñairabhisaṃdhihīnāḥ stuvanti rudraṃ praṇamanti śaṃbhum

हिन्दी अर्थ

वर्णवाला, वितल श्वेत वर्णका और तल कृष्ण वर्णका कहा गया है

English

Among those leading sages Jaimini, the great sage and disciple of Vyasa, asked Vyasa about the eternal and mystic significance of those religious duties.

अध्याय ३०

श्लोक 29

नमो भवायामलयोगधाम्ने स्थाणुं प्रपद्ये गिरिशं पुराणम् ।स्मरामि रुद्रं हृदये निविष्टं जाने महादेवमनेकरूपम्

namo bhavāyāmalayogadhāmne sthāṇuṃ prapadye giriśaṃ purāṇam / smarāmi rudraṃ hṛdaye niviṣṭaṃ jāne mahādevamanekarūpam

हिन्दी अर्थ

हे मुनिश्रेष्ठो! शुभ रसातल गरुड, वासुकि (नाग) तथा अन्य (महात्माओं)-से सेवित कहा गया है। सभी शोभाओंसे युक्त तलातल विरोचन, हिरण्याक्ष तथा तक्षक आदिके द्वारा सेवित कहा गया है। सुतल वैनतेय आदि पक्षी, कालनेमि प्रभृति दूसरे श्रेष्ठ असुरोंसे समाकीर्ण है। तारक, अग्निमुख आदि यवन और महान् अन्तक आदि नागों तथा असुर प्रह्वादसे नितल नामक पाताल सेवित है। वितल नामक प्रसिद्ध पाताल कम्बल

English

Among those leading sages Jaimini, the great sage and disciple of Vyasa, asked Vyasa about the eternal and mystic significance of those religious duties.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 30
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.