Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
31
अध्याय 31 / 95

Book 1 - Adhyaya 31

53 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ53 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३१

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागेत्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच समाभाष्य मुनीन् धीमान् देवदेवस्य शूलिनः ।जगाम लिङ्गं तद् द्रष्टुं कपर्देश्वरमव्ययम्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāgetriṃśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca samābhāṣya munīn dhīmān devadevasya śūlinaḥ / jagāma liṅgaṃ tad draṣṭuṃ kapardeśvaramavyayam

हिन्दी अर्थ

नामक नागराज, महाजम्भ और वीर हयग्रीवसे सेवित है। तल नामक पाताल शंकुकर्णसे युक्त तथा प्रधान नमुचि आदि हैत्यों और अन्य विविध प्रकारके नागोंसे सुशोभित है॥ १९--२४॥

English

O holy sage, it behoves you, the omniscient one, to dispel one of our doubts. There is nothing which is unknown to you, the great sage,

अध्याय ३१

श्लोक 2

स्नात्वा तत्र विधानेन तर्पयित्वा पितॄन् द्विजाः ।पिशाचमोचने तीर्थे पूजयामास शूलिनम्

snātvā tatra vidhānena tarpayitvā pitṝn dvijāḥ / piśācamocane tīrthe pūjayāmāsa śūlinam

हिन्दी अर्थ

तेषामधस्तान्नरका मायाद्या: परिकोर्तिताः । पापिनस्तेषु पच्यन्ते न ते वर्णयितुं क्षमा: कालाग्निरुद्रो योगात्मा नारसिंहो ऽपि माधव:

English

On hearing the words of Jaimini, Sage Krsnadvai- payana bowed down to the bull-bannered deity (Siva) and said in a majestic tone.

अध्याय ३१

श्लोक 3

तत्राश्चर्यमपश्यंस्ते मुनयो गुरुणा सह ।मेनिरे क्षेत्रमाहात्म्यं प्रणेमुर्गिरिशं हरम्

tatrāścaryamapaśyaṃste munayo guruṇā saha / menire kṣetramāhātmyaṃ praṇemurgiriśaṃ haram

हिन्दी अर्थ

योऽनन्तः पठ्यते देवो नागरूपी जनार्दनः । तदाधारमिदं सर्व स कालाग्निमपाश्रितः

English

O excessively blessed one, excellent, very nice. O sage, I shall explain what has been asked by you. It is the secret of secrets. May the other sages too hear it.

अध्याय ३१

श्लोक 4

कश्चिदभ्याजगामेदं शार्दूलो घोररूपधृक् ।मृगीमेकां भक्षयितुं कपर्देश्वरमुत्तमम्

kaścidabhyājagāmedaṃ śārdūlo ghorarūpadhṛk / mṛgīmekāṃ bhakṣayituṃ kapardeśvaramuttamam

हिन्दी अर्थ

तमाविश्य महायोगी कालस्तद्वदनोत्थित: । विषज्चालामयोऽन्तेऽसौ जगत् संहरति स्वयम् सहस्त्रमायोऽप्रतिमः संहर्ता शंकरोद्भवः। तामसी शाम्भवी मूर्तिः कालो लोकप्रकालनः

English

This eternal perfect knowledge was explained by Isvara formerly. It is a great secret disliked by non-intelligent persons but resorted to by men of subtle vision.

अध्याय ३१

श्लोक 5

तत्र सा भीतहृदया कृत्वा कृत्वा प्रदक्षिणम् ।धावमाना सुसंभ्रान्ता व्याघ्रस्य वशमागता

tatra sā bhītahṛdayā kṛtvā kṛtvā pradakṣiṇam / dhāvamānā susaṃbhrāntā vyāghrasya vaśamāgatā

हिन्दी अर्थ

उन (पातालों)-के नीचे माया आदि नरक कहे गये हैं, उनमें पापी लोग यातना पाते हैं। उनका वर्णन नहीं किया जा सकता। पाताललोकके नीचे शेष नामवाली वैष्णवी मूर्ति विद्यमान है । जिसे कालाग्नि रुद्र,

English

This excellent knowledge, the best among all types of knowledge, should not be imparted to one who has no faith, nor to one who is not a devotee of Paramesthin; nor should it be given to one who is not the knower of Vedas.

अध्याय ३१

श्लोक 6

तां विदार्य नखैस्तीक्ष्णैः शार्दूलः सुमहाबलः ।जगाम चान्यं विजनं देशं दृष्ट्वा मुनीश्वरान्

tāṃ vidārya nakhaistīkṣṇaiḥ śārdūlaḥ sumahābalaḥ / jagāma cānyaṃ vijanaṃ deśaṃ dṛṣṭvā munīśvarān

हिन्दी अर्थ

योगात्मा, नारसिंह, माधव, अनन्त, देव और नागरूपी जनार्दन भी कहा जाता है। यह सब उन्हींके आधारपर (टिका) है और वे कालाग्निके आश्रित हैं। उनमें प्रविष्ट होकर और उनके मुखसे प्रकट हुई विषकी ज्चालारूप होकर महायोगी काल स्वयं अन्तमें जगतका संहार करते हैं॥ २५--२८॥

English

The goddess, seated on her divine seat on the peak of Aleru asked Mahadeva, Isana, the enemy of the Tripuras.

अध्याय ३१

श्लोक 7

मृतमात्रा च सा बाला कपर्देशाग्रतो मृगी ।अदृश्यत महाज्वाला व्योम्नि सूर्यसमप्रभा

mṛtamātrā ca sā bālā kapardeśāgrato mṛgī / adṛśyata mahājvālā vyomni sūryasamaprabhā

हिन्दी अर्थ

हजारों मायावाला एवं शंकरसे उत्पन्न अद्वितीय (काल) संहार करनेवाला है। वह शम्भुकी तामसी मूर्ति है। काल ही लोकोंका संहार करता है

English

O Mahadeva, O lord of Devas, O destroyer of the distress of devotees, how can a man perceive you, the lord, in a short while?

अध्याय ३१

श्लोक 8

त्रिनेत्रा नीलकण्ठा च शशाङ्काङ्कितमूर्धजा ।वृषाधिरूढा पुरुषैस्तादृशैरेव संवृता

trinetrā nīlakaṇṭhā ca śaśāṅkāṅkitamūrdhajā / vṛṣādhirūḍhā puruṣaistādṛśaireva saṃvṛtā

हिन्दी अर्थ

सात महाद्वीपों और सात महासागरोंका परिमाण, जम्बूद्वीप तथा मेरुपर्वतकी स्थिति, भारत तथा किंपुरुष आदि वर्षोंका वर्णन, वर्षपर्वतोंकी स्थिति, जम्बूद्वीपके नाम पड़नेका कारण, जम्बूद्वीपके नदी एवं पर्वतोंका और वहाँके निवासियोंका वर्णन एतद् ब्रह्माण्डमाख्यातं चतुर्दशविधं महत्। अतः परं प्रवक्ष्यामि भूर्लोकस्यास्य निर्णयम्

English

O Sankara, the systems of Sarhkhya and Yoga, the penance, the meditation, the Vedic path of action and other things as well, they say, are very strenuous and tedious.

अध्याय ३१

श्लोक 9

पुष्पवृष्टिं विमुञ्चिन्ति खेचरास्तस्य मूर्धनि ।गणेश्वरः स्वयं भूत्वा न दृष्टस्तत्क्षणात् ततः

puṣpavṛṣṭiṃ vimuñcinti khecarāstasya mūrdhani / gaṇeśvaraḥ svayaṃ bhūtvā na dṛṣṭastatkṣaṇāt tataḥ

हिन्दी अर्थ

पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा ससमुद्रा धरा स्मृता। द्वीपैश्च सप्तभिर्युक्ता योजनानां समासतः

English

This knowledge, excluded by (i.e. incomprehensible to) the ignorant, is of great mysterious meaning and is not to be revealed to anybody else. I shall explain it to you, precisely, as mentioned by great sages.

अध्याय ३१

श्लोक 10

दृष्ट्वैतदाश्चर्यवरं जैमिनिप्रमुखा द्विजाः ।कपर्देश्वरमाहात्म्यं पप्रच्छुर्गुरुमच्युतम्

dṛṣṭvaitadāścaryavaraṃ jaiminipramukhā dvijāḥ / kapardeśvaramāhātmyaṃ papracchurgurumacyutam

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--इस चौदह (सात पाताल तथा सात ऊर्ध्वलोक) प्रकारके महान् ब्रह्माण्डका वर्णन किया गया। इसके बाद इस भूलोकके निर्णयको कहूँगा । ( भूलोकमें) जम्बूह्वीप प्रधान है। (इसके अतिरिक्त) पुष्कर द्वीप है। ये सातो महाद्वीप सात समुद्रोंसे घिरे हैं, एक द्वीपसे दूसरा द्वीप तथा एक सागरसे दूसरा सागर महान् कहा गया है। क्षारोदक, इक्षुरसोदक, सुरोदक,

English

The city of Varanasi is my secret-most holy centre. It is the cause that enables all living beings to cross the ocean of worldly existence.

अध्याय ३१

श्लोक 11

तेषां प्रोवाच भगवान् देवाग्रे चोपविश्य सः ।कपर्देशस्य माहात्म्यं प्रणम्य वृषभध्वजम्

teṣāṃ provāca bhagavān devāgre copaviśya saḥ / kapardeśasya māhātmyaṃ praṇamya vṛṣabhadhvajam

हिन्दी अर्थ

महासागर हैं। संक्षेपमें समुद्रसहित यह पृथ्वी पचास करोड़ योजन विस्तारवाली कही जाती है। यह सात द्वीपोंसे परिवेष्टित है समस्त द्वीपोंके मध्यमें शुभ जम्बूद्वीप स्थित है। उसके बीचमें स्वर्णके समान आभावाला

English

The great-souled devotees of mine who have taken to the observance of my vows and who adhere to those great observances, stay at that place.

अध्याय ३१

श्लोक 12

इदं देवस्य तल्लिङ्गं कपर्दोश्वरमुत्तमम् ।स्मृत्वैवाशेषपापौघं क्षिप्रमस्य विमुञ्चति

idaṃ devasya talliṅgaṃ kapardośvaramuttamam / smṛtvaivāśeṣapāpaughaṃ kṣipramasya vimuñcati

हिन्दी अर्थ

महामेरु कहा गया है ॥ १--६॥ भूपदास्यास्य शैलोऽसौ कर्णिकात्वेन संस्थितः

English

It is the most excellent of all holy centres; the best of all abodes; the most excellent of all types of knowledge; it is my sacred place Avimukta.

अध्याय ३१

श्लोक 13

कामक्रोधादयो दोषा वाराणसीनिवासिनाम् ।विघ्नाः सर्वे विनश्यन्ति कपर्देश्वरपूजनात्

kāmakrodhādayo doṣā vārāṇasīnivāsinām / vighnāḥ sarve vinaśyanti kapardeśvarapūjanāt

हिन्दी अर्थ

रसेन तस्याः प्रख्याता तत्र जम्बूनदीति वै। सरित् प्रवर्तते चापि पीयते तत्र वासिभिः

English

The holy centres and shrines situated in other places, in heaven, on earth and in cremation grounds are all found here.

अध्याय ३१

श्लोक 14

तस्मात् सदैव द्रष्टव्यं कपर्देश्वरमुत्तमम् ।पूजितव्यं प्रयत्नेन स्तोतव्यं वैदिकैः स्तवैः

tasmāt sadaiva draṣṭavyaṃ kapardeśvaramuttamam / pūjitavyaṃ prayatnena stotavyaṃ vaidikaiḥ stavaiḥ

हिन्दी अर्थ

उसकी ऊँचाई चौरासी हजार योजन है। नीचेकी ओर यह सोलह योजनतक प्रविष्ट है और ऊपरकी ओर बत्तीस योजन विस्तृत है। उस पर्वतके मूलमें सभी ओर सोलह हजार योजनका विस्तार है। यह पर्वत इस पृथ्वीरूप कमलकी कर्णिकाके रूपमें अवस्थित है। इसके दक्षिणमें हिमवान्, हेमकूट तथा निषध और उत्तरमें नील, श्वेत एवं श्रृंगी नामक वर्षपर्वत हैं। इनमें

English

My abode is not in contact with the earth, it is in the firmament. Those who are not liberated do not perceive it; the liberated ones observe it through the mind.

अध्याय ३१

श्लोक 15

ध्यायतामत्र नियतं योगिनां शान्तचेतसाम् ।जायते योगसंसिद्धिः सा षण्मासे न संशयः

dhyāyatāmatra niyataṃ yogināṃ śāntacetasām / jāyate yogasaṃsiddhiḥ sā ṣaṇmāse na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

परिमाणवाले हैं और अन्य (वर्षपर्वत) दस योजन कम विस्तारवाले हैं। इनकी ऊँचाई दो हजार योजनकी है और उनका विस्तार भी उतना ही है॥७--१०॥

English

This city is known as Avimukta (not deserted by me). It is the well-known cremation ground. O beautiful women; it is here that I annihilate this universe after becoming Kala.

अध्याय ३१

श्लोक 16

ब्रह्महत्यादयः पापा विनश्यन्त्यस्य पूजनात् ।पिशाचमोचने कुण्डे स्नातस्यात्र समीपतः

brahmahatyādayaḥ pāpā vinaśyantyasya pūjanāt / piśācamocane kuṇḍe snātasyātra samīpataḥ

हिन्दी अर्थ

हे द्विजो! मेरुके दक्षिण भागमें प्रथम भारतवर्ष, भी वैसे ही स्थित हैं। उसके उत्तरमें रम्यक, हिरण्मय एवं उत्तरकुरुवर्ष स्थित है। ये सभी भारतवर्षके समान हैं

English

O goddess, of all my secret abodes, this is the most lovable to me. Whenever my devotees go here, they enter me alone.

अध्याय ३१

श्लोक 17

अस्मिन् क्षेत्रे पुरा विप्रास्तपस्वी शंसितव्रतः ।शङ्कुकर्ण इति ख्यातः पूजयामास शङ्करम् ।जजाप रुद्रमनिशं प्रणवं ब्रह्मरूपिणम्

asmin kṣetre purā viprāstapasvī śaṃsitavrataḥ / śaṅkukarṇa iti khyātaḥ pūjayāmāsa śaṅkaram / jajāpa rudramaniśaṃ praṇavaṃ brahmarūpiṇam

हिन्दी अर्थ

द्विजश्रेष्ठो! इनमेंसे प्रत्येक नौ हजार योजनका है। इनके मध्यमें इलावृतवर्ष है और इसके मध्यमें उन्नत मेरु पर्वत है। है महाभागो! वहाँ मेरुके चारों ओर नौ हजार योजनका इलावृत नामक वर्ष है। वहाँ चार पर्वत

English

What is offered there as a charitable gift, the Japa performed there, the Homas, the Yajhas and the penances performed there, the meditation, the study of the Vedas and the knowledge pursued there—all these shall be inexhaustible in benefit here.

अध्याय ३१

श्लोक 18

पुष्पधूपादिभिः स्तोत्रैर्नमस्कारैः प्रदक्षिणैः ।उवास तत्र योगात्मा कृत्वा दीक्षां तु नैष्ठिकीम

puṣpadhūpādibhiḥ stotrairnamaskāraiḥ pradakṣiṇaiḥ / uvāsa tatra yogātmā kṛtvā dīkṣāṃ tu naiṣṭhikīma

हिन्दी अर्थ

हैं। मेरुके व्यासके रूपमें विरचित इनकी ऊँचाई दस हजार योजन है। इसके पूर्वमें मन्दर, दक्षिणमें गन्धमादन, पश्चिम पार्श्वमें विपुल और उत्तरमें सुपार्श्व नामक पर्वत कहा गया हैं॥ १३--१५॥ उसमें (सुपार्श्व पर्वतमें) कदम्ब, जम्बू, पीपल और वट वृक्ष हैं। है महर्षियो! यही जम्बूवृक्ष जम्बूद्वीप नाम पड्नेका कारण है। उस जम्बूवृक्षके फल महान् हाथीके प्रमाणवाले होते हैं । पर्वतके पृष्ठपर गिरनेसे वे विशीर्ण

English

All sins accumulated previously in the course of thousands of births are annihilated, the moment one enters the holy centre of Avimukta.

अध्याय ३१

श्लोक 19

कदाचिदागतं प्रेतं पश्यति स्म क्षुधान्वितम् ।अस्थिचर्मपिनद्धाङ्गं निः श्वसन्तं मुहुर्मुहुः

kadācidāgataṃ pretaṃ paśyati sma kṣudhānvitam / asthicarmapinaddhāṅgaṃ niḥ śvasantaṃ muhurmuhuḥ

हिन्दी अर्थ

हो जाते हैं। वहाँ उनके रससे प्रवाहित होनेवाली नदी जम्बूनदीके नामसे विख्यात है। वहाँके निवासी उस रसका पान किया करते हैं। वहाँ उस रस (जल)-का पान करनेसे स्वस्थ मनवाले मनुष्योंको न स्वेद (पसीना)

English

A sinner dying in Avimukta never goes to hell. All of them blessed by Isvara, attain the great goal.

अध्याय ३१

श्लोक 20

तं दृष्ट्वा स मुनिश्रेष्ठः कृपया परया युतः ।प्रोवाच को भवान् कस्माद् देशाद् देशमिमंश्रितः

taṃ dṛṣṭvā sa muniśreṣṭhaḥ kṛpayā parayā yutaḥ / provāca ko bhavān kasmād deśād deśamimaṃśritaḥ

हिन्दी अर्थ

होता है, न उनमें दुर्गन्धि होती है, न वृद्धावस्था आती है और न ही उनकी इन्द्रियाँ क्षीण होती हैं। उस (जम्बू नदी)-के तटपर स्थित मिट्टीके रसका वायु शोषण कर लेता है, जिससे जाम्बूनद नामक सुवर्ण होता है, सिद्धगण उसीका आभूषण धारण करते हैं

English

Realising that salvation is very difficult to achieve and the world is very terrible, a man should strike his feet with stone and stay on in Varanasi.

अध्याय ३१

श्लोक 21

तस्मै पिशाचः क्षुधया पीड्यमानो ऽब्रवीद् वचः ।पूर्वजन्मन्यहं विप्रो धनधान्यसमन्वितः ।पुत्रपौत्रादिभिर्युक्तः कुटुम्बभरणोत्सुकः

tasmai piśācaḥ kṣudhayā pīḍyamāno 'bravīd vacaḥ / pūrvajanmanyahaṃ vipro dhanadhānyasamanvitaḥ / putrapautrādibhiryuktaḥ kuṭumbabharaṇotsukaḥ

हिन्दी अर्थ

भद्राश्वः पूर्वतो मेरोः केतुमालश्च पश्चिमे। वर्ष द्वे तु मुनिश्रेष्ठास्तयोर्मध्ये इलावृतम्

English

O Paramesvarl, it is very rare that a living being attains penance * there, but to him who dies there, the goal is conducive to liberation from worldly existence.

अध्याय ३१

श्लोक 22

न पूजिता मया देवा गावो ऽप्यतिथयस्तथा ।न कदाचित् कृतं पुण्यमल्पं वा स्वल्पमेव वा

na pūjitā mayā devā gāvo 'pyatithayastathā / na kadācit kṛtaṃ puṇyamalpaṃ vā svalpameva vā

हिन्दी अर्थ

सरांस्येतानि चत्वारि देवभोग्यानि सर्वदा वैकङ्को मणिशैलश्च ऋक्षवांश्चाचलोत्तमाः

English

O daughter of the lord of mountains, thanks to my grace, sin perishes here. But insensible men, deluded by my Maya do not perceive it.

अध्याय ३१

श्लोक 23

एकदा भगवान् देवो गोवृषेश्वरवाहनः ।विश्वेश्वरो वाराणस्यां दृष्टः स्पृष्टे नमस्कृतः

ekadā bhagavān devo govṛṣeśvaravāhanaḥ / viśveśvaro vārāṇasyāṃ dṛṣṭaḥ spṛṣṭe namaskṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

वेणुमांश्चैव मेघश्च निषधो देवपर्वतः । इत्येते देवरचिताः सिद्धावासाः प्रकीर्तिताः

English

Those who are deluded and enveloped by darkness do not perceive Avimukta. They enter in the midst of faeces, urine and semen again and again.

अध्याय ३१

श्लोक 24

तदाचिरेण कालेन पञ्चत्वमहमागतः ।न दृष्टं नन्मया घोरं यमस्य वदनं मुने

tadācireṇa kālena pañcatvamahamāgataḥ / na dṛṣṭaṃ nanmayā ghoraṃ yamasya vadanaṃ mune

हिन्दी अर्थ

अरुणोदस्य सरसः पूर्वतः केसराचलः। त्रिकूटशिखरश्चेच पतङ्गो रुचकस्तथा इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः

English

If buffeted by hundreds of calamities, a person enters and stays at my city, he attains the highest beatitude from which there is no return.

अध्याय ३१

श्लोक 25

ईदृशीं योनिमापन्नः पैशाचीं क्षुधयान्वितः ।पिपासयाधुनाक्रान्तो न जानामि हिताहितम्

īdṛśīṃ yonimāpannaḥ paiśācīṃ kṣudhayānvitaḥ / pipāsayādhunākrānto na jānāmi hitāhitam

हिन्दी अर्थ

महाभद्रस्य सरसो दक्षिणे केसराचलः।

English

He enters the abode of Siva that is free from births, deaths and old age. That is the goal of those who seek salvation, who have no further fear of death.

अध्याय ३१

श्लोक 26

यदि कञ्चित् समुद्धर्तुमुपायं पश्यसि प्रभो ।कुरुष्व तं नमस्तुभ्यं त्वामहं शरणं गतः

yadi kañcit samuddhartumupāyaṃ paśyasi prabho / kuruṣva taṃ namastubhyaṃ tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

एते पर्वतराजानः सिद्धगन्धर्वसेविता: असितोदस्य सरसः पश्चिमे केसराचलः। शङ्खकूटोऽथ वृषभो हंसो नागस्तथा परः

English

Avitnukta is the greatest knowledge, Avimukta is the greatest region, Avimukta is the greatest principle, Avimukta is the greatest and the most auspicious Bliss.

अध्याय ३१

श्लोक 27

इत्युक्तः शङ्कुकर्णो ऽथ पिशाचमिदमब्रवीत् ।त्वादृशो न हि लोके ऽस्मिन् विद्यते पुण्यकृत्तमः

ityuktaḥ śaṅkukarṇo 'tha piśācamidamabravīt / tvādṛśo na hi loke 'smin vidyate puṇyakṛttamaḥ

हिन्दी अर्थ

'कालाञ्जनः शुक्रशैलो नीलः कमल एव च।

English

At the end I bestow the greatest knowledge and the greatest region, on those who take an irrevocable vow of staying in Avimukta.

अध्याय ३१

श्लोक 28

यत् त्वया भगवान् पूर्वं दृष्टो विश्वेश्वरः शिवः ।संस्पृष्टो वन्दितो भूयः को ऽन्यस्त्वत्सदृशो भुवि

yat tvayā bhagavān pūrvaṃ dṛṣṭo viśveśvaraḥ śivaḥ / saṃspṛṣṭo vandito bhūyaḥ ko 'nyastvatsadṛśo bhuvi

हिन्दी अर्थ

इत्येते देवगन्धर्वसिद्धसङ्कनिषेविताः । सरसो मानसस्येह उत्तरे केसराचलः मेरुके पूर्वमें भद्राश्व, पश्चिममें केतुमाल नामक दो वर्ष हैं। मुनिश्रेष्ठो! उन दोनोंके मध्य इलावृत वर्ष है। पूर्वमें चैत्ररथ नामक वन, दक्षिणमें गन्धमादन, पश्चिममें वैभ्राज और उत्तरमें सवितृवन स्थित है। उन (वनों)-

English

Therefore, one shall not commit sins physically, mentally or verbally. O excellent Brahmanas, this is the secret of the Vedas and the Puranas.

अध्याय ३१

श्लोक 29

तेन कर्मविपाकेन देशमेतं समागतः ।स्नानं कुरुष्व शीघ्रं त्वमस्मिन् कुण्डे समाहितः ।येनेमां कुत्सितां योनिं क्षिप्रमेव प्रहास्यसि

tena karmavipākena deśametaṃ samāgataḥ / snānaṃ kuruṣva śīghraṃ tvamasmin kuṇḍe samāhitaḥ / yenemāṃ kutsitāṃ yoniṃ kṣiprameva prahāsyasi

हिन्दी अर्थ

में अरुणोद, महाभद्र, असितोद और मानस नामक- ये चार सरोवर हैं। ये सदा देवताओंद्वारा उपभोग किये जाने योग्य हैं। सितान्त, कुमुद्वान्, कुरुरी, माल्यवान्,

English

After saying this, the holy lord Vyasa, the most excellent among the knowers of the Vedas, went to Varanasi along with his excellent disciples.

अध्याय ३१

श्लोक 30

स एवमुक्तो मुनिना पिशाचो दयालुना देववरं त्रिनेत्रम् ।स्मृत्वा कपर्देश्वरमीशितारं चक्रे समाधाय मनो ऽवगाहम्

sa evamukto muninā piśāco dayālunā devavaraṃ trinetram / smṛtvā kapardeśvaramīśitāraṃ cakre samādhāya mano 'vagāham

हिन्दी अर्थ

मन्दर, वेणुमान्, मेघ, निषध एवं देवपर्वत-इन सभी रेष्ठ पर्वतोंकी रचना देवताओंद्वारा हुई है और इहे सिद्धोंका आवास कहा जाता है॥ २१--२५॥ अरुणोद सरोवरके पूर्वमें केसराचल, त्रिकूट-

English

For derivation see the legend in VV. 16-18. For its glory cf. NP. II. 49.6-10, Pd. P. I. 34.10. In fact KP. VV. 3-29 in this chapter are practically the same as Pd. P. I. 34.1-25.

अध्याय ३१

श्लोक 31

तदावगाढो मुनिसंनिधाने ममार दिव्याभरणोपपन्नः ।अदृश्यतार्कप्रतिमे विमाने शशाङ्कचिह्नाङ्कितचारुमौलिः

tadāvagāḍho munisaṃnidhāne mamāra divyābharaṇopapannaḥ / adṛśyatārkapratime vimāne śaśāṅkacihnāṅkitacārumauliḥ

हिन्दी अर्थ

पिशाचक, पञ्चशैल, कैलास और पर्वतोंमें उत्तम हिमवान्-ये सभी देवताओंद्वारा सेवित अत्यन्त श्रेष्ठ पर्वत हैं

English

After worshipping Mahadeva, there, alongwith his disciples, the great sage recounted its greatness to the sages whose souls are purified by meditation.

अध्याय ३१

श्लोक 32

विभाति रुद्रैरभितो दिवस्थैः समावृतो योगिभैरप्रमेयैः ।सबालखिल्यादिभिरेष देवो यथोदये भानुरशेषदेवः

vibhāti rudrairabhito divasthaiḥ samāvṛto yogibhairaprameyaiḥ / sabālakhilyādibhireṣa devo yathodaye bhānuraśeṣadevaḥ

हिन्दी अर्थ

महाभद्र सरोवरके दक्षिणमें-केसराचल, शिखिवास, सिद्धों और गन्धर्वोसे सेवित हें ॥ ३०--३४॥

English

This is that stainless Linga Othkara by name. It is very splendid. By its sheer memory, one is released from all sins.

अध्याय ३१

श्लोक 33

स्तुवन्ति सिद्धा दिवि देवसङ्घा नृत्यन्ति दिव्याप्सरसो ऽभिरामाः ।मुञ्चन्ति वृष्टिं कुसुमाम्बुमिश्रां गन्धर्वविद्याधरकिंनराद्याः

stuvanti siddhā divi devasaṅghā nṛtyanti divyāpsaraso 'bhirāmāḥ / muñcanti vṛṣṭiṃ kusumāmbumiśrāṃ gandharvavidyādharakiṃnarādyāḥ

हिन्दी अर्थ

असितोद सरोवरके पश्चिममें केसराचल, शंखकूट, वृषभ, हंस, नाग, कालाञ्जन, शुक्रशैल, नील, कमल,

English

It is here that the excellent supreme knowledge of five Ayatanas (five-faced Siva?), capable of granting absolute emancipation from Saihsara, has been always worshipped by the sages.

अध्याय ३१

श्लोक 34

संस्तूयमानो ऽथ मुनीन्द्रसङ्घै- रवाप्य बोधं भगवात्प्रसादात् ।समाविशन्मण्डलमेतदग्र्यं त्रयीमयं यत्र विभाति रुद्रः

saṃstūyamāno 'tha munīndrasaṅghai- ravāpya bodhaṃ bhagavātprasādāt / samāviśanmaṇḍalametadagryaṃ trayīmayaṃ yatra vibhāti rudraḥ

हिन्दी अर्थ

महाकपिल--ये सभी (पर्वत) देव, गन्धर्व और सिद्धोके समूहोंद्वारा सेवित हैं। मानसरोवरके उत्तरमें केसराचल नामक पर्वत है॥ ३५--३७॥ इन प्रधान शैलोंके मध्य क्रमानुसार घाटियाँ, सरोवर

English

Here the glorious Lord Rudra, god Mahadeva himself who has assumed five-bodied {Pancayatand) form and who bes¬ tows Moksa on living beings, sports.

अध्याय ३१

श्लोक 35

दृष्ट्वा विमुक्तं स पिशाचभूतं मुनिः प्रहृष्टो मनसा महेशम् ।विचिन्त्य रुद्रं कविमेकमग्निं प्रणम्य तुष्टाव कपर्दिनं तम्

dṛṣṭvā vimuktaṃ sa piśācabhūtaṃ muniḥ prahṛṣṭo manasā maheśam / vicintya rudraṃ kavimekamagniṃ praṇamya tuṣṭāva kapardinaṃ tam

हिन्दी अर्थ

सन्ति चैवान्तरद्रोण्यः सरांसि च वनानि च॥ ३८ ॥ और अनेक वन हैं। वहाँ प्रसन्न, रजोगुणरहित और सभी

English

What is mentioned as the knowledge pertaining to Pasupati and which has five topics or imports is this stainless Linga situated at Oihkara.

अध्याय ३१

श्लोक 36

शङ्कुकर्ण उवाच कपर्दिनं त्वां परतः परस्ताद् गोप्तारमेकं पुरुषं पुराणम् ।व्रजामि योगेश्वरमीशितार- मादित्यमग्निं कपिलाधिरूढम्

śaṅkukarṇa uvāca kapardinaṃ tvāṃ parataḥ parastād goptāramekaṃ puruṣaṃ purāṇam / vrajāmi yogeśvaramīśitāra- mādityamagniṃ kapilādhirūḍham

हिन्दी अर्थ

वसन्ति तत्र मुनयः सिद्धाश्च ब्रह्मभाविताः । दुःखोंसे विनिर्मुक्त ब्रह्मवादी मुनि और सिद्ध निवास

English

The five topics are super-quiescence, supreme peace, knowledge, stability and cessation. These five are the five aspects of the Linga of Isvara.

अध्याय ३१

श्लोक 37

त्वां ब्रह्मपारं हृदि सन्निविष्टं हिरण्मयं योगिनमादिमन्तम् ।व्रजामि रुद्रं शरणं दिवस्थं महामुनिं ब्रह्ममयं पवित्रम्

tvāṃ brahmapāraṃ hṛdi sanniviṣṭaṃ hiraṇmayaṃ yoginamādimantam / vrajāmi rudraṃ śaraṇaṃ divasthaṃ mahāmuniṃ brahmamayaṃ pavitram

हिन्दी अर्थ

प्रसन्नाः शान्तरजसः सर्वदुःखविवर्जिताः॥ ३९॥ करते हैँ

English

The Linga designated as Oihkara is called Pancaya- tana (having five abodes) as it is the support of the five deities viz. Brahma and others.

अध्याय ३१

श्लोक 38

सहस्त्रपादाक्षिशिरो ऽभियुक्तं सहस्त्रबाहुं नमसः परस्तात् ।त्वां ब्रहामपारं प्रणमामि शंभुं हिरण्यगर्भाधिपतिं त्रिनेत्रम्

sahastrapādākṣiśiro 'bhiyuktaṃ sahastrabāhuṃ namasaḥ parastāt / tvāṃ brahāmapāraṃ praṇamāmi śaṃbhuṃ hiraṇyagarbhādhipatiṃ trinetram

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा, शंकर, इन्द्र, अग्नि, वरुण आदि देवताओंकी पुरियोंका तथा वहाँके निवासियोंका वर्णन, गङ्ाकी चार धाराओं और आठ मर्यादापर्वतोंका वर्णन मेरोरुपरि विख्याता देवदेवस्य वेधसः

English

If at the time of death, one remembers the Linga pertaining to Isvara, the unchanging Pancayatana Linga, one enters the Supreme light and bliss.

अध्याय ३१

श्लोक 39

यतः प्रसूतिर्जगतो विनाशो येनावृतं सर्वमिदं शिवेन ।तं ब्रह्मपारं भगवन्तमीशं प्रणम्य नित्यं शरणं प्रपद्ये

yataḥ prasūtirjagato vināśo yenāvṛtaṃ sarvamidaṃ śivena / taṃ brahmapāraṃ bhagavantamīśaṃ praṇamya nityaṃ śaraṇaṃ prapadye

हिन्दी अर्थ

तत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वभावनः । उपास्यमानो योगीन्द्रर्मुनीन्द्रोपेन्द्रशंकरेः

English

Formerly, the celestial sages, the Siddhas and the Brahmanical sages had worshipped Lord Is ana here and had attained thereby the greatest region (viz. Moksa).

अध्याय ३१

श्लोक 40

अलिङ्गमालोकविहीनरूपं स्वयंप्रभं चित्पतिमेकरुद्रम् ।तं ब्रह्मपारं परमेश्वरं त्वां नमस्करिष्ये न यतो ऽन्यदस्ति

aliṅgamālokavihīnarūpaṃ svayaṃprabhaṃ citpatimekarudram / taṃ brahmapāraṃ parameśvaraṃ tvāṃ namaskariṣye na yato 'nyadasti

हिन्दी अर्थ

तत्र देवेश्वरेशानं विश्वात्मानं प्रजापतिम्! सनत्कुमारो भगवानृपास्ते नित्यमेव हि तत्र देवादिदेवस्य शम्भोरमिततेजसः। दीप्तमायतनं शुक्र पुरस्ताद् ब्रह्मणः स्थितम्

English

Formerly, the celestial sages, the Siddhas and the Brahmanical sages had worshipped Lord Is ana here and had attained thereby the greatest region (viz. Moksa).

अध्याय ३१

श्लोक 41

यं योगिनस्त्यक्तसबीजयोगा लब्ध्वा समाधिं परमार्थभूताः ।पश्यन्ति देवं प्रणतो ऽस्मि नित्यं तं ब्रह्मपारं भवतः स्वरूपम्

yaṃ yoginastyaktasabījayogā labdhvā samādhiṃ paramārthabhūtāḥ / paśyanti devaṃ praṇato 'smi nityaṃ taṃ brahmapāraṃ bhavataḥ svarūpam

हिन्दी अर्थ

दिव्यकान्तिसमायुक्तं चतुर्द्वारं सुशोभनम्। महषिगणसंकीर्ण ब्रह्माविद्धिर्निषेवितम्

English

Formerly, the celestial sages, the Siddhas and the Brahmanical sages had worshipped Lord Is ana here and had attained thereby the greatest region (viz. Moksa).

अध्याय ३१

श्लोक 42

न यत्र नामादिविशेषकॢप्ति- र् न संदृशे तिष्ठति यत्स्वरूपम् ।तं ब्रह्मपारं प्रणतो ऽस्मि नित्यं स्वयंभुवं त्वां शरणं प्रपद्ये

na yatra nāmādiviśeṣakḷpti- r na saṃdṛśe tiṣṭhati yatsvarūpam / taṃ brahmapāraṃ praṇato 'smi nityaṃ svayaṃbhuvaṃ tvāṃ śaraṇaṃ prapadye

हिन्दी अर्थ

देव्या सह महादेवः शशाङ्कार्काग्रिलोचनः । तत्र वेदविदः शान्ता मुनयो ब्रह्मचारिणः । पूजयन्ति महादेवं तापसाः सत्यवादिनः

English

Formerly, the celestial sages, the Siddhas and the Brahmanical sages had worshipped Lord Is ana here and had attained thereby the greatest region (viz. Moksa).

अध्याय ३१

श्लोक 43

यद् वेदवादाभिरता विदेहं सब्रह्मविज्ञानमभेदमेकम् ।पश्यन्त्यनेकं भवतः स्वरूपं सब्रह्मपारं प्रणतो ऽस्मि नित्यम्

yad vedavādābhiratā videhaṃ sabrahmavijñānamabhedamekam / paśyantyanekaṃ bhavataḥ svarūpaṃ sabrahmapāraṃ praṇato 'smi nityam

हिन्दी अर्थ

तेषां साक्षान्महादेवो मुनीनां ब्रह्मवादिनाम्। गृह्णाति पूजां शिरसा पार्वत्या परमेश्वरः

English

Formerly, the celestial sages, the Siddhas and the Brahmanical sages had worshipped Lord Is ana here and had attained thereby the greatest region (viz. Moksa).

अध्याय ३१

श्लोक 44

यतः प्रधानं पुरुषः पुराणो विवर्तते यं प्रणमन्ति देवाः ।नमामि तं ज्योतिषि संनिविष्टं कालं बृहन्तं भवतः स्वरूपम्

yataḥ pradhānaṃ puruṣaḥ purāṇo vivartate yaṃ praṇamanti devāḥ / namāmi taṃ jyotiṣi saṃniviṣṭaṃ kālaṃ bṛhantaṃ bhavataḥ svarūpam

हिन्दी अर्थ

उपासते सहस्त्राक्षं देवास्तत्र सहस्त्रशः ये धार्मिका वेदविदो यागहोमपरायणाः। तेषां तत् परमं स्थानं देवानामपि दुर्लभम्

English

Formerly, the celestial sages, the Siddhas and the Brahmanical sages had worshipped Lord Is ana here and had attained thereby the greatest region (viz. Moksa).

अध्याय ३१

श्लोक 45

व्रजामि नित्यं शरणं गुहेशं स्थाणुं प्रपद्ये गिरिशं पुरारिम् ।शिवं प्रपद्ये हरमिन्दुमौलिं पिनाकिनं त्वां शरणं व्रजामि

vrajāmi nityaṃ śaraṇaṃ guheśaṃ sthāṇuṃ prapadye giriśaṃ purārim / śivaṃ prapadye haramindumauliṃ pinākinaṃ tvāṃ śaraṇaṃ vrajāmi

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले-देवाधिदेव ब्रह्माको मेरु पर्वतके

English

Formerly, the celestial sages, the Siddhas and the Brahmanical sages had worshipped Lord Is ana here and had attained thereby the greatest region (viz. Moksa).

अध्याय ३१

श्लोक 46

स्तुत्वैवं शङ्कुकर्णो ऽसौ भगवन्तं कपर्दिनम् ।पपात दण्डवद् भूमौ प्रोच्चरन् प्रणवं परम्

stutvaivaṃ śaṅkukarṇo 'sau bhagavantaṃ kapardinam / papāta daṇḍavad bhūmau proccaran praṇavaṃ param

हिन्दी अर्थ

है। वहाँ विश्वभावन विश्वात्मा भगवान् ब्रह्मा रहते हैं। योगीन्द्र, मुनीन्द्र, उपेन्द्र (विष्णु) और शंकर उनकी उपासना करते रहते हैं। वहाँ भगवान् सनत्कुमार नित्य ही ईशान देवेश्वर विश्वात्मा प्रजापतिकी उपासना करते हैं। वे (सनत्कुमार) योगात्मा सिद्ध, ऋषि, गन्धर्व तथा

English

Formerly, the celestial sages, the Siddhas and the Brahmanical sages had worshipped Lord Is ana here and had attained thereby the greatest region (viz. Moksa).

अध्याय ३१

श्लोक 47

तत्क्षणात् परमं लिङ्गं प्रादुर्भूतं शिवात्मकम् ।ज्ञानमानन्दमद्वैतं कोटिकालाग्निसन्निभम्

tatkṣaṇāt paramaṃ liṅgaṃ prādurbhūtaṃ śivātmakam / jñānamānandamadvaitaṃ koṭikālāgnisannibham

हिन्दी अर्थ

हैं और वहाँ निवास करते हैं॥ १--४॥

English

Formerly, the celestial sages, the Siddhas and the Brahmanical sages had worshipped Lord Is ana here and had attained thereby the greatest region (viz. Moksa).

अध्याय ३१

श्लोक 48

शङ्कुकर्णो ऽथ मुक्तात्मा तदात्मा सर्वगो ऽमलः ।निलिल्ये विमले लिङ्गे तद्भुतमिवाभवत्

śaṅkukarṇo 'tha muktātmā tadātmā sarvago 'malaḥ / nililye vimale liṅge tadbhutamivābhavat

हिन्दी अर्थ

वहाँ देवोंके आदिदेव अमित तेजस्वी शंकरका शुभ्र एवं दीस्तियुक्त मन्दिर है, जो ब्रह्माके (आयतनके) सामने स्थित है। (यह मन्दिर) दिव्य कान्तिसे सुसम्पन्न, चार द्वारोंसे युक्त, अत्यन्त सुन्दर महर्षियाँसे पूर्ण और ब्रह्मज्ञानियांद्वार सेवित है। चन्द्रमा, सूर्य एवं अग्निस्वरूप (तीन) नेत्रोंवाले प्रमथेशवर विश्वेश महादेव देवी (पार्वती) एवं प्रमथगणोंके साथ वहाँ रमण करते हैं

English

Formerly, the celestial sages, the Siddhas and the Brahmanical sages had worshipped Lord Is ana here and had attained thereby the greatest region (viz. Moksa).

अध्याय ३१

श्लोक 49

एतद् रहस्यमाख्यातं माहात्म्यं वः कपर्दिनः ।न कश्चिद् वेत्ति तमसा विद्वानप्यत्र मुह्यति

etad rahasyamākhyātaṃ māhātmyaṃ vaḥ kapardinaḥ / na kaścid vetti tamasā vidvānapyatra muhyati

हिन्दी अर्थ

वहाँ वेदज्ञ शान्तचित्त मुनि, ब्रह्मचारी, तपस्वी और सत्यवादी लोग महादेवकी पूजा करते हैं । इन ब्रह्मवादी मुनियोंको पूजाको पार्वतीके साथ साक्षात् परमेश्वर महादेव सिरसे आदरपूर्वक स्वीकार करते हें । वहीं श्रेष्ठ

English

Formerly, the celestial sages, the Siddhas and the Brahmanical sages had worshipped Lord Is ana here and had attained thereby the greatest region (viz. Moksa).

अध्याय ३१

श्लोक 50

य इमां शृणुयान्नित्यं कथां पापप्रणाशिनीम् ।भक्तः पापविशुद्धात्मा रुद्रसामीप्यमाप्नुयात्

ya imāṃ śṛṇuyānnityaṃ kathāṃ pāpapraṇāśinīm / bhaktaḥ pāpaviśuddhātmā rudrasāmīpyamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

पर्वत (मेरु)-पर पूर्वको ओर इन्द्रको सभी शोभाओंसे समन्वित अमरावती नामको श्रेष्ठ पुरी है अप्सराओंका समूह, गान-परायण गन्धर्व तथा हजारों

English

Formerly, the celestial sages, the Siddhas and the Brahmanical sages had worshipped Lord Is ana here and had attained thereby the greatest region (viz. Moksa).

अध्याय ३१

श्लोक 51

पठेच्च सततं शुद्धो ब्रह्मपारं महास्तवम् ।प्रातर्मध्याह्नसमये स योगं प्राप्नुयात् परम्

paṭhecca satataṃ śuddho brahmapāraṃ mahāstavam / prātarmadhyāhnasamaye sa yogaṃ prāpnuyāt param

हिन्दी अर्थ

धार्मिक हैं, वेदज्ञ हैं, यज्ञ एवं होमपरायण हैं, उनका वह परम स्थान देवताओंके लिये भी दुर्लभ है

English

Formerly, the celestial sages, the Siddhas and the Brahmanical sages had worshipped Lord Is ana here and had attained thereby the greatest region (viz. Moksa).

अध्याय ३१

श्लोक 52

इहैव नित्यं वत्स्यामो देवदेवं कपर्दिनम् ।द्रक्ष्यामः सततं देवं पूजयामो ऽथ शूलिनम्

ihaiva nityaṃ vatsyāmo devadevaṃ kapardinam / drakṣyāmaḥ satataṃ devaṃ pūjayāmo 'tha śūlinam

हिन्दी अर्थ

तस्य दक्षिणदिग्भागे वह्वेरमिततेजसः। तेजोवती नाम पुरी दिव्याश्चर्यसमन्विता तत्रास्ते भगवान् वह्विर्राजमानः स्वतेजसा । जपिनां होमिनां स्थानं दानवानां दुरासदम्

English

Formerly, the celestial sages, the Siddhas and the Brahmanical sages had worshipped Lord Is ana here and had attained thereby the greatest region (viz. Moksa).

अध्याय ३१

श्लोक 53

इत्युक्त्वा भगवान् व्यासः शिष्यैः सह महामुनिः ।उवास तत्र युक्तात्मा पूजयन् वै कपर्दिनम्

ityuktvā bhagavān vyāsaḥ śiṣyaiḥ saha mahāmuniḥ / uvāsa tatra yuktātmā pūjayan vai kapardinam

हिन्दी अर्थ

नास्ना संयमनी दिव्या सिद्धगन्धर्वसेविता

English

Formerly, the celestial sages, the Siddhas and the Brahmanical sages had worshipped Lord Is ana here and had attained thereby the greatest region (viz. Moksa).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 31
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.