Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
33
अध्याय 33 / 95

Book 1 - Adhyaya 33

36 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ36 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३३

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वात्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच ततः सर्वाणि गुह्यानि तीर्थान्यायतनानि च ।जगाम भगवान् व्यासो जैमिनिप्रमुखैर्वृतः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge dvātriṃśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca tataḥ sarvāṇi guhyāni tīrthānyāyatanāni ca / jagāma bhagavān vyāso jaiminipramukhairvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र नारायणं देवं विश्वयोनिं सनातनम्। सूतजीने कहा-केतुमालवर्षके पुरुष कृष्णवर्णके होते हैं और सभी पनस (कटहल)-का भोजन करनेवाले होते हैं। वहाँको स्त्रियाँ कमलपत्रके समान वर्णवाली होती हैं। ये सभी दस हजार वर्षतक जीवित रहते हैं।

English

(The flame of Are) had three eyes. It was blue¬ necked and the crest was marked by the moon. It was seated on

अध्याय ३३

श्लोक 2

प्रयागं परमं तीर्थं प्रयागादधिकं शुभम् ।विश्वरूपं तथा तीर्थं तालतीर्थमनुत्तमम्

prayāgaṃ paramaṃ tīrthaṃ prayāgādadhikaṃ śubham / viśvarūpaṃ tathā tīrthaṃ tālatīrthamanuttamam

हिन्दी अर्थ

भद्राश्ववर्षके पुरुष शुक्ल वर्णके होते हैं और स्त्रिया चन्द्रमाकी किरणों (चाँदनी)-के समान वर्णवाली होती हैं। ये सब आमका आहार करते हैं तथा दस हजार वर्षतक जीवित रहते हैं। रम्यकवर्षके पुरुष और

English

The firmament-dwellers showered flowers on his head. He became the Ganesvara himself and vanished at the same instant.

अध्याय ३३

श्लोक 3

आकाशाख्यं महातीर्थं तीर्थं चैवार्षभं परम् ।स्वर्नोलं च महातीर्थं गौरीतीर्थमनुत्तमम्

ākāśākhyaṃ mahātīrthaṃ tīrthaṃ caivārṣabhaṃ param / svarnolaṃ ca mahātīrthaṃ gaurītīrthamanuttamam

हिन्दी अर्थ

स्त्रियाँ-सभी चाँदीकी प्रभाके समान दिखायी देते हैं। ये सत्त्वभावमें स्थित रहनेवाले होते हैं तथा वटवृक्षके फलका भोजन करते हैं और ग्यारह हजार पाँच सौ वर्षोतक जीवित रहते हैं । हिरण्मयवर्षमें सोनेकी आभावाले निवास करते हैं, सभी लकुच (बड्हरके फल)-का भोजन करते हैं और बारह हजार पाँच सौ वर्षतक सभी स्त्री-पुरुष उसी प्रकार जीवित रहते हैं, जैसे कि देवलोकमें स्थित हों॥ १--४॥

English

On seeing this wonderful event, (the disciples) the -chief of whom was Jaimini asked the infallible preceptor about the greatness of Kapardisvara.

अध्याय ३३

श्लोक 4

प्राजापत्यं तथा तीर्थं स्वर्गद्वारं तथैव च ।जम्बुकेश्वरमित्युक्तं धर्माख्यं तीर्थमुत्तमम्

prājāpatyaṃ tathā tīrthaṃ svargadvāraṃ tathaiva ca / jambukeśvaramityuktaṃ dharmākhyaṃ tīrthamuttamam

हिन्दी अर्थ

कुरुवर्षमें दुग्धाहार करनेवाले श्यामवर्णके (स्त्री-

English

After bowing down to the bull-bannered deity and sitting in front of the lord, the holy sage recounted the greatness ■of Kapardisa.

अध्याय ३३

श्लोक 5

गयातीर्थं महातीर्थं तीर्थं चैव महानदी ।नारायणं परं तीर्थं वायुतीर्थमनुत्तमम्

gayātīrthaṃ mahātīrthaṃ tīrthaṃ caiva mahānadī / nārāyaṇaṃ paraṃ tīrthaṃ vāyutīrthamanuttamam

हिन्दी अर्थ

हैं। वे सभी मैथुनसे उत्पन्न होते हैं, नित्य सुखोपभोगी होते हैं और चन्द्रद्वीपमें महादेव शिवकी निरन्तर उपासना करते हैं। है विप्रो! इसी प्रकार किंपुरुषवर्षके मनुष्य स्वर्ण-वर्णके समान होते हैं। पाकड़ वृक्षके फलोंका भोजन करनेवाले ये दस हजार वर्षतक जीवित रहते हैं। ये भक्तियुक्त होकर आदरसहित मनको ध्यानमें समाधिस्थकर चतुर्मूर्ति चतुर्मुख देव (ब्रह्मा) -की निरन्तर उपासना करते रहते हैं। इसी प्रकार हरिवर्षमें रहनेवाले

English

This excellent Lihga of Lord Kapardisvara should be worshipped assiduously and with care and eulogised by the Vedic hymns.

अध्याय ३३

श्लोक 6

ज्ञानतीर्थं परं गुह्यं वाराहं तीर्थमुत्तमम् ।यमतीर्थं महापुण्यं तीर्थं संवर्तकं शुभम्

jñānatīrthaṃ paraṃ guhyaṃ vārāhaṃ tīrthamuttamam / yamatīrthaṃ mahāpuṇyaṃ tīrthaṃ saṃvartakaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

महारजत (स्वर्ण)-के समान आभावाले होते हैं। वे दस हजार वर्षतक जीवित रहते है । ईखके रसका भोजन करते हैं। यहाँ ये मनुष्य विष्णुकी भावनासे भावित होकर विश्वयोनि नारायणदेव विष्णुकी सदा

English

To the Yogins of quiescent minds, who regularly meditate here, the accomplishment of Yogic Siddhi occurs ■within six months. There is no doubt about it.

अध्याय ३३

श्लोक 7

अग्नितीर्थं द्विजश्रेष्ठाः कलशेश्वरमुत्तमम् ।नागतीर्थं सोमतीर्थं सूर्यतीर्थं तथैव च

agnitīrthaṃ dvijaśreṣṭhāḥ kalaśeśvaramuttamam / nāgatīrthaṃ somatīrthaṃ sūryatīrthaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

उपासते सदा विष्णुं मानवा विष्णुभाविताः॥ १०॥ उपासना करते हैं॥ ५--१०॥ महारजत शब्द स्वर्णका पर्याय है। (अमरकोश २। ९। ९५)

English

If one takes one's bath in the holy tankofPisa- camocana near this place and worships this lord, the sins like Brahmana-slaughter and other similar sins perish.

अध्याय ३३

श्लोक 8

पर्वताख्यं महागुह्यं मणिकर्णमनुत्तमम् ।घटोत्कचं तीर्थवरं श्रीतीर्थं च पितामहम्

parvatākhyaṃ mahāguhyaṃ maṇikarṇamanuttamam / ghaṭotkacaṃ tīrthavaraṃ śrītīrthaṃ ca pitāmaham

हिन्दी अर्थ

विमानं वासुदेवस्य पारिजातवनाश्रितम्

English

O Brahmanas, formerly a great ascetic of praiseworthy holy rites, well-known as Sahkukarna, worshipped the trident¬ bearing lord.

अध्याय ३३

श्लोक 9

गङ्गातीर्थं तु देवेशं ययातेस्तीर्थमुत्तमम् ।कापिलं चैव सोमेशं ब्रह्मतीर्थमनुत्तमम्

gaṅgātīrthaṃ tu deveśaṃ yayātestīrthamuttamam / kāpilaṃ caiva someśaṃ brahmatīrthamanuttamam

हिन्दी अर्थ

प्राकोरैर्दशभिर्युक्तं दुराधर्ष सुदुर्गमम् स्फाटिकैर्मण्डपैर्युक्तं देवराजगृहोपमम्। स्वर्णस्तम्भसहरस्त्रैश्न सर्वतः समलंकृतम्

English

He performed the Japa of the Pramva (Orh) having' the form of Rudra. He ■worshipped Rudra constantly by means of flowers, incense etc. and hymns, obeisances and circumambula- tions,

अध्याय ३३

श्लोक 10

अत्र लिङ्गं पुरानीय ब्रह्मा स्नातुं यदा गतः ।तदानीं स्थापयामास विष्णुस्तल्लिङ्गमैश्वरम्

atra liṅgaṃ purānīya brahmā snātuṃ yadā gataḥ / tadānīṃ sthāpayāmāsa viṣṇustalliṅgamaiśvaram

हिन्दी अर्थ

नारायणपरैः शुद्धैर्वेदाध्ययनतत्परैः

English

Taking up a perpetual initiation and celibacy the Yogic soul stayed there. Once he saw a very hungry ghost who had arrived there.

अध्याय ३३

श्लोक 11

ततः स्नात्वा समागत्य ब्रह्मा प्रोवाच तं हरिम् ।मयानीतमिदं लिङ्गं कस्मात् स्थापितवानसि

tataḥ snātvā samāgatya brahmā provāca taṃ harim / mayānītamidaṃ liṅgaṃ kasmāt sthāpitavānasi

हिन्दी अर्थ

योगिभिश्च समाकीर्ण ध्यायद्धिः पुरुषं हरिम्। स्तुवद्धिः सततं मन्त्रै्नमस्यद्भिशच माधवम् तत्र देवादिदेवस्य विष्णोरमिततेजसः। राजानः सर्वकालं तु महिमानं प्रकुर्वते

English

He was a mere skeleton of bones covered with bare skin and was heaving deep sighs again and again. On seeing him, the leading sage was overwhelmed with great sympathy.

अध्याय ३३

श्लोक 12

तमाह विष्णुस्त्वत्तो ऽपि रुद्रे भक्तिर्दृढा मम ।तस्मात् प्रतिष्ठितं लिङ्गंनाम्ना तव भविष्यति

tamāha viṣṇustvatto 'pi rudre bhaktirdṛḍhā mama / tasmāt pratiṣṭhitaṃ liṅgaṃnāmnā tava bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

भारते तु स्त्रियः पुंसो नानावर्णाः प्रकीर्तिताः । नानादेवार्चने युक्ता नानाकर्माणि कुर्वते। परमायुः स्मृतं तेषां शतं वर्षाणि सुव्रताः

English

He said—"who are you, sir? From which land have you come over to this place?" The ghost who was being afflicted by hunger spoke these words to him.

अध्याय ३३

श्लोक 13

भूतेश्वरं तथा तीर्थं तीर्थं धर्मसमुद्भवम् ।गन्धर्वतीर्थं परमं वाह्नेयं तीर्थमुत्तमम्

bhūteśvaraṃ tathā tīrthaṃ tīrthaṃ dharmasamudbhavam / gandharvatīrthaṃ paramaṃ vāhneyaṃ tīrthamuttamam

हिन्दी अर्थ

नानाहाराश्च जीवन्ति पुण्यपापनिमित्ततः। नवयोजनसाहस्त्रं वर्षमेतत् प्रकीर्तितम्। कर्मभूमिरियं विप्रा नराणामधिकारिणाम् इन्द्रद्यप्नः कशेरुमांस्ताप्रवर्णो गभस्तिमान्। नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः

English

"I was a Brahmana in my previous birth. I was endowed with plenty of wealth and foodgrains. I was blessed with sons, grandsons, etc. I was eager to maintain the family.

अध्याय ३३

श्लोक 14

दौर्वासिकं व्योमतीर्थं चन्द्रतीर्थं द्विजोत्तमाः ।चित्राङ्गदेश्वरं पुण्यं पुण्यं विद्याधरेश्वरम्

daurvāsikaṃ vyomatīrthaṃ candratīrthaṃ dvijottamāḥ / citrāṅgadeśvaraṃ puṇyaṃ puṇyaṃ vidyādhareśvaram

हिन्दी अर्थ

वहाँ पारिजातके वनमें शुद्ध स्फटिकका बना हुआ चन्द्रमाको शुभ्र कान्तिके समान कान्तिवाला वासुदेवका एक विमान है । चार द्वारों, चार तोरणोंसे समन्वित तथा दस प्राकारोंसे युक्त (वह विमान) अनृपम, दुराधर्ष और

English

Neither Devas, nor cows nor guests were worshipped by me. Even a minor meritorious deed, even the slightest of good action was not performed by me.

अध्याय ३३

श्लोक 15

केदारतीर्थमुग्राख्यं कालञ्जरमनुत्तमम् ।सारस्वतं प्रभासं च भद्रकर्णं ह्रदं शुभम्

kedāratīrthamugrākhyaṃ kālañjaramanuttamam / sārasvataṃ prabhāsaṃ ca bhadrakarṇaṃ hradaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

दुर्गम है। यह स्फटिकके मण्डपोंसे युक्त देवराजके भवनके समान है तथा सभी ओरसे हजारों स्वर्ण- स्तम्भोंसे अलंकृत है। इसमें सोनेकी सीढ़ियाँ हैं। यह दिव्य सिंहासनोंसे समन्वित, सभी प्रकारकी शोभाओंसे सम्पन्न तथा नाना प्रकारके रत्नोंसे सुशोभित है। स्वादिष्ट जलवाले सरोवरों और नदियोंसे शोभित है। वह स्थान नारायण-परायण, पवित्र, वेदाध्ययनमें तत्पर, पुरुष हरिका ध्यान करनेवाले लोगों तथा निरन्तर

English

Once Lord Rudra, with the lordly bull for his vehicle, the lord of the universe was seen at Varanasi. He was touched and bowed to by me.

अध्याय ३३

श्लोक 16

लौकिकाख्यं महातीर्थं तीर्थं चैव वृषध्वजम् ।हिरण्यगर्भं गोप्रेक्ष्यं तीर्थं चैव वृषध्वजम्

laukikākhyaṃ mahātīrthaṃ tīrthaṃ caiva vṛṣadhvajam / hiraṇyagarbhaṃ goprekṣyaṃ tīrthaṃ caiva vṛṣadhvajam

हिन्दी अर्थ

करनेवाले योगियोंसे व्याप्त रहता है

English

Then, ere long, I passed away. O sage but the terrible face of Yama was not seen.

अध्याय ३३

श्लोक 17

उपशान्तं शिवं चैव व्याघ्रेश्वरमनुत्तमम् ।त्रिलोचनं महातीर्थं लोलार्कं चोत्तराह्वयम्

upaśāntaṃ śivaṃ caiva vyāghreśvaramanuttamam / trilocanaṃ mahātīrthaṃ lolārkaṃ cottarāhvayam

हिन्दी अर्थ

वहाँ राजा लोग देवोंके आदिदेव अमित तेजस्वी विष्णुकी महिमाका सभी कालोंमें कीर्तन करते रहते हैं । शृंगार करनेमें तत्पर युवावस्थावाली एवं विलासिनी मनोरम स्त्रियाँ यहाँ सदा नृत्य एवं गान करती रहती हैं । इलावृतवर्षमें कमलके समान वर्णवाले जामुनके फलके रसका सेवन करनेवाले तथा तेरह हजार वर्षकी स्थिर आयुवाले व्यक्ति निवास करते हैं। भारतवर्षके स्त्री और पुरुष अनेक वर्णके बताये गये हैं। ये विविध प्रकारके

English

Having fallen into this ghoulish form of existence, I am so much afflicted by hunger and so much overwhelmed with thirst that I do not know what is beneficial or detrimental to me.

अध्याय ३३

श्लोक 18

कपालमोचनं तीर्थं ब्रह्महत्याविनाशनम् ।शुक्रेश्वरं महापुण्यमानन्दपुरमुत्तमम्

kapālamocanaṃ tīrthaṃ brahmahatyāvināśanam / śukreśvaraṃ mahāpuṇyamānandapuramuttamam

हिन्दी अर्थ

प्रकारके कर्माको करते हैं। है सुव्रतो! इनकी परम आयु सौ वर्षकी कही गयी है। अनेक प्रकारका आहार करनेवाले वे अपने पुण्य-पापके निमित्तसे जीवित रहते हैं। यह वर्ष नौ हजार योजन विस्तारवाला कहा गया है।

English

O holy lord, if you see any remedy for uplifting me from this ghostly type of existence please do it. I bow down to you. I seek refuge in you."

अध्याय ३३

श्लोक 19

एवमादीनि तीर्थानि प्राधान्यात् कथितानि तु ।न शक्यं विस्तराद् वक्तुं तीर्थसंख्या द्विजात्तमाः

evamādīni tīrthāni prādhānyāt kathitāni tu / na śakyaṃ vistarād vaktuṃ tīrthasaṃkhyā dvijāttamāḥ

हिन्दी अर्थ

हे विप्रो! यह अधिकारी पुरुषोंकी कर्मभूमि है पारियात्र-ये सात कुलपर्वत यहाँ हैं। इन्द्रद्युम्न, कशेरुमान्,

English

Sahkukarna who was addressed thus, said to the ghost:—"There is none else in this world like you, who is of the greatest meritorious deeds.

अध्याय ३३

श्लोक 20

तेषु सर्वेषु तीर्थेषु स्नात्वाभ्यर्च्य पिनाकिनम् ।उपोष्य तत्र तत्रासौ पाराशर्यो महामुनिः

teṣu sarveṣu tīrtheṣu snātvābhyarcya pinākinam / upoṣya tatra tatrāsau pārāśaryo mahāmuniḥ

हिन्दी अर्थ

वारुण-(इन आठ द्वीपोंके अतिरिक्त) यह नवाँ द्वीप सागरसे घिरा हुआ है। यह द्वीप दक्षिणोत्तरमें एक हजार योजनमें फैला हुआ है। उसके पूर्वमें किरात, पश्चिममें

English

Since, formerly. Lord Siva, the Lord of the universe, was seen, touched and saluted by you, who else can be equal to you in this world?

अध्याय ३३

श्लोक 21

तर्पयित्वा पितॄन् देवान् कृत्वा पिण्डप्रिदानकम् ।जगाम पुनरेवापि यत्र विश्वेश्वरः शिवः

tarpayitvā pitṝn devān kṛtvā piṇḍapridānakam / jagāma punarevāpi yatra viśveśvaraḥ śivaḥ

हिन्दी अर्थ

देवताओंके विमान एक अति श्रेष्ठ प्रासादके समान ही सभी सुविधाओंसे युक्त होते हैं-जैसे पुष्पक विमान, कपिलके द्वारा देवहूतिको दिया गया कामग विमान आदि।

English

That Piiaca (ghost) who had been thus advised by the merciful sage, remembered the three-eyed excellent lord Kapardlsvara, the ruler of the universe, concentrated his mind and took his ablution into the holy pond.

अध्याय ३३

श्लोक 22

स्नात्वाभ्यर्च्य परं लिङ्गं शिष्यैः सह महामुनिः ।उवाच शिष्यान् धर्मात्मा स्वान् देशान् गन्तुमर्हथा

snātvābhyarcya paraṃ liṅgaṃ śiṣyaiḥ saha mahāmuniḥ / uvāca śiṣyān dharmātmā svān deśān gantumarhathā

हिन्दी अर्थ

इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः

English

As a result of the plunge, he died in the vicinity of the sage. He was then seen in an aerial chariot that resembled the sun himself,bedecked with divine ornaments with his beauti¬ ful crest marked by the moon.

अध्याय ३३

श्लोक 23

ते प्रणम्य महात्मानं जग्मुः पैलादयो द्विजाः ।वासं च तत्र नियतो वाराणस्यां चकार सः

te praṇamya mahātmānaṃ jagmuḥ pailādayo dvijāḥ / vāsaṃ ca tatra niyato vārāṇasyāṃ cakāra saḥ

हिन्दी अर्थ

गोमती धूतपापा च बाहुदा च दृषद्वती। कौशिकी लोहिता चैव हिमवत्पादनिःसृताः शिग्रुः स्वशिल्पापि तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः

English

Rising up and surrounded by Rudras stationed in heaven and by incomprehensible Yogins, he shone like the rising sun, the lord of all, surrounded by Valakhilya sages and others.

अध्याय ३३

श्लोक 24

शान्तो दान्तस्त्रिषवणंस्नात्वाभ्यर्च्य पिनाकिनम् ।भैक्षाहारो विशुद्धात्मा ब्रह्मचर्यपरायणः

śānto dāntastriṣavaṇaṃsnātvābhyarcya pinākinam / bhaikṣāhāro viśuddhātmā brahmacaryaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

मन्दाकिनी चित्रकूटा तामसी च पिशाचिका

English

In heaven, Siddhas and Devas began to eulogise; the charming celestial Apsaras danced; the Gandharvas, Vidyadharas, Kinnaras and others showered flowers with bees hovering round them.*

अध्याय ३३

श्लोक 25

कदाचिद् वसता तत्र व्यासेनामिततेजसा ।भ्रममाणेन भिक्षा तु नैव लब्धा द्विजोत्तमाः

kadācid vasatā tatra vyāsenāmitatejasā / bhramamāṇena bhikṣā tu naiva labdhā dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

ऋक्षवत्पादजा नद्यः सर्वपापहरा नृणाम् वेण्या वैतरणी चैव बलाका च कुमुद्दती

English

After attaining spiritual enlightenment through the grace of divine Lord, he, being eulogised by groups of eminent sages, entered the foremost sphere of the sun consisting of three Vedas where Rudra himself shines.

अध्याय ३३

श्लोक 26

ततः क्रोधावृततनुर्नराणामिह वासिनाम् ।विघ्नं सृजामि सर्वेषां येन सिद्धिर्विहीयते

tataḥ krodhāvṛtatanurnarāṇāmiha vāsinām / vighnaṃ sṛjāmi sarveṣāṃ yena siddhirvihīyate

हिन्दी अर्थ

तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा कावेरी च द्विजोत्तमाः। दक्षिणापथगा नद्यः सह्ापादविनिःसृताः

English

On seeing the goblin-like ghost liberated, the sage was delighted. He mentally thought of Mahesa, Rudra, the foremost of the wise. He bowed down to and eulogised Kapardin.

अध्याय ३३

श्लोक 27

तत्क्षणे सा महादेवी शङ्करार्धशरीरिणी ।प्रादुरासीत् स्वयं प्रीत्या वेषं कृत्वा तु मानुषम्

tatkṣaṇe sā mahādevī śaṅkarārdhaśarīriṇī / prādurāsīt svayaṃ prītyā veṣaṃ kṛtvā tu mānuṣam

हिन्दी अर्थ

ऋषिकुल्या त्रिसामा च मन्दगा मन्दगामिनी । रूपा पालासिनी चेव ऋषिका वंशकारिणी। शुक्तिमत्पादसंजाताः सर्वपापहरा नृणाम् सर्वपापहराः पुण्याः स्नानदानादिकर्मसु

English

"I bow down to the eternal ancient Purusa, the sole protector, greater than the greatest. I go unto the master of Yoga, the ruler, the sun, the fire, mounted on the large mass, (a better v.l. beyond Kapila).

अध्याय ३३

श्लोक 28

भो भो व्यास महाबुद्धे शप्तव्या भवता न हि ।गृहाण भिक्षां मत्तस्त्वमुक्त्वैवं प्रददौ शिवा

bho bho vyāsa mahābuddhe śaptavyā bhavatā na hi / gṛhāṇa bhikṣāṃ mattastvamuktvaivaṃ pradadau śivā

हिन्दी अर्थ

पूर्वदेशादिकाश्चैव कामरूपनिवासिनः

English

"I bow down to the eternal ancient Purusa, the sole protector, greater than the greatest. I go unto the master of Yoga, the ruler, the sun, the fire, mounted on the large mass, (a better v.l. beyond Kapila).

अध्याय ३३

श्लोक 29

उवाच च महादेवी क्रोधनस्त्वं भवान् यतः ।इह क्षेत्रे न वस्तव्यं कृतघ्नो ऽसि त्वया सदा

uvāca ca mahādevī krodhanastvaṃ bhavān yataḥ / iha kṣetre na vastavyaṃ kṛtaghno 'si tvayā sadā

हिन्दी अर्थ

मालका मालवाश्चैव पारियात्रनिवासिनः। यहाँके मनुष्य यज्ञ, युद्ध और वाणिज्यद्वारा जीवन- निर्वाह करते हैं। (यहाँ) पर्वतोंसे निकली हुई पवित्र नदियाँ प्रवाहित होती हैं। शतद्रु, चन्द्रभागा, सरयू यमुना, इरावती, वितस्ता, विपाशा, देविका, कुहू,

English

"I bow down to the eternal ancient Purusa, the sole protector, greater than the greatest. I go unto the master of Yoga, the ruler, the sun, the fire, mounted on the large mass, (a better v.l. beyond Kapila).

अध्याय ३३

श्लोक 30

एवमुक्तः स भगवान् ध्यानाज्ज्ञात्वा परां शिवाम् ।उवाच प्रणतो भूत्वा स्तुत्वा च प्रवरैः स्तवैः

evamuktaḥ sa bhagavān dhyānājjñātvā parāṃ śivām / uvāca praṇato bhūtvā stutvā ca pravaraiḥ stavaiḥ

हिन्दी अर्थ

गोमती, धूतपापा, बाहुदा, दृषद्दती, कोशिको तथा लोहिता- ये सभी नदियाँ हिमालयकी तलहटीसे निकली हैं।

English

"I bow down to the eternal ancient Purusa, the sole protector, greater than the greatest. I go unto the master of Yoga, the ruler, the sun, the fire, mounted on the large mass, (a better v.l. beyond Kapila).

अध्याय ३३

श्लोक 31

चतुर्दश्यामथाष्टम्यां प्रवेशं देहि शाङ्करि ।एवमस्त्वित्यनुज्ञाय देवी चान्तरधीयत

caturdaśyāmathāṣṭamyāṃ praveśaṃ dehi śāṅkari / evamastvityanujñāya devī cāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

शिग्रु तथा स्वशिल्पा-ये नदियाँ पारियात्र पर्वतका आश्रय लेनेवाली कही गयी हैं चित्रकूटा, तामसी, पिशाचिका, चित्रोत्पला, विपाशा, मञ्जुला तथा वालुवाहिनी नामक ये ऋक्षवान् पर्वतके नीचेके भागसे निकली हुई नदियाँ मनुष्योंके सभी पापोंका हरण करनेवाली हैं। तापी, पयोष्णी, निर्विन्ध्या,

English

"I bow down to the eternal ancient Purusa, the sole protector, greater than the greatest. I go unto the master of Yoga, the ruler, the sun, the fire, mounted on the large mass, (a better v.l. beyond Kapila).

अध्याय ३३

श्लोक 32

एवं स भगवान् व्यासो महायोगी पुरातनः ।ज्ञात्वा क्षेत्रगुणान् सर्वान् स्थितस्तस्याथ पार्श्वतः

evaṃ sa bhagavān vyāso mahāyogī purātanaḥ / jñātvā kṣetraguṇān sarvān sthitastasyātha pārśvataḥ

हिन्दी अर्थ

शीघ्रोदा, महानदी, वेण्या, वैतरणी, बलाका, कुमुद्वती, तोया, महागौरी, दुर्गा और अन्तःशिला नामकी ये नदियाँ विन्ध्यके निचले भागसे निकली हैं और शुभ हैं तथा पवित्र जलवाली हैं। है द्विजोत्तमो! गोदावरी, भीमरथी,

English

"I bow down to the eternal ancient Purusa, the sole protector, greater than the greatest. I go unto the master of Yoga, the ruler, the sun, the fire, mounted on the large mass, (a better v.l. beyond Kapila).

अध्याय ३३

श्लोक 33

एवं व्यासं स्थितं ज्ञात्वा क्षेत्रं सेवन्ति पण्डिताः ।तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वाराणस्यां वसेन्नरः

evaṃ vyāsaṃ sthitaṃ jñātvā kṣetraṃ sevanti paṇḍitāḥ / tasmāt sarvaprayatnena vārāṇasyāṃ vasennaraḥ

हिन्दी अर्थ

कृष्णा, वर्णा, मत्सरी, तुङ्गभद्रा, सुप्रयोगा तथा कावेरी- ये नदियाँ दक्षिणकी ओर जानेवाली तथा सह्यपर्वतके पादमूलसे निकली हें ॥ ३१--३५॥ मलय पर्वतसे निकली ये सभी नदियाँ शीतल जलवाली कही गयी हैं। ऋषिकुल्या, त्रिसामा, मन्दगा, मन्दगामिनी, रूपा, पालासिनी, ऋषिका तथा वंशकारिणी--ये नदियाँ शुक्तिमान् पर्वतके निम्न भागसे उत्पन्न हैं और मनुष्योंके

English

"I bow down to the eternal ancient Purusa, the sole protector, greater than the greatest. I go unto the master of Yoga, the ruler, the sun, the fire, mounted on the large mass, (a better v.l. beyond Kapila).

अध्याय ३३

श्लोक 34

सूत उवाच यः पठेदविमुक्तस्य माहात्म्यं शृणुयादपि ।श्रावयेद् वा द्विजान् शान्तान् सो ऽपियातिपराङ्गतिम्

sūta uvāca yaḥ paṭhedavimuktasya māhātmyaṃ śṛṇuyādapi / śrāvayed vā dvijān śāntān so 'piyātiparāṅgatim

हिन्दी अर्थ

सभी पापोंको हरण करनेवाली हैं

English

"I bow down to the eternal ancient Purusa, the sole protector, greater than the greatest. I go unto the master of Yoga, the ruler, the sun, the fire, mounted on the large mass, (a better v.l. beyond Kapila).

अध्याय ३३

श्लोक 35

श्राद्धे वा दैविके कार्ये रात्रावहनि वा द्विजाः ।नदीनां चैव तीरेषु देवतायतनेषु च

śrāddhe vā daivike kārye rātrāvahani vā dvijāḥ / nadīnāṃ caiva tīreṣu devatāyataneṣu ca

हिन्दी अर्थ

हे द्विजश्रेष्ठो! इन सभी (महानदियों)-की सैकड़ों नदियाँ और उपनदियाँ हैं, जो सभी पापोंको हरनेवाली तथा स्नान, दान आदि कर्मोमें पवित्र हैं। उनमें ये कुरु, पाञ्चाल, मध्यदेश आदिके लोग, पूर्वके देशोमें रहनेवाले, कामरूपके निवासी, पुण्डू, कलिङ्ग तथा मगध देशके लोग, समस्त दाक्षिणात्य तथा (इनके

English

"I bow down to the eternal ancient Purusa, the sole protector, greater than the greatest. I go unto the master of Yoga, the ruler, the sun, the fire, mounted on the large mass, (a better v.l. beyond Kapila).

अध्याय ३३

श्लोक 36

स्नात्वा समाहितमना दम्भमात्सर्यवर्जितः ।जपेदीशं नमस्कृत्य स याति परमां गतिम्

snātvā samāhitamanā dambhamātsaryavarjitaḥ / japedīśaṃ namaskṛtya sa yāti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

जाति-विशेषके लोग), मालक, मालव, पारियात्रमें

English

"I bow down to the eternal ancient Purusa, the sole protector, greater than the greatest. I go unto the master of Yoga, the ruler, the sun, the fire, mounted on the large mass, (a better v.l. beyond Kapila).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 33
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.