Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
39
अध्याय 39 / 95

Book 1 - Adhyaya 39

45 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ45 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३९

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टात्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि संक्षेपेण द्विजोत्तमाः ।त्रैलोक्यस्यास्य मानं वो न शक्यं विस्तरेण तु

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge aṣṭātriṃśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca ataḥ paraṃ pravakṣyāmi saṃkṣepeṇa dvijottamāḥ / trailokyasyāsya mānaṃ vo na śakyaṃ vistareṇa tu

हिन्दी अर्थ

इसीलिये इन्हें अनन्त कहा जाता है। इन्हें ही अव्यक्त समझना चाहिए। ये ही ब्रह्म परम पद (अन्तिम प्राप्तव्य) हैं ॥ १७--२० ॥ ये अनन्त सर्वत्र सभी स्थानोंमें हैं, ऐसा कहा गया हे। इनका जो अव्यय माहात्म्य है, मैंने भी पूर्वमें उसका वर्णन किया है। वही ये (परमात्मा) ही भूमि, रसातल, आकाश, वायु, अग्नि, सभी समुद्रों तथा स्वर्ग-- सर्वत्र, सभी स्थानोंमें विद्यमान हैं, इसमें कोई संदेह नहीं। ये

English

By its mere remembrance the fruit of a horse sacrifice accrues to one. He is honoured in heaven as long as the moon and the sun shine.

अध्याय ३९

श्लोक 2

भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोको ऽथ महस्ततः ।जनस्तपश्च सत्यं च लोकास्त्वण्डोद्भवा मताः

bhūrloko 'tha bhuvarlokaḥ svarloko 'tha mahastataḥ / janastapaśca satyaṃ ca lokāstvaṇḍodbhavā matāḥ

हिन्दी अर्थ

ही महाद्युतिमान् पुरुषोत्तम अन्धकार तथा (प्रकाशात्मा) सत्त्वमें विद्यमान होते हुए अपने अड्रोंको अनेक रूपोंमें विभक्तकर क्रीडा करते हैं। महेश्वर अव्यक्तसे परे हैं। अण्ड अव्यक्तसे उत्पन्न होता है। अण्डसे ब्रह्मा उत्पन

English

Listen to the fruit that one attains if one casts off one's life in the wide beautiful sand bank of Gahga named Urvasipulina which is white like swans or which appears white due to the swarms of swans.

अध्याय ३९

श्लोक 3

सूर्याचन्द्रमसोर्यावत् किरणैरवभासते ।तावद् भूर्लोक आख्यातः पुराणे द्विजपुङ्गवाः

sūryācandramasoryāvat kiraṇairavabhāsate / tāvad bhūrloka ākhyātaḥ purāṇe dvijapuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

हैं और उन्होंने इस संसारकी सृष्टि की है॥ २१--२४॥ स्वारोचिषसे वैवस्वत मन्वन्तरतकके देवता, सप्तर्षि, इन्द्र आदिका वर्णन, नारायणद्वारा ही विभिन्न मन्वन्तरोंमें सृष्टि आदिका प्रतिपादन, भगवान् विष्णुकी चार मूर्तियोंका विवेचन, विष्णुका माहात्म्य

English

O ruler of men, he stays along with the Pitrs in the heavenly world for sixtysix thousand (lit. sixty thousand and sixty hundred) years.

अध्याय ३९

श्लोक 4

यावत्प्रमाणो भूर्लोको विस्तरात् परिमण्डलात् ।भुवर्लोको ऽपि तावान्स्यान्मण्डलाद् भास्करस्य तु

yāvatpramāṇo bhūrloko vistarāt parimaṇḍalāt / bhuvarloko 'pi tāvānsyānmaṇḍalād bhāskarasya tu

हिन्दी अर्थ

वेदशाखाप्रणयनं देवदेवस्य धीमतः। तथावतारान् धर्मार्थमीशानस्य कलौ युगे

English

If a man remains celibate and pure and performs worship with concentration of the mind, in the beautiful Sandhyavata, he shall attain Brahmaloka.

अध्याय ३९

श्लोक 5

ऊर्ध्वंयन्मण्डलाद् व्योमध्रुवोयावद्व्यवस्थितः ।स्वर्लोकः स समाख्यातस्तत्र वायोस्तु नेमयः

ūrdhvaṃyanmaṇḍalād vyomadhruvoyāvadvyavasthitaḥ / svarlokaḥ sa samākhyātastatra vāyostu nemayaḥ

हिन्दी अर्थ

कियन्तो देवदेवस्य शिष्याः कलियुगेषु वै। एतत् सर्व समासेन सूत वक्तुमिहार्हसि॥ पारावताश्च तुषिता देवाः स्वारोचिषेऽन्तरे! विपश्चिन्नाम देवेन्द्रो बभूवासुरसूदनः

English

He who casts off his life after reaching Koti-tirtha, is honoured in the heavenly world for a thousand crores of years.

अध्याय ३९

श्लोक 6

आवहः प्रवहश्चैव तथैवानुवहः परः ।संवहो विवहश्चाथ तदूर्ध्वं स्यात् परावहः

āvahaḥ pravahaścaiva tathaivānuvahaḥ paraḥ / saṃvaho vivahaścātha tadūrdhvaṃ syāt parāvahaḥ

हिन्दी अर्थ

सुशान्तिस्तत्र देवेन्द्रो बभूवामित्रकर्षणः

English

No doubt need be entertained about the fact that the area through which the highly blessed Gahga which has many sacred places and penance groves on its bank, flows is known as a Siddhi Ksetra.

अध्याय ३९

श्लोक 7

तथा परिवहश्चोर्ध्वं वायोर्वै सप्त नेमयः ।भूमेर्योजनलक्षे तु भानोर्वै मण्डलं स्थितम्

tathā parivahaścordhvaṃ vāyorvai sapta nemayaḥ / bhūmeryojanalakṣe tu bhānorvai maṇḍalaṃ sthitam

हिन्दी अर्थ

सुधामानस्तथा सत्याः शिवाश्चाथ प्रतर्दनाः । वशवर्तिनश्च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः तामसस्यान्तरे देवाः सुरा वाहरयस्तथा। सत्याश्च सुधियश्चैव सप्तविंशतिका गणा:

English

Gahga is called Tripatha (having triple paths) because it redeems human beings on the Earth, serpents in the nether- worlds and Devas in the heaven.

अध्याय ३९

श्लोक 8

लक्षे दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्मृतम् ।नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं तल्लक्षेण प्रकाशते

lakṣe divākarasyāpi maṇḍalaṃ śaśinaḥ smṛtam / nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ tallakṣeṇa prakāśate

हिन्दी अर्थ

शिबिरिन्द्रस्तथैवासीच्छतयज्ञोपलक्षणः । बभूव शंकरे भक्तो महादेवार्चने रतः

English

As long as the bones of a man lie in Gahga, he is honoured in the heavenly world for so many thousand years.®

अध्याय ३९

श्लोक 9

द्वेलक्षे ह्युत्तरे विप्रा बुधो नक्षत्रमण्डलात् ।तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्युशनाः स्थितः

dvelakṣe hyuttare viprā budho nakṣatramaṇḍalāt / tāvatpramāṇabhāge tu budhasyāpyuśanāḥ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंने कहा (सूतजी!) आप हमें बीते हुए तथा आनेवाले जो मन्वन्तर हैं, उन्हें (बतलाइये) और द्वापर युगके व्यासोंको भी बतलायें। सूतजी! वेदको शाखाओंका प्रणयन कैसे हुआ, धर्म (-को स्थापना) - के लिये कलियुगमें हुए देवाधिदेव बुद्धिमान् ईशान (व्यास)-के कितने अवतार हुए और कलियुगोंमें देवाधिदेव (व्यास) -के कितने शिष्य हुए--यह सब भी आप संक्षेपमें बतलायें

English

Gahga is the sacred-most of the sacred places. It is the holiest of holy rivers. It is the bestower of salvation for all living beings, even to the great sinners.

अध्याय ३९

श्लोक 10

अङ्गारको ऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणो व्यवस्थितः ।लक्षद्वयेन भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः

aṅgārako 'pi śukrasya tatpramāṇo vyavasthitaḥ / lakṣadvayena bhaumasya sthito devapurohitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वारोचिष मनु हुए। पुनः उत्तम, तामस, रैवत तथा चाक्षुष मनु हुए। ये छः बीते हुए मनु हैं। इस समय सूर्यके पुत्र वैवस्वतका यह सातवाँ मन्वन्तर प्रवृत्त है। कल्पके आदिमें होनेवाले स्वायम्भुव मन्वन्तरका वर्णन

English

Gahga is easy of access everywhere but is of difficult access in three places viz. at Gahgadvara (place of source), at Prayaga and at its confluence with the ocean.*

अध्याय ३९

श्लोक 11

सौरिर्द्विलक्षेण गुरोर् ग्रहाणामथ मण्डलम् ।सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षमात्रे प्रिकाशते

saurirdvilakṣeṇa guror grahāṇāmatha maṇḍalam / saptarṣimaṇḍalaṃ tasmāllakṣamātre prikāśate

हिन्दी अर्थ

मैंने किया। इसके अनन्तर स्वारोचिष मनुका वर्णन स्वारोचिष मन्वन्तरमें पारावत तथा तुषित नामके

English

There is no goal (means of salvation) on a par with Gahga to the living beings whose minds are overwhelmed by sins and who are in search of way of deliverance from sins.

अध्याय ३९

श्लोक 12

ऋषीणां मण्डलादूर्ध्वं लक्षमात्रे स्थितो ध्रुवः ।मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः ।तत्र धर्मः स भगवान् विष्णुर्नारायणः स्थितः

ṛṣīṇāṃ maṇḍalādūrdhvaṃ lakṣamātre sthito dhruvaḥ / meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiścakrasya vai dhruvaḥ / tatra dharmaḥ sa bhagavān viṣṇurnārāyaṇaḥ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

नामके देवेन्द्र हुए। ऊर्ज, स्तम्भ, प्राण, दान्त, वृषभ, तिमिर और अर्वरीवान्-ये सात सप्तर्षि हुए

English

It is the most sacred of all sacred things. It is the most auspicious of all auspicious things. It has fallen off from

अध्याय ३९

श्लोक 13

नवयोजनसाहस्त्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः ।त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः

navayojanasāhastro viṣkambhaḥ savituḥ smṛtaḥ / triguṇastasya vistāro maṇḍalasya pramāṇataḥ

हिन्दी अर्थ

स्वारोचिषके चैत्र और किंपुरुष आदि पुत्र थे। इस प्रकार दूसरे मन्वन्तरको मैंने बतलाया, अब इसके परवर्ती (मन्वन्तर)-का वर्णन सुनिये। है विप्रो! तीसरे मन्वन्तरमें उत्तम नामके मनु और शत्रुनाशक सुशान्ति नामवाले देवेन्द्र हुए। सुधामा, सत्य, शिव, प्रतर्दन और वशवर्ती-बारह-बारह देवताओंवाले-ये पाँच गण कहे गये हैं। रज, ऊर्ध्व, ऊर्ध्वबाहु, सबल, अनय, सुतपा और शुक्र-ये सात सप्तर्षि हुए

English

The best Tirtha in the Krta Yuga is Naimisa forest; in the Treta, the Puskara lake is the most excellent; in the Dvapara, Kuruksetra is the most excellent and in the Kali age, Gahga is of special efficacy in washing off sins.

अध्याय ३९

श्लोक 14

द्विगुणस्तस्य विस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः ।तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात् प्रसर्पति

dviguṇastasya vistārād vistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ / tulyastayostu svarbhānurbhūtvādhastāt prasarpati

हिन्दी अर्थ

तामस मन्वन्तरमें सुर, वाहरि, सत्य तथा सुधी-ये सत्ताईस-सत्ताईसकी संख्यावाले गणदेवता थे। इसी प्रकार सौ यज्ञोंको करनेवाले शिबि नामक इन्द्र थे । वे शंकरके भक्त और महादेवकी आराधनामें रत रहते थे

English

People resort to Gahga alone and that too especially at Prayaga. O king, there is no other antidote for the terrible Kaliyuga ♦.

अध्याय ३९

श्लोक 15

अद्धृत्य पृथिवीच्छायां निर्मितो मण्डलाकृतिः ।स्वर्भानोस्तु वृहत् स्थानं तृतीयं यत् तमोमयम्

addhṛtya pṛthivīcchāyāṃ nirmito maṇḍalākṛtiḥ / svarbhānostu vṛhat sthānaṃ tṛtīyaṃ yat tamomayam

हिन्दी अर्थ

ज्योतिर्धर्मा पृथु: काव्यश्चैत्रोऽग्निर्वनकस्तथा। 'पीवरस्त्वृषयो होते सप्त तत्रापि चान्तरे एते देवगणास्तत्र चतुर्दश चतुर्दश

English

I f a man dies in Gahga whether willingly or without any desire, goes straight to Heaven and does not see hell.

अध्याय ३९

श्लोक 16

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते ।भार्गवात् पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः

candrasya ṣoḍaśo bhāgo bhārgavasya vidhīyate / bhārgavāt pādahīnastu vijñeyo vai bṛhaspatiḥ

हिन्दी अर्थ

बेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः ।

English

For Rffamocana Tirtha Gf. Pd. P. I. 44.20.

अध्याय ३९

श्लोक 17

बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरावुभौ स्मृतौ ।विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः

bṛhaspateḥ pādahīnau vakrasaurāvubhau smṛtau / vistārānmaṇḍalāccaiva pādahīnastayorbudhaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रियव्रतान्वया होते चत्वारो मनवः स्मृताः मनोजवस्तथैवेन्द्रो देवानपि निबोधत

English

Verbatim the same as Mt. 7. Cf. Mbh. Anusasana 25.36-37.

अध्याय ३९

श्लोक 18

तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै ।बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलात् तथा

tārānakṣatrarūpāṇi vapuṣmantīha yāni vai / budhena tāni tulyāni vistārānmaṇḍalāt tathā

हिन्दी अर्थ

महानुभावा लेख्याश्च पञ्चैते ह्यष्टका गणा:

English

Cf. Pd. P. I. 44.8.

अध्याय ३९

श्लोक 19

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात् ।शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने

tārānakṣatrarūpāṇi hīnāni tu parasparāt / śatāni pañca catvāri trīṇi dve caiva yojane

हिन्दी अर्थ

विवस्वतः सुतो विप्राः श्राद्धदेवो महाद्युतिः । आदित्या वसवो रुद्रा देवास्तत्र मरुद्रणाः । पुरंदरस्तथैवेन्द्रो बभूव परवीरहा

English

For suicide by self-immolation to cow-dung fire, this text is similar to Mt. 9, N 63.154, Pd. P. I. 44.3. Vide Prof. K.C. Chatto- padhyaya's Paper on 'Suicide at Prayaga' (Journal U.P. Hist. Society X. 65ff). The practice became outdated even before the advent of the British as Kalivarjya, vide HD. III. p , 958-59.

अध्याय ३९

श्लोक 20

सर्वावरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि तु ।योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

sarvāvaranikṛṣṭāni tārakāmaṇḍalāni tu / yojanānyardhamātrāṇi tebhyo hrasvaṃ na vidyate

हिन्दी अर्थ

विष्णुशक्तिरनौपम्या सत्तवोद्रिक्ता स्थिता स्थितौ । तदंशभूता राजानः सर्वे च त्रिदिबौकसः

English

After enjoying extensive pleasures, he falls off from heaven and becomes the lord of Jambudvipa. He attains the same Tirtha once again.

अध्याय ३९

श्लोक 21

उपरिष्टात् त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः ।सौरो ऽङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः

upariṣṭāt trayasteṣāṃ grahā ye dūrasarpiṇaḥ / sauro 'ṅgirāśca vakraśca jñeyā mandavicāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

रुचेः प्रजापतेर्यज्ञस्तदंशेनाभवद् द्विजाः ततः पुनरसौ देवः प्राते स्वारोचिषेऽन्तरे। तुषितायां समुत्पन्नस्तुषितैः सह हैवतैः

English

If (in order to cast off his body) a person enters water at the world famous confluence (at Prayaga), he becomes liberated from all sins, as the moon devoured by Rahu becomes completely brilliant after the eclipse.

अध्याय ३९

श्लोक 22

तेभ्यो ऽधस्ताच्च चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः ।सूर्यः सौमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः

tebhyo 'dhastācca catvāraḥ punaranye mahāgrahāḥ / sūryaḥ saumo budhaścaiva bhārgavaścaiva śīghragāḥ

हिन्दी अर्थ

औत्तमेऽप्यन्तरे विष्णु: सत्यैः सह सुरोत्तमैः। सत्यायामभवत् सत्यः सत्यरूपो जनार्दनः

English

He attains Somaloka (region of the moon) and he rejoices with Soma (the moon) for sixty-six thousand years.

अध्याय ३९

श्लोक 23

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिमान् ।तदा सर्वग्रहाणां स सूर्यो ऽधस्तात् प्रसर्पति

dakṣiṇāyanamārgastho yadā carati raśmimān / tadā sarvagrahāṇāṃ sa sūryo 'dhastāt prasarpati

हिन्दी अर्थ

उस मन्वन्तरमें भी ज्योतिर्धर्मा, पृथु, काव्य, चैत्र, अग्नि, वनक और पीवर नामक--ये सात ऋषि हुए। विप्रेनद्रो ! पाँचवें मन्वन्तरमें रैवत नामवाले मनु और असुरोंका मर्दन करनेवाले वसु नामवाले इन्द्र हुए। अमिताभ, भूतरय, वैकुण्ठ और स्वच्छमेधा-ये चौदह-चौदहकी संख्यावाले (चार) गणदेवता थे। है विप्रो! रैवत मन्वन्तरे

English

From heaven he rejoices in Indra's world resorted to by sages and Gandharvas. O leader of kings, falling off from that place, he is born in a prosperous family.

अध्याय ३९

श्लोक 24

विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्ध्वं चरते शशी ।नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति

vistīrṇaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tasyordhvaṃ carate śaśī / nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ somādūrdhvaṃ prasarpati

हिन्दी अर्थ

और महामुनि-ये सप्तर्षि हुए। स्वारोचिष, उत्तम, तामस तथा रैवत--ये चार मनु प्रियव्रतके वंशज कहे जाते हैं

English

If a man stands topsyturvy with the legs up and the head below and drinks water from the current of Ganga he is honoured in the heavenly world for seven thousand years.

अध्याय ३९

श्लोक 25

नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधादूर्ध्वं तु भार्गवः ।वक्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं वक्रादूर्ध्वं बृहस्पतिः

nakṣatrebhyo budhaścordhvaṃ budhādūrdhvaṃ tu bhārgavaḥ / vakrastu bhārgavādūrdhvaṃ vakrādūrdhvaṃ bṛhaspatiḥ

हिन्दी अर्थ

हे द्विजो ! छठे मन्वन्तरके मनु चाक्षुष हैं । इस मन्वन्तरके इन्द्रका नाम मनोजव है। (अब) देवताओंको सुनो- महानुभाव आठ-आठकी संख्यावाले देवताओंके गण हैं।

English

O leader of kings, fallen off from that place, the man becomes the performer of the rite of Agnihotra. Enjoying extensive pleasures, he resorts to that Tirtha once again.

अध्याय ३९

श्लोक 26

तस्माच्छनैश्चरो ऽपुयूर्ध्वं तस्मात् सप्तर्षिमण्डलम् ।ऋषीणां चैव सप्तानान्ध्रु वश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः

tasmācchanaiścaro 'puyūrdhvaṃ tasmāt saptarṣimaṇḍalam / ṛṣīṇāṃ caiva saptānāndhru vaścordhvaṃ vyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

सहिष्णु—ये सात कल्याणकारी ऋषि हैं

English

Cf. Mt. 27; Pd. 45.27.

अध्याय ३९

श्लोक 27

योजनानां सहस्त्राणि भास्करस्य रथो नव ।ईषादण्डस्तथैव स्याद् द्विगुणो द्विजसत्तमाः

yojanānāṃ sahastrāṇi bhāskarasya ratho nava / īṣādaṇḍastathaiva syād dviguṇo dvijasattamāḥ

हिन्दी अर्थ

विप्रो! विवस्वान्के पुत्र बुद्धिमान् एवं महान् तेजस्वी श्राद्धदेव इस समय सातवें मन्वन्तरके मनु हैं । आदित्य, वसुगण, रुद्र तथा मरुद्रण इसमें देवता हैं । इसी प्रकार वीर शत्रुओंका नाश करनेवाले पुरन्दर नामवाले (इस मन्वन्तरके) इन्द्र हैं। वसिष्ठ, कश्यप, अत्रि, जमदग्नि, गौतम, विश्वामित्र तथा भरद्वाज-ये सात सप्तर्षि हैं। (इस मन्वन्तरमें) विष्णुको अनृपम सत्त्वगुणमयी शक्ति (सृष्टि)-की रक्षाके लिये स्थित है। सभी राजा और सभी देवगण इसी

English

Yamuna goes along the same path through which Gahga flows, glorifying the name of which thousands of Yojanas away, is destructive of sins.

अध्याय ३९

श्लोक 28

सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतान्यधिकानि तु ।योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्

sārdhakoṭistathā sapta niyutānyadhikāni tu / yojanānāṃ tu tasyākṣastatra cakraṃ pratiṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

(विष्णुशक्ति)-के अंशसे उत्पन्न हैं। द्विजो! स्वायम्भुव मन्वन्तरमें सर्वप्रथम प्रजापति रुचिका आकूति (नामक पत्ली)-से यज्ञ नामक मानस पुत्र हुआ, यह विष्णुका अंश था। तदनन्तर पुनः वे ही देव (विष्णु) स्वारोचिष

English

There is no doubt in this that a pure person who takes his bath there on the fourteenth day in the dark half of the lunar month and propitiates Dharmaraja, becomes free from great sins.

अध्याय ३९

श्लोक 29

त्रिनाभिमति पञ्चारे षष्णेमिन्यक्षयात्मके ।संवत्सरमेय कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्

trinābhimati pañcāre ṣaṣṇeminyakṣayātmake / saṃvatsarameya kṛtsnaṃ kālacakraṃ pratiṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरके आनेपर तुषितासे तुषित नामके देवताओंके साथ उत्पन्न हुए॥ २३--२८ ॥ औत्तम मन्वन्तरमें सत्यरूप जनार्दन विष्णु सत्य नामक श्रेष्ठ देवताओंके साथ सत्य नामधारी सत्यासे उत्पन्न हुए और तामस नामक मन्वन्तर आनेपर साक्षात् ये हरि ही हरि नामक देवताओंके साथ हर्यासे

English

The learned men have proclaimed thus that there are ten thousand holy places and there are ten crores of other sacred spots also abiding in Prayaga.

अध्याय ३९

श्लोक 30

चत्कारिंशत् सहस्त्राणि द्वितीयो ऽक्षो विवस्वतः ।पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य द्विजोत्तमाः

catkāriṃśat sahastrāṇi dvitīyo 'kṣo vivasvataḥ / pañcānyāni tu sārdhāni syandanasya dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

हरि इस नामसे उत्पन्न हुए

English

Vayu has mentioned of three and a half crores of Tirthas in heaven, in the firmament and on the Earth. Gahga is stated to be on par with all these.

अध्याय ३९

श्लोक 31

अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्धयोः ।ह्रस्वो ऽक्षस्तद्युगार्धेन ध्रुवाधारे रथस्य तु

akṣapramāṇamubhayoḥ pramāṇaṃ tadyugārdhayoḥ / hrasvo 'kṣastadyugārdhena dhruvādhāre rathasya tu

हिन्दी अर्थ

सम्भूतो मानसैः सार्ध देवैः सह महाद्युतिः विकुण्ठायामसौ जज्ञे वैकुण्ठैहैवतैः सह

English

The region through which the highly blessed Gahga flows is itself a penance-grove, the tract of land which resorts to the banks of Gahga is known as Siddhi-ksetra.

अध्याय ३९

श्लोक 32

द्वितीये ऽक्षे तु तच्चक्रं संस्थितं मानसाचले ।हयाश्च सप्त छन्दांसि तन्नामानि निबोधत

dvitīye 'kṣe tu taccakraṃ saṃsthitaṃ mānasācale / hayāśca sapta chandāṃsi tannāmāni nibodhata

हिन्दी अर्थ

वामनः कश्यपाद् विष्णुरदित्यां सम्बभूव ह

English

That is a holy place, that is the penance-grove, where god Mahesvara, Mahadeva, the overlord of Devas resides alongwith Madhava.

अध्याय ३९

श्लोक 33

गायत्री च बृहत्युष्णिक् जगती पङ्क्तिरेव च ।अनष्टुप् त्रिष्टुबित्युक्ताश्छन्दांसि हरयो हरेः

gāyatrī ca bṛhatyuṣṇik jagatī paṅktireva ca / anaṣṭup triṣṭubityuktāśchandāṃsi harayo hareḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिभिः क्रमैरिमाँल्लोकाञ्जित्वा येन महात्मना। पुरन्दराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम् तस्मात् स वै स्मृतो विष्णुर्विशेर्धातोः प्रवेशनात् ३६॥

English

This truth has to be repeatedly communicated into the ears of twice-borns, of good men, of the son, of the friends as well as into the ears of the closely following (i.e. devoted) disciple:

अध्याय ३९

श्लोक 34

मानसोपरि माहेन्द्री प्राच्यां दिशि महापुरी ।दक्षिणे न यमस्याथ वरुणस्य तु पश्चिमे

mānasopari māhendrī prācyāṃ diśi mahāpurī / dakṣiṇe na yamasyātha varuṇasya tu paścime

हिन्दी अर्थ

एष सर्व सृजत्यादौ पाति हन्ति च केशवः। भूतान्तरात्मा भगवान् नारायण इति श्रुतिः

English

This truth has to be repeatedly communicated into the ears of twice-borns, of good men, of the son, of the friends as well as into the ears of the closely following (i.e. devoted) disciple:

अध्याय ३९

श्लोक 35

उत्तरेण तु सोमस्य तन्नामानि निबोधत ।अमरावती संयमनी सुखा चैव विभा क्रमात्

uttareṇa tu somasya tannāmāni nibodhata / amarāvatī saṃyamanī sukhā caiva vibhā kramāt

हिन्दी अर्थ

एकांशेन जगत् सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः। चतुर्धा संस्थितो व्यापी सगुणो निर्गुणोऽपि च एका भगवतो मूर्तिज्ञानरूपा शिवामला। वासुदेवाभिधाना सा गुणातीता सुनिष्कला

English

This truth has to be repeatedly communicated into the ears of twice-borns, of good men, of the son, of the friends as well as into the ears of the closely following (i.e. devoted) disciple:

अध्याय ३९

श्लोक 36

काष्ठां गतो दक्षिणतः क्षिप्तेषुरिव सर्पति ।ज्योतिषां चक्रमादाय देवदेवः प्रजापतिः

kāṣṭhāṃ gato dakṣiṇataḥ kṣipteṣuriva sarpati / jyotiṣāṃ cakramādāya devadevaḥ prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

द्वितीया कालसंज्ञान्या तामसी शेषसंज्ञिता। निहन्ति सकलं चान्ते वैष्णवी परमा तनुः

English

This truth has to be repeatedly communicated into the ears of twice-borns, of good men, of the son, of the friends as well as into the ears of the closely following (i.e. devoted) disciple:

अध्याय ३९

श्लोक 37

दिवसस्य रविर्मध्ये सर्वकालं व्यवस्थितः ।सप्तद्वीपेषु विप्रेन्द्रा निशामध्यस्य संमुखम्

divasasya ravirmadhye sarvakālaṃ vyavasthitaḥ / saptadvīpeṣu viprendrā niśāmadhyasya saṃmukham

हिन्दी अर्थ

जगत् स्थापयते सर्व स विष्णुः प्रकृतिर्थुवा चतुर्थी वासुदेवस्य मूर्तिर्ब्राह्मीति संज्ञिता राजसी चानिरुद्धाख्या प्रद्युम्नः सृष्टिकारिका

English

This truth has to be repeatedly communicated into the ears of twice-borns, of good men, of the son, of the friends as well as into the ears of the closely following (i.e. devoted) disciple:

अध्याय ३९

श्लोक 38

उदयास्तमने चैव सर्वकालं तु संमुखे ।अशेषासु दिशास्वेव तथैव विदिशासु च

udayāstamane caiva sarvakālaṃ tu saṃmukhe / aśeṣāsu diśāsveva tathaiva vidiśāsu ca

हिन्दी अर्थ

नारायणाख्यो ब्रह्माऽसौ प्रजासर्गं करोति सः

English

This truth has to be repeatedly communicated into the ears of twice-borns, of good men, of the son, of the friends as well as into the ears of the closely following (i.e. devoted) disciple:

अध्याय ३९

श्लोक 39

कुलालचक्रपर्यन्तो भ्रमन्नेष यथेश्वरः ।करोत्यहस्तथा रात्रिं विमुञ्चन् मेदिनीं द्विजाः

kulālacakraparyanto bhramanneṣa yatheśvaraḥ / karotyahastathā rātriṃ vimuñcan medinīṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

या सा नारायणतनुः प्रद्युम्नाख्या मुनीश्वराः । तया सम्मोहयेद् विश्वं सदेवासुरमानुषम् रेवत मन्वन्तरमें भी मानस नामक देवताओंके साथ महान् द्युतिमान् हरि सम्भूतिसे मानस नामसे उत्पन्न हुए । चाक्षुष मन्वन्तरमें भी वे पुरुषोत्तम वैकुण्ठ नामक देवताओंके साथ विकुण्ठासे वैकुण्ठ नामसे उत्पन्न हुए और वैवस्वत

English

This truth has to be repeatedly communicated into the ears of twice-borns, of good men, of the son, of the friends as well as into the ears of the closely following (i.e. devoted) disciple:

अध्याय ३९

श्लोक 40

दिवाकरकरैरेतत् पूरितं भुवनत्रयम् ।त्रैलोक्यं कथितं सद्भिर्लोकानां मुनिपुङ्गवाः

divākarakarairetat pūritaṃ bhuvanatrayam / trailokyaṃ kathitaṃ sadbhirlokānāṃ munipuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

नामक मन्वन्तर आनेपर वे विष्णु कश्यप और अदितिसे वामन नामसे उत्पन्न हुए। इन्हीं महात्माने अपने तीन पगोंसे समस्त लोकोंको जीतकर पुरन्दर इन्द्रको निष्कण्टक त्रैलोक्य (-का राज्य) प्रदान किया

English

This truth has to be repeatedly communicated into the ears of twice-borns, of good men, of the son, of the friends as well as into the ears of the closely following (i.e. devoted) disciple:

अध्याय ३९

श्लोक 41

आदित्यमूलमखिलं त्रिलोकं नात्र संशयः ।भवत्यस्मात् जगत् कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम्

ādityamūlamakhilaṃ trilokaṃ nātra saṃśayaḥ / bhavatyasmāt jagat kṛtsnaṃ sadevāsuramānuṣam

हिन्दी अर्थ

हे विप्रो! सात मन्वन्तरोंमें ये ही सात उन (विष्णु)- के विग्रह हुए, जिनसे प्रजाओंकी रक्षा हुई! महात्मा वामनने इस सम्पूर्ण विश्वको व्याप्त किया था, इसीलिये “विश्' धातुका प्रवेश अर्थ होनेके कारण वे (वामन) विष्णु कहलाये। ये केशव प्रारम्भमें समस्त प्रपञ्चकी सृष्टि करते हैं, उसकी रक्षा करते हैं और (अन्तमें) उसका संहार करते हैं । भगवान् नारायण सभी प्राणियोंकी अन्तरात्मा हैँ-एऐसा वेदका कथन है

English

This truth has to be repeatedly communicated into the ears of twice-borns, of good men, of the son, of the friends as well as into the ears of the closely following (i.e. devoted) disciple:

अध्याय ३९

श्लोक 42

रुद्रेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्राणां दिवौकसाम् ।द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम्

rudrendropendracandrāṇāṃ viprendrāṇāṃ divaukasām / dyutirdyutimatāṃ kṛtsnaṃ yattejaḥ sārvalaukikam

हिन्दी अर्थ

ये नारायण अपने एक अंशसे सम्पूर्ण संसारको व्याप्तकर प्रतिष्ठित रहते हैं। ये निर्गुण होते हुए भी सगुण रूपसे चार भागोंमें विभक्त होकर सर्वत्र व्याप्त रहनेवाले हैं। (ये ही चार भाग भगवान् नारायणकी चार मूर्तियाँ

English

This truth has to be repeatedly communicated into the ears of twice-borns, of good men, of the son, of the friends as well as into the ears of the closely following (i.e. devoted) disciple:

अध्याय ३९

श्लोक 43

सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः ।सूर्य एव त्रिलोकस्य मूलं परमदैवतम्

sarvātmā sarvalokeśo mahādevaḥ prajāpatiḥ / sūrya eva trilokasya mūlaṃ paramadaivatam

हिन्दी अर्थ

हैं। इनमें) भगवानूको वासुदेव नामवाली पहली मूर्ति ज्ञानरूप, कल्याणकारिणी, निर्मल, गुणातीत और कलारहित है। दूसरी काल और शेष नामवाली वह तामसी मूर्ति विष्णुकी परम विग्रहरूपा मूर्ति है। यही अन्तमें सबका संहार करती है। इसी प्रकार सत्त्वगुणमयी प्रद्युम्न नामवाली अन्य (तीसरी) मूर्ति सम्पूर्ण जगतूकी स्थापना (पालन) करती है, यही विष्णुकी धुवा प्रकृति है। इन तीनों मूर्तियोंके अतिरिक्त वासुदेवकी ब्राह्मी तथा अनिरुद्ध

English

This truth has to be repeatedly communicated into the ears of twice-borns, of good men, of the son, of the friends as well as into the ears of the closely following (i.e. devoted) disciple:

अध्याय ३९

श्लोक 44

द्वादशान्ये तथादित्या देवास्ते ये ऽधिकारिणः ।निर्वहन्ति पदं तस्य तदंशा विष्णुमूर्तयः

dvādaśānye tathādityā devāste ye 'dhikāriṇaḥ / nirvahanti padaṃ tasya tadaṃśā viṣṇumūrtayaḥ

हिन्दी अर्थ

नामवाली चौथी राजसी मूर्ति है, यह प्रद्युम्न नामक मूर्ति सृष्टि करनेवाली है

English

This truth has to be repeatedly communicated into the ears of twice-borns, of good men, of the son, of the friends as well as into the ears of the closely following (i.e. devoted) disciple:

अध्याय ३९

श्लोक 45

सर्वे नमस्यन्ति सहस्त्रभानुं गन्धर्वदेवोरगकिन्वन्नराद्याः ।यजन्ति यज्ञैर्विविधैर्द्विजेन्द्रा- श्छन्दोमयं ब्रह्ममयं पुराणम्

sarve namasyanti sahastrabhānuṃ gandharvadevoragakinvannarādyāḥ / yajanti yajñairvividhairdvijendrā- śchandomayaṃ brahmamayaṃ purāṇam

हिन्दी अर्थ

जो प्रभु सम्पूर्ण (सृष्टि)-के रूपमें होकर प्रद्युम्नके साथ शयन करते हैं, नारायण नामवाले वे ही ब्रह्मा प्रजाकी सृष्टि करते हैं। मुनीश्वरो! वह जो प्रद्युम्न नामवाली नारायणकी मूर्ति है, उसके द्वारा वे (नारायण) देवता, असुर तथा मनुष्यासे युक्त विश्वको मोहित करते हैं

English

This truth has to be repeatedly communicated into the ears of twice-borns, of good men, of the son, of the friends as well as into the ears of the closely following (i.e. devoted) disciple:

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 39
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.