Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
43
अध्याय 43 / 95

Book 1 - Adhyaya 43

39 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ39 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४३

श्लोक 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एतद् ब्रह्माण्डमाख्यातं चतुर्दशविधं महत् ।अतः परं प्रवक्ष्यामि भूर्लोकस्यास्य निर्णयम्

itī śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge dvicatvāriṃśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca etad brahmāṇḍamākhyātaṃ caturdaśavidhaṃ mahat / ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhūrlokasyāsya nirṇayam

हिन्दी अर्थ

न दृष्टस्तत्क्षणादेव नरस्तस्यैब तेजसा तदन्तरे महादेवः शशाङ्काङ्कितशेखरः । प्रसादाभिमुखो रूद्रः प्रादुरासीन्महेश्वरः

English

This Susumla is described to be moving sideways (horizontally) and upwards. The ray that is said to be Harikesa is the nourisher of the lustre of the stars.

अध्याय ४३

श्लोक 2

जम्बुद्वीपः प्रधानो ऽयं प्लक्षः शाल्मल एव च ।कुशः क्रौञ्चश्च शाकश्च पुष्करश्चैव सप्तमः

jambudvīpaḥ pradhāno 'yaṃ plakṣaḥ śālmala eva ca / kuśaḥ krauñcaśca śākaśca puṣkaraścaiva saptamaḥ

हिन्दी अर्थ

जयेश्वर महादेव जय भूतपते शिव। जयाशेषमुनीशान तपसाभिप्रपूजित

English

The ray Visvakarman perpetually nurtures Budha (the Mercury). The ray that is named Visvasravas always nourishes Sukra (the Venus).

अध्याय ४३

श्लोक 3

एते सप्त महाद्वीपाः समुद्रैः सप्तभिर्वृताः ।द्वीपाद् द्वीपो महानुक्तः सागरादपि सागरः

ete sapta mahādvīpāḥ samudraiḥ saptabhirvṛtāḥ / dvīpād dvīpo mahānuktaḥ sāgarādapi sāgaraḥ

हिन्दी अर्थ

जयानन्त जगज्जन्मत्राणसंहारकारण जयाम्बिकापते देव नमस्ते परमेश्वर ३५॥ संस्तुतो भगवानीशस्त््यम्बको भक्तवत्सलः । समालिङ्गथ हृषीकेशं प्राह गम्भीरया गिरा

English

The ray which is well-known as Sarhyadvasu, develops the Mars. The lordly ray Arvavasu affords nourishment to the Jupiter very well.

अध्याय ४३

श्लोक 4

क्षारोदेक्षुरसोदश्च सुरोदश्च घृतोदकः ।दध्योदः क्षीरसलिलः स्वादूदश्चेति सागराः

kṣārodekṣurasodaśca surodaśca ghṛtodakaḥ / dadhyodaḥ kṣīrasalilaḥ svādūdaśceti sāgarāḥ

हिन्दी अर्थ

किमर्थ पुण्डरीकाक्ष मुनीन्द्रा ब्रह्मवादिनः । इमं समागता देशं किं वा कार्य मयाच्युत

English

He has a thousand rays exuding chillness, rain and heat. Among them four hundred Nadis (i.e. rays) of the variegated forms shower rains.

अध्याय ४३

श्लोक 5

पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा ससमुद्रा धरा स्मृता ।द्वीपैश्च सप्तभिर्युक्ता योजनानां समासतः

pañcāśatkoṭivistīrṇā sasamudrā dharā smṛtā / dvīpaiśca saptabhiryuktā yojanānāṃ samāsataḥ

हिन्दी अर्थ

आकर्ण्य भगवद्वाक्यं देवदेवो जनार्दनः । प्राह देवो महादेवं प्रसादाभिमुखं स्थितम् इमे हि मुनयो देव तापसाः क्षीणकल्मषाः । अभ्यागता मां शरणं सम्यग् दर्शनकाङ्किणः

English

The rays called Candragas, Gahas, Kancanas, Satanas* which are called Nectarine {Amrta) create showers.

अध्याय ४३

श्लोक 6

जम्बूद्वीपः समस्तानां द्वीपानां मध्यतः शुभः ।तस्य मध्ये महामेरुर्विश्रुतः कनकप्रभः

jambūdvīpaḥ samastānāṃ dvīpānāṃ madhyataḥ śubhaḥ / tasya madhye mahāmerurviśrutaḥ kanakaprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

यदि प्रसन्नो भगवान् मुनीनां भावितात्मनाम् । संनिधौ मम तज्ज्ञानं दिव्यं वक्तुमिहार्हसि

English

The sun deposits Amrta (nectar) in the immortal beings. Thus in the three beings he deposits the three articles. O Brahmanas, there are eight other planets which are presided over by the sun.

अध्याय ४३

श्लोक 7

चतुरशीतिसाहस्त्रो योजनैस्तस्य चोच्छ्रयः ।प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः

caturaśītisāhastro yojanaistasya cocchrayaḥ / praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastāddvātriṃśanmūrdhni vistṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वं हि वेत्थ स्वमात्मानं न ह्यान्यो विद्यते शिव। ततस्त्वमात्मनात्मानं मुनीन्द्रेभ्यः प्रदर्शय एवमुक्त्वा हृषीकेशः प्रोवाच मुनिपुङ्गवान् । प्रदर्शयन् योगसिद्धिं निरीक्ष्य वृषभध्वजम्

English

They are: the Moon, Mercury, Venus, Jupiter, Mars, Saturn, Rahu and Ketu.

अध्याय ४३

श्लोक 8

मूले षोडशसाहस्त्रो विस्तारस्तस्य सर्वतः ।भूपद्मास्यास्य शैलो ऽसौ कर्णिकात्वेन संस्थितः

mūle ṣoḍaśasāhastro vistārastasya sarvataḥ / bhūpadmāsyāsya śailo 'sau karṇikātvena saṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

संदर्शनान्महेशस्य शंकरस्याथ शूलिनः। कृतार्थ स्वयमात्मानं ज्ञातुमर्हथ तत्त्वतः

English

The planets are fixed to the Pole star {Dhruva) by the wind-rays whirling in their own orbit, they follow the sun.

अध्याय ४३

श्लोक 9

हिमवान् हेमकूटश्च निषधश्चास्य दक्षिणे ।नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः

himavān hemakūṭaśca niṣadhaścāsya dakṣiṇe / nīlaḥ śvetaśca śṛṅgī ca uttare varṣaparvatāḥ

हिन्दी अर्थ

अथवा सबका द्रष्टा कौन है ? परात्पर ब्रह्म क्या है? यह सब आप हमें बतलायें॥ २३--२७॥ ऐसा कहे जानेपर मुनियोंने तपस्वी-रूपका परित्याग किये हुए, अपने तेजद्वारा प्रतिष्ठित, प्रकाशमण्डलसे मण्डित, वक्ष:स्थलमें श्रीवत्स धारण किये हुए, तप्त स्वर्णके समान आभावाले और हाथोंमें शंख, चक्र, गदा तथा शार्ङ्ग

English

They move about like the firebrand in a circle, when urged by the whirlwind. Since the wind propels and bears them, it is named Pravaha.

अध्याय ४३

श्लोक 10

लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये दशहीनास्तथा परे ।सहस्त्रद्वितयोच्छ्रायास्तावद्विस्तारिणश्च ते

lakṣapramāṇau dvau madhye daśahīnāstathā pare / sahastradvitayocchrāyāstāvadvistāriṇaśca te

हिन्दी अर्थ

नामका धनुष धारण किये हुए लक्ष्मीसहित विमल एवं द्युतिमान् पुरुषोत्तम देवका दर्शन किया । उस समय उन्हींके तेजके कारण नर (ऋषि) नहीं दिखलायी पड़े॥ २८--३०॥

English

In the bright half of the month, when the sun is in the opposite direction of the moon, the other (back) side of the moon is always filled up with those brilliant rays. (v.l. ever according to the order of the days.)

अध्याय ४३

श्लोक 11

भारतं दक्षिणं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम् ।हरिवर्षं तथैवान्यन्मेरोर्दक्षिणतो द्विजाः

bhārataṃ dakṣiṇaṃ varṣaṃ tataḥ kiṃpuruṣaṃ smṛtam / harivarṣaṃ tathaivānyanmerordakṣiṇato dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

उसी समय चन्द्रमासे अंकित मस्तकवाले महादेव महेश्वर रुद्र प्रसन्नतापूर्वक प्रकट हुए। चन्द्रभूषण जगन्नाथ त्रिलोचनका दर्शनकर प्रसन्न मनवाले वे सभी (मुनि) भक्तिपूर्वक उन परमेश्वरकी स्तुति करने लगे ईश्वरकी जय हो । भूतपति महादेव शिवकी जय हो। सभी मुनियोंके स्वामी तथा तपस्याद्वारा भलीभाँति प्रपूजित होनेवाले आपकी जय हो सहस्तमूर्ति! विश्वात्मन्! संसाररूपी यन्त्रके प्रवर्तक और संसारके जन्म, रक्षा और संहारके

English

(In the dark half) when the moon is emaciated and drunk by Devas, the sun nourishes it forever, O Brahmanas, by a single ray called Susumla.

अध्याय ४३

श्लोक 12

रम्यकं चोत्तरं वर्षं तस्यैवानुहिरण्मयम् ।उत्तराः कुरवश्चैव यथैते भरतास्तथा

ramyakaṃ cottaraṃ varṣaṃ tasyaivānuhiraṇmayam / uttarāḥ kuravaścaiva yathaite bharatāstathā

हिन्दी अर्थ

कारण है अनन्त! आपकी जय हो। हजारों चरणवाले, ईशान, शम्भु, योगीन्द्रोंद्वारा वन्दित अम्बिकापति! आपकी जय हो। परमेश्वरदेव ! आपको नमस्कार है॥ ३३--३५॥

English

This body of the moon is developed by the prowess of the sun. By gradually becoming bigger everyday, it is seen complete and full on the Full Moon day.

अध्याय ४३

श्लोक 13

नवसाहस्त्रमेकैकमेतेषां द्विजसत्तमाः ।इलावृतं च तन्मध्ये तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः

navasāhastramekaikameteṣāṃ dvijasattamāḥ / ilāvṛtaṃ ca tanmadhye tanmadhye merurucchritaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार स्तुति किये जानेपर भक्तवत्सल भगवान् त्र्यम्बक ईशने हृषीकेशका आलिंगनकर गम्भीर वाणीमें कहा- है अच्युत ! पुण्डरीकाक्ष ! ये ब्रह्मवादी मुनीन्द्र किस कारणसे इस स्थानपर आये हैं अथवा मुझे क्या करना है ? भगवानूके वाक्यको सुनकर देवाधिदेव जनार्दनदेवने कृपा करनेके लिये उद्यत सामने स्थित महादेवसे कहा--देव! ये सभी मुनिगण तपस्वी और निष्पाप हैं, ये लोग भलीभाँति तत्त्वदर्शनकी इच्छासे मेरी शरणमें आये हैं । है भगवन्!

English

O Brahmanas, the deities drink the full moon consist¬ ing of Amrta in the course of half a month. This is so because their diet consists of Nectar.

अध्याय ४३

श्लोक 14

मेरोश्चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्त्रविस्तृतम् ।इलावृतं महाभागाश्चात्वारस्तत्र पर्वताः ।विष्कम्भा रचिता मेरोर्योजनायुतमुच्छ्रिताः

meroścaturdiśaṃ tatra navasāhastravistṛtam / ilāvṛtaṃ mahābhāgāścātvārastatra parvatāḥ / viṣkambhā racitā meroryojanāyutamucchritāḥ

हिन्दी अर्थ

यदि आप प्रसन्न हैं तो मेरे समीप इन भावनामय मुनियोंको वह दिव्य ज्ञान प्रदान करें॥ ३६--४० ॥

English

When a fifteenth of it remains, consisting of a single digit, the groups of Pitrs drink the last portion in the afternoon.

अध्याय ४३

श्लोक 15

पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः ।विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः

pūrveṇa mandaro nāma dakṣiṇe gandhamādanaḥ / vipulaḥ paścime pārśve supārśvaścottare smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

शिव! केवल आप ही अपने-आपको जानते हैं दूसरा कोई आपको जाननेवाला नहीं है। अतः आप स्वयं इन मुनीन्द्रोंको अपना स्वरूप दिखलायें। ऐसा कहकर हषीकेशने योगसिद्धियोंको दिखाते हुए वृषभध्वजकी ओर देखकर श्रेष्ठ मुनियोंसे कहा-(हे मुनिगणो!) त्रिशूल धारण करनेवाले शंकर महेशके दर्शनसे आपलोग अपने-आपको कृतार्थ समझें। आपलोग यथार्थरूपसे

English

They drink for the period of two Lavas, * the Kala of the moon that remains. The digit of the moon is constituted of nectar and is auspicious.

अध्याय ४३

श्लोक 16

कदम्बस्तेषु जम्बुश्च पिप्पलो वट एव च ।जम्बूद्वीपस्य सा जम्बूर्नामहेतुर्महर्षयः

kadambasteṣu jambuśca pippalo vaṭa eva ca / jambūdvīpasya sā jambūrnāmaheturmaharṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

निशम्य विष्णुवचनं प्रणम्य वृषभध्वजम्। सनत्कुमारप्रमुखाः पृच्छन्ति स्म महेश्वरम्

English

By imbibing the nectar called Svadha oozing out of the rays on the new Moon day, the Pitrs become satisfied for the period of a month.

अध्याय ४३

श्लोक 17

महागजप्रमाणानि जम्ब्वास्तस्याः फलानि च ।पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्वतः

mahāgajapramāṇāni jambvāstasyāḥ phalāni ca / patanti bhūbhṛtaḥ pṛṣṭhe śīryamāṇāni sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

अथास्मिन्नन्तरे दिव्यमासनं विमलं शिवम्। किमप्यचिन्त्यं गगनादीश्वराह समुद्बभौ तत्राससाद योगात्मा विष्णुना सह विश्वकृत्। तेजसा पूरयन् विश्वं भाति देवो महेश्वर:

English

O excellent one, the moon is not destroyed but only the nectar is drunk to the fill. Thus the decrease and increase of the moon are dependent on the sun.

अध्याय ४३

श्लोक 18

रसेन तस्याः प्रख्याता तत्र जम्बूनदीति वै ।सरित् प्रवर्तते चापि पीयते तत्र वासिभिः

rasena tasyāḥ prakhyātā tatra jambūnadīti vai / sarit pravartate cāpi pīyate tatra vāsibhiḥ

हिन्दी अर्थ

तं ते देवादिदेवेशं शंकरं ब्रह्मवादिनः । विभ्राजमानं विमले तस्मिन् ददृशुरासने

English

The chariot of the son of the moon (i.e. Budha—the Mercury) is yoked to eight horses that have the velocity of the wind and that are born of water. He moves about all round in that chariot.

अध्याय ४३

श्लोक 19

न स्वेदो न च दौर्गन्ध्यं न जरा नेन्द्रियक्षयः ।तत्पानात् सुस्थमनसां नराणां तत्र जायते

na svedo na ca daurgandhyaṃ na jarā nendriyakṣayaḥ / tatpānāt susthamanasāṃ narāṇāṃ tatra jāyate

हिन्दी अर्थ

अनन्यतेजसं शान्तं शिवं ददूशिरे किल स वासुदेवमासीनं तमीशं ददृशुः किल

English

The chariot of Sukra (the Venus) is yoked to ten horses bom of the Earth. The beautiful golden chariot of Bhauma (the Mars) is yoked to eight horses.

अध्याय ४३

श्लोक 20

तीरमृत्तत्र संप्राप्य वायुना सुविशोषिता ।जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम्

tīramṛttatra saṃprāpya vāyunā suviśoṣitā / jāmbūnadākhyaṃ bhavati suvarṇaṃ siddhabhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

प्रोवाच पृष्टो भगवान् मुनीनां परमेश्वरः। निरीक्ष्य पुण्डरीकाक्षं स्वात्मयोगमनुत्तमम्

English

All these blessed ones are fixed to Dhruva by the strings of wind. The planets, stars, constellations and other abodes are entirely fixed to Dhruva. They whirl and cause others to whirl by the wind-made reins.

अध्याय ४३

श्लोक 21

भद्राश्वः पूर्वतो मेरोः केतुमालश्च पश्चिमे ।वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठास्तयोर्मध्ये इलावृतम्

bhadrāśvaḥ pūrvato meroḥ ketumālaśca paścime / varṣe dve tu muniśreṣṭhāstayormadhye ilāvṛtam

हिन्दी अर्थ

ज्ञान प्राप्त करने योग्य हैं, सामने प्रत्यक्ष स्थित विश्वेशसे (उस तत्त्वज्ञानके विषयमें) पूछें। मेरी संनिधिमें ये यथार्थरूपसे वर्णन करनेमें समर्थ हैं। विष्णुका (यह) वचन सुनकर तथा वृषभध्वजको प्रणामकर सनत्कुमार आदि (ऋषियों )-ने महेशवरसे पूछा ॥ ४१--४५॥

English

Maharloka is above the Pole Star. It extends to a crore of Yojanas. O leading Brahmanas, the persons inhabiting there are entitled to the life span of a Kalpa.

अध्याय ४३

श्लोक 22

वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनम् ।वैभ्राजं पश्चिमे विद्यादुत्तरे सवितुर्वनम्

vanaṃ caitrarathaṃ pūrve dakṣiṇe gandhamādanam / vaibhrājaṃ paścime vidyāduttare saviturvanam

हिन्दी अर्थ

इसी बीच आकाशसे ईश्वरके योग्य एक अचिन्त्य दिव्य निर्मल आसन प्रकट हुआ। विश्वकर्ता वे योगात्मा (महेश्वर) विष्णुसहित उस आसनपर बैठ गये। अपने तेजसे विश्वको पूरित करते हुए महेश्वर देव वहाँ सुशोभित

English

Janaloka is above Maharloka. Its spatial magnitude is two crores of Yojanas. Sanaka and other sons of Brahma are stationed there.

अध्याय ४३

श्लोक 23

अरुणोदं महाभद्रमसितोदं च मानसम् ।सरांस्येतानि चत्वारि देवयोग्यानि सर्वदा

aruṇodaṃ mahābhadramasitodaṃ ca mānasam / sarāṃsyetāni catvāri devayogyāni sarvadā

हिन्दी अर्थ

हो रहे थे। उन ब्रह्मवादियोंने उन प्रकाशमान देवाधिदेव शंकरका उस निर्मल आसनपर सुशोभित होते हुए दर्शन किया। योगमें स्थित लोग अपनी आत्मामें जिन आत्मस्वरूप ईश्वरका दर्शन करते हैं, उन्हीं अनन्य तेजस्वी शान्तस्वरूप शिवको उन ब्रह्मवादियोंने देखा, जिनसे समस्त प्राणियोंको उत्पत्ति होती है और जिनमें यह सब विलीन हो जाता है, उन प्राणियोंके ईशको ब्रह्मवादियोंने आसनपर विराजमान देखा । जिनके भीतर यह सम्पूर्ण संसार है और यह जगत्

English

Tapoloka is above Janaloka. It extends to three crores of Yojanas. Devas called Virajas who live there are immune from consumption by fire.

अध्याय ४३

श्लोक 24

सितान्तश्च कुमुद्वांश्च कुरुरी माल्यवांस्तथा ।वैकङ्को मणिशैलश्च ऋक्षवांश्चाचलोत्तमाः

sitāntaśca kumudvāṃśca kururī mālyavāṃstathā / vaikaṅko maṇiśailaśca ṛkṣavāṃścācalottamāḥ

हिन्दी अर्थ

जिनसे अभिन्न है, उन परमेश्वरको वासुदेवके साथ आसनपर

English

Satyaloka is above the world of Prajapatis. It extends to six crores of Yojanas. It is a region where there is no death again. It is also named as Brahmaloka.

अध्याय ४३

श्लोक 25

महानीलो ऽथ रुचकः सबिन्दुर्मन्दरस्तथा ।वेणुमांश्चैव मेघश्च निषधो देवपर्वतः ।इत्येते देवरचिताः सिद्धावासाः प्रकीर्तिताः

mahānīlo 'tha rucakaḥ sabindurmandarastathā / veṇumāṃścaiva meghaśca niṣadho devaparvataḥ / ityete devaracitāḥ siddhāvāsāḥ prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

मुनियोंके पूछनेपर परमेश्वर (महेश्वर) भगवान् पुण्डरीकाक्ष (विष्णु)-की ओर देखकर अपने श्रेष्ठ योगका वर्णन करने लगे। शान्त मनवाले अनघ मुनियो! आप सभी लोग सुनें-में ईश्वरद्वारा कहे गये ज्ञानका वर्णन यथोचितरूपसे कर रहा हुँ

English

Here in the Satyaloka god Brahma, the preceptor of the world, the soul and the efficient cause of the Universe ever abides in the company of Yogis by drinking the Supreme nectar of Yoga.

अध्याय ४३

श्लोक 26

अरुणोदस्य सरसः पूर्वतः केसराचलः ।त्रिकूटशिखरश्चैव पतङ्गो रुचकस्तथा

aruṇodasya sarasaḥ pūrvataḥ kesarācalaḥ / trikūṭaśikharaścaiva pataṅgo rucakastathā

हिन्दी अर्थ

आत्मतत्त्वके स्वरूपका निरूपण, सांख्य एवं योगके ज्ञानका अभेद, आत्मसाक्षात्कारके साधनोंका वर्णन

English

Quiescent recluses, the perpetual Brahmacarins (celi¬ bates), Yogins, Siddhas, ascetics and performers of the Japa of Paramesthin reside there.

अध्याय ४३

श्लोक 27

निषधो वसुधारश्च कलिङ्गस्त्रिशिखः शुभः ।समूलो वसुधारश्च कुरवश्चैव सानुमान्

niṣadho vasudhāraśca kaliṅgastriśikhaḥ śubhaḥ / samūlo vasudhāraśca kuravaścaiva sānumān

हिन्दी अर्थ

यन्न देवा विजानन्ति यतन्तोऽपि द्विजातयः इदं ज्ञानं समाश्रित्य ब्रह्मभूता द्विजोत्तमाः ।

English

His (Brahma's) city which is very difficult to attain resembles one crore of suns in brilliance and is emblazoned with clusters of fiery flames and as such it is impossible for me to describe it.

अध्याय ४३

श्लोक 28

ताम्रातश्च विशालश्च कुमुदो वेणुर्वतः ।एकशृङ्गो महाशैलो गजशैलः पिशाचकः

tāmrātaśca viśālaśca kumudo veṇurvataḥ / ekaśṛṅgo mahāśailo gajaśailaḥ piśācakaḥ

हिन्दी अर्थ

ईश्वरने कहा--द्विजो ! देवता लोग प्रयत्न करनेपर भी जिसे नहीं जान पाते हैं, मेरा यह विज्ञान अत्यन्त गुह्य है, सनातन है एवं बतलाने योग्य (भी) नहीं है। इस ज्ञानका आश्रय ग्रहणकर श्रेष्ठ द्विजगणोंने ब्रह्मभावको

English

There in the city of Brahma is the abode of Narayana also. The glorious Hari, the wielder ofMaya lies down there.

अध्याय ४३

श्लोक 29

पञ्चशैलो ऽथ कैलासो हिमवांशचाचलोत्तमः ।इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः

pañcaśailo 'tha kailāso himavāṃśacācalottamaḥ / ityete devacaritā utkaṭāḥ parvatottamāḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त किया है। (इस ज्ञानके कारण) पूर्वकालमें भी ब्रह्मबादियोंको पुनः संसारमें आना नहीं पड़ा (अर्थात् न संसारं प्रपद्यान्ते पूर्वेऽपि ब्रह्मबादिनः॥ २॥ इस ज्ञानसे ब्रह्मभाव अवश्य प्राप्त होता है और ब्रह्मभाव

English

It is called Visnuloka. There is no return from there to Sarhsara. The noble-souled people who have resorted to Janardana can go there.

अध्याय ४३

श्लोक 30

महाभद्रस्य सरसो दक्षिणे केसराचलः ।शिखिवासश्च वैदूर्यः कपिलो गन्धमादनः

mahābhadrasya saraso dakṣiṇe kesarācalaḥ / śikhivāsaśca vaidūryaḥ kapilo gandhamādanaḥ

हिन्दी अर्थ

वक्ष्ये भक्तिमतामद्य युष्माकं ब्रह्मवादिनाम्

English

It is called Visnuloka. There is no return from there to Sarhsara. The noble-souled people who have resorted to Janardana can go there.

अध्याय ४३

श्लोक 31

जारुधिश्च सुगन्धिश्च श्रीशृङ्गश्चाचलोत्तमः ।सुपार्श्वश्च सुपक्षश्च कङ्कः कपिल एव च

jārudhiśca sugandhiśca śrīśṛṅgaścācalottamaḥ / supārśvaśca supakṣaśca kaṅkaḥ kapila eva ca

हिन्दी अर्थ

स कालोऽऱग्निस्तदव्यक्तं स एवेदमिति श्रुतिः स मायी मायया बद्ध: करोति विविधास्तनूः

English

It is called Visnuloka. There is no return from there to Sarhsara. The noble-souled people who have resorted to Janardana can go there.

अध्याय ४३

श्लोक 32

पिञ्जरो भद्रशैलश्च सुरसश्च महाबलः ।अञ्जनो मधुमांस्तद्वत् कुमुदो मुकुटस्तथा

piñjaro bhadraśailaśca surasaśca mahābalaḥ / añjano madhumāṃstadvat kumudo mukuṭastathā

हिन्दी अर्थ

न रूपरसगन्धाश्च नाहं कर्ता न वागपि

English

It is called Visnuloka. There is no return from there to Sarhsara. The noble-souled people who have resorted to Janardana can go there.

अध्याय ४३

श्लोक 33

सहस्त्रशिखरश्चैव पाण्डुरः कृष्ण एव च ।पारिजातो महाशैलस्तथैव कपिलोदकः

sahastraśikharaścaiva pāṇḍuraḥ kṛṣṇa eva ca / pārijāto mahāśailastathaiva kapilodakaḥ

हिन्दी अर्थ

न कर्ता न च भोक्ता वा न च प्रकृतिपूरुषौ। न माया नेव च प्राणश्चैतन्यं परमार्थतः यथा प्रकाशतमसोः सम्बन्धो नोपपद्यते। तद्ठहैक्यं न सम्बन्धः प्रपञ्चपरमात्मनोः

English

It is called Visnuloka. There is no return from there to Sarhsara. The noble-souled people who have resorted to Janardana can go there.

अध्याय ४३

श्लोक 34

सुषेणः पुण्डरीकश्च महामेघस्तथैव च ।एते पर्वतराजानः सिद्धगन्धर्वसेविताः

suṣeṇaḥ puṇḍarīkaśca mahāmeghastathaiva ca / ete parvatarājānaḥ siddhagandharvasevitāḥ

हिन्दी अर्थ

छायातपौ यथा लोके परस्परविलक्षणौ। तद्वत् प्रपञ्चपुरुघौ विभिन्नौ परमार्थतः

English

It is called Visnuloka. There is no return from there to Sarhsara. The noble-souled people who have resorted to Janardana can go there.

अध्याय ४३

श्लोक 35

असितोदस्य सरसः पश्चिमे केसराचलः ।शङ्खकूटो ऽथ वृषभो हंसो नागस्तथा परः

asitodasya sarasaḥ paścime kesarācalaḥ / śaṅkhakūṭo 'tha vṛṣabho haṃso nāgastathā paraḥ

हिन्दी अर्थ

यद्यात्मा मलिनोऽस्वस्थो विकारी स्यात् स्वभावतः । नहि तस्य भवेन्मुक्तिर्जन्मान्तरशतैरपि विकारहीनं निर्दुःखमानन्दात्मानमव्ययम्

English

It is called Visnuloka. There is no return from there to Sarhsara. The noble-souled people who have resorted to Janardana can go there.

अध्याय ४३

श्लोक 36

कालाञ्जनः शुक्रशैलो नीलः कमल एव च ।पुष्पकश्च सुमेघश्च वाराहो विरजास्तथा ।मयूरः कपिलश्चैव महाकपिल एव च

kālāñjanaḥ śukraśailo nīlaḥ kamala eva ca / puṣpakaśca sumeghaśca vārāho virajāstathā / mayūraḥ kapilaścaiva mahākapila eva ca

हिन्दी अर्थ

अहं कर्ता सुखी दुःखी कृशः स्थूलेति या मतिः। सा चाहंकारकर्तृत्वादात्मन्यारोप्यते जनैः

English

It is called Visnuloka. There is no return from there to Sarhsara. The noble-souled people who have resorted to Janardana can go there.

अध्याय ४३

श्लोक 37

इत्येते देवगन्धर्वसिद्धसङ्घनिषेविताः ।सरसो मानसस्येह उत्तरे केसराचलाः

ityete devagandharvasiddhasaṅghaniṣevitāḥ / saraso mānasasyeha uttare kesarācalāḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त करनेके अनन्तर पुनः संसारमें आगमन नहीं होता) । यह ज्ञान गुह्यसे भी गुह्यतम है, इस साक्षात् ज्ञानको प्रयत्नपूर्वक गोपनीय रखना चाहिए। आप भक्तिसम्पन्न ब्रह्मवादियोंको आज मैं यह ज्ञान बतलाऊँगा सभीका अन्तरतम साक्षात् चिन्मात्र और तमोगुणसे परे है, वही (आत्मा) अन्तर्यामी है, पुरुष है, वही प्राण है, वही महेश्वर है, वही काल तथा अग्निं है और वही अव्यक्त है-एऐसा श्रुतिका कथन है

English

It is called Visnuloka. There is no return from there to Sarhsara. The noble-souled people who have resorted to Janardana can go there.

अध्याय ४३

श्लोक 38

एतेषां शैलमुख्यानामन्तरेषु यथाक्रमम् ।सन्ति चैवान्तरद्रोण्यः सरांसि च वनानि च

eteṣāṃ śailamukhyānāmantareṣu yathākramam / santi caivāntaradroṇyaḥ sarāṃsi ca vanāni ca

हिन्दी अर्थ

इसीसे संसार उत्पन्न होता है और इसीमें विलीन हो जाता है। बह मायाका नियामक मायासे आबद्ध होकर अपनी इच्छासे मायाको अङ्गीकार कर विविध शरीरोंको उत्पन्न करता है । यह प्रभु आत्मा न तो गतिशील है और

English

It is called Visnuloka. There is no return from there to Sarhsara. The noble-souled people who have resorted to Janardana can go there.

अध्याय ४३

श्लोक 39

वसन्ति तत्र मुनयः सिद्धाश्च ब्रह्मभाविताः ।प्रसन्नाः शान्तरजसः सर्वदुः खविवर्जिताः

vasanti tatra munayaḥ siddhāśca brahmabhāvitāḥ / prasannāḥ śāntarajasaḥ sarvaduḥ khavivarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

न गतिप्रेरक है। न यह पृथ्वी है, न जल है, न तेज है, न वायु है और न आकाश ही है यह न प्राण है, न मन है, न अव्यक्त है, न शब्द है, न स्पर्श है, न रूप, न रस और न गन्ध ही है। न अभिमानी है, न वाणी ही है। द्विजोत्तमो! यह न हाथ, न पैर, न पायु (शौचेन्द्रिय) और न उपस्थ (मूत्रेन्द्रिय), न कर्ता, न भोक्ता

English

It is called Visnuloka. There is no return from there to Sarhsara. The noble-souled people who have resorted to Janardana can go there.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 43
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.