Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
45
अध्याय 45 / 95

Book 1 - Adhyaya 45

45 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ45 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४५

श्लोक 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच केतुमाले नराः कालाः सर्वे पनसभोजनाः ।स्त्रियश्चोत्पलपत्राभा जीवन्ति च वर्षायुतम्

itī śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge catuścatvāriṃśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca ketumāle narāḥ kālāḥ sarve panasabhojanāḥ / striyaścotpalapatrābhā jīvanti ca varṣāyutam

हिन्दी अर्थ

न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि।

English

In between these important mountains, there are inner water reservoirs, lakes and forests.

अध्याय ४५

श्लोक 2

भद्राश्वे पुरुषाः शुक्लाः स्त्रियश्चन्द्रांशुसन्निभाः ।दश वर्षसहस्त्राणि जीवन्ते आम्रभोजनाः

bhadrāśve puruṣāḥ śuklāḥ striyaścandrāṃśusannibhāḥ / daśa varṣasahastrāṇi jīvante āmrabhojanāḥ

हिन्दी अर्थ

मेरी कृपासे सेकड़ों-करोड़ों कल्पोंमें भी उनका पुनर्जन्म प्रसादान्मम योगीन्द्रा एतद् वेदानुशासनम्॥ ५४॥ नहीं होता। योगीन्द्रो! यह वेदोंका अनुशासन है

English

Sages, Siddhas and ascetics sanctified by meditation on Brahman inhabit there. They are delighted, free from all distresses and sorrows and have their Rajas attribute subdued.

अध्याय ४५

श्लोक 3

रम्यके पुरुषा नार्यो रमन्ते रजतप्रभाः ।दशवर्षसहस्त्राणि शतानि दश पञ्च च ।जीवन्ति चैव सत्त्वस्था न्यग्रोधफलभोजनाः

ramyake puruṣā nāryo ramante rajataprabhāḥ / daśavarṣasahastrāṇi śatāni daśa pañca ca / jīvanti caiva sattvasthā nyagrodhaphalabhojanāḥ

हिन्दी अर्थ

नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दातव्यं ब्रह्मवादिभिः ।

English

De identifies Sita with the jaxartes (sir-Daria), Sucaksu with the Oxus, and Bhadra with the Yarkand or Zarafshan. M. Ali differs but the description of the rivers and the regions watered by them tallies more with M. Ali's description in Op. Cit. Ch. IV (and also Chs. V-VIII).

अध्याय ४५

श्लोक 4

हिरण्मये हिरण्याभाः सर्वे च लकुचाशनाः ।एकादशसहस्त्राणि शतानि दश पञ्च च ।जीवन्ति पुरुषा नार्यो देवलोकस्थिता इव

hiraṇmaye hiraṇyābhāḥ sarve ca lakucāśanāḥ / ekādaśasahastrāṇi śatāni daśa pañca ca / jīvanti puruṣā nāryo devalokasthitā iva

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मवादियोंको चाहिए कि वे मेरे द्वारा कहे गये इस सांख्य-योग-समन्वित विज्ञानको (अपने) पुत्र, शिष्य एवं योगियोंके अतिरिक्त और किसी दूसरेको मदुक्तमेतद् विज्ञानं सांख्ययोगसमाश्रयम्॥ ५५॥ प्रदान न करें

English

There resides lord Brahma, the soul of the Universe, the creator of the universe. He is being worshipped by leading Yogins, prominent sages as well as by Indra, Visnu and Sankara.

अध्याय ४५

श्लोक 5

त्रयोदशसहस्त्राणि शतानि दश पञ्च च ।जीवन्ति कुरुवर्षे तु श्यामाङ्गाः क्षीरभोजनाः

trayodaśasahastrāṇi śatāni daśa pañca ca / jīvanti kuruvarṣe tu śyāmāṅgāḥ kṣīrabhojanāḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे षद्साहस्रघां संहितायामुपरिविभागे (ईशवरगीतासु ) द्वितीयोऽध्यायः

English

Holy lord Sanatkumara perpetually adores Prajapati, I Sana (the Lord), the chief of Devas, the soul of the universe.

अध्याय ४५

श्लोक 6

सर्वे मिथुनजाताश्च नित्यं सुखनिषेविनः ।चन्द्रद्वीपे महादेवं यजन्ति सततं शिवम्

sarve mithunajātāśca nityaṃ sukhaniṣevinaḥ / candradvīpe mahādevaṃ yajanti satataṃ śivam

हिन्दी अर्थ

अव्यक्त शिवतत्त्वसे सृष्टिका कथन, परमात्माके स्वरूपका वर्णन तथा प्रधान, पुरुष एवं महदादि तत्त्वोंसे सृष्टिका क्रम-वर्णन, शिवस्वरूपका निरूपण अव्यक्तादभवत् कालः प्रधानं पुरुषः परः। तेभ्यः सर्वमिदं जातं तस्माद् ब्रह्ममयं जगत्

English

With his soul absorbed in Yoga he drinks the excellent nectar. He stays there while being worshipped by Siddhas, sages, Gandharvas and gods.

अध्याय ४५

श्लोक 7

तथा किंपुरुषे विप्रा मानवा हेमसन्निभाः ।दशवर्षहस्त्राणि जीवन्ति प्लक्षभोजनाः

tathā kiṃpuruṣe viprā mānavā hemasannibhāḥ / daśavarṣahastrāṇi jīvanti plakṣabhojanāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

English

The splendid and brilliant abode of Sambhu of immeasurable splendour, the overlord of Devas, is situated there in front of the abode of god Brahma.

अध्याय ४५

श्लोक 8

यजन्ति सततं देवं चतुर्मूर्ति चतुर्मुखम् ।ध्याने मनः समाधाय सादरं भक्तिसंयुताः

yajanti satataṃ devaṃ caturmūrti caturmukham / dhyāne manaḥ samādhāya sādaraṃ bhaktisaṃyutāḥ

हिन्दी अर्थ

तयोरनादिरुद्दिष्टः कालः संयोजकः परः ईशवरने कहा--अव्यक्त (तत्त्व)-से काल, प्रधान तथा परम पुरुष उत्पन्न हुए। उन (कालादि)-से यह समस्त जगत् उत्पन्न हुआ, इसलिये यह जगत् ब्रह्ममय है। जिसके हाथ और पैरका प्रसार सर्वत्र है, जिसके

English

It is endowed with divine splendour. It is very splendid and it has four doors. It is full of great sages. It is resorted to by the knowers of Brahman.

अध्याय ४५

श्लोक 9

तथा च हरिवर्षे तु महारजतसन्निभाः ।दशवर्षसहस्त्राणि जीवन्तीक्षुरसाशिनः

tathā ca harivarṣe tu mahārajatasannibhāḥ / daśavarṣasahastrāṇi jīvantīkṣurasāśinaḥ

हिन्दी अर्थ

नेत्र, मस्तक, मुख एवं कर्ण सर्वत्र वर्तमान हैं एवं जो समस्त (विश्व)-को आवृतकर स्थित है, वही (ब्रह्म) है

English

God Mahadeva, the ruler of the universe and the lord of Pramathas (goblins, ghosts and other attendants of Siva) with the sun, moon and fire as his eyes, sports there with the goddess Uma while accompanied by Pramathas.

अध्याय ४५

श्लोक 10

तत्र नारायणं देवं विश्वयोनिं सनातनम् ।उपासते सदा विष्णुं मानवा विष्णुभाविताः

tatra nārāyaṇaṃ devaṃ viśvayoniṃ sanātanam / upāsate sadā viṣṇuṃ mānavā viṣṇubhāvitāḥ

हिन्दी अर्थ

वह सभी इन्द्रियोंके गुणोंके आभासवाला है, अर्थात् सभी इन्द्रियोंके गुण उसमें प्रतीत होते हैं; किंतु सभी इन्द्रियोंसे रहित है। वह सभीका आधार है, सदा आनन्दस्वरूप, अव्यक्त और द्वैतसे रहित (अद्वैत तत्त्व) है। वह सभी उपमानोंसे रहित (निरुपमेय) इन्द्रियोंद्वारा प्रमाणोंसे ज्ञात न होने योग्य, निर्विकल्प, निराभास, सभीका आश्रय, परम अमृतस्वरूप, अभिन्न, भिन्नरूपसे

English

The knowers of the Vedas, the quiescent truthful sages observing celibacy adore Mahadeva by means of their penance.

अध्याय ४५

श्लोक 11

तत्र चन्द्रप्रभं शुभ्रं शुद्धस्फटिकनिर्मितम् ।विमानं वासुदेवस्य पारिजातवनाश्रितम्

tatra candraprabhaṃ śubhraṃ śuddhasphaṭikanirmitam / vimānaṃ vāsudevasya pārijātavanāśritam

हिन्दी अर्थ

परम व्योमरूप है, उसे विद्वान् लोग जानते हैं॥ ३--५॥

English

Accompanied byParvati, lord Mahadeva, the Supreme Lord, directly accepts with his head the worship of those sages of devoted and purified Atman.

अध्याय ४५

श्लोक 12

चतुर्धारमनोपम्यं चतुस्तोरणसंयुतम् ।प्राकारैर्दशभिर्युक्तं दुराधर्षं सुदुर्गमम्

caturdhāramanopamyaṃ catustoraṇasaṃyutam / prākārairdaśabhiryuktaṃ durādharṣaṃ sudurgamam

हिन्दी अर्थ

वह सभी प्राणियोंका आत्मा है, वह बाहर- भीतर सर्वत्र व्याप्त रहनेवाला परम तत्त्व है। में (भी) वही सर्वव्यापी, शान्त, ज्ञानात्मा परमेश्वर हूँ। मुझ अव्यक्त स्वरूपवालेके द्वारा ही इस विश्वका विस्तार हुआ है । सभी प्राणी मुझमें ही अवस्थित हैं, जो उसे जानता है, वह वेदज्ञ है प्रधान और पुरुष--ये ही दो तत्त्व कहे गये हैं। अनादि उत्कृष्ट कालको ही उन दोनोंका परम संयोजक कहा गया है

English

There, on the excellent mountain itself but to its east is situated the greatest city of Indra called Amaravati. It is endowed with all splendour and beauty.

अध्याय ४५

श्लोक 13

स्फाटिकैर्मण्डपैर्युक्तं देवराजगृहोपमम् ।स्वर्णस्तम्भसहस्त्रैश्च सर्वतः समलङ्कृतम्

sphāṭikairmaṇḍapairyuktaṃ devarājagṛhopamam / svarṇastambhasahastraiśca sarvataḥ samalaṅkṛtam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मवादीका पुत्र अनुशासित ही होगा, इसलिये पुत्रको ज्ञानका अधिकारी माना गया है।

English

The heavenly ladies, Siddhas, Gandharvas, and Caranas and gods in thousands, worship the deity of a thousand-eyed Indra there.

अध्याय ४५

श्लोक 14

हेमसोपानसंयुक्तं नानारत्नोपशोभितम् ।दिव्यसिंहासनोपेतं सर्वशोभासमन्वितम्

hemasopānasaṃyuktaṃ nānāratnopaśobhitam / divyasiṃhāsanopetaṃ sarvaśobhāsamanvitam

हिन्दी अर्थ

अहँकारविमुक्तत्वात् प्रोच्यते पञ्चविंशकः आद्यो विकारः प्रकृतेर्महानात्मेति कथ्यते। विज्ञानशक्तिर्विज्ञाता ह्यहंकारस्तदुत्थितः

English

That is the highest abode of those who are virtuous, the knowers of the Vedas and devoted to the performance of sacrifices and Homas. It is inaccessible even to Devas.

अध्याय ४५

श्लोक 15

सरोभिः स्वादुपानीयैर्नदीभिश्चोपशोभितम् ।नारायणपरैः शुद्धैर्वेदाध्ययनतत्परैः

sarobhiḥ svādupānīyairnadībhiścopaśobhitam / nārāyaṇaparaiḥ śuddhairvedādhyayanatatparaiḥ

हिन्दी अर्थ

एक एव महानात्मा सोऽहंकारोऽभिधीयते।

English

To the south of it is the city of the Fire-god of bound¬ less splendour. It is named Tejovati and it is full of divine miracles.

अध्याय ४५

श्लोक 16

योगिभिश्च समाकीर्णं ध्यायद्भिः पुरुषं हरिम् ।स्तुवद्भिः सततं मन्त्रैर्नमस्यद्भिश्च माधवम्

yogibhiśca samākīrṇaṃ dhyāyadbhiḥ puruṣaṃ harim / stuvadbhiḥ satataṃ mantrairnamasyadbhiśca mādhavam

हिन्दी अर्थ

स विज्ञानात्मकस्तस्य मनः स्यादुपकारकम् स चाविवेकः प्रकृतौ सङ्गात् कालेन सोऽभवत्

English

There stays lord Agni the fire-god shining with his brilliance. It is the abode of the performers of Japas and Homas. It is difficult of access to the sons of Danu.

अध्याय ४५

श्लोक 17

तत्र देवादिदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ।राजानः सर्वकालं तु महिमानं प्रकुर्वते

tatra devādidevasya viṣṇoramitatejasaḥ / rājānaḥ sarvakālaṃ tu mahimānaṃ prakurvate

हिन्दी अर्थ

कालः सृजति भूतानि कालः संहरति प्रजाः । सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद् वशे

English

The great city of Yama is on the southern mountain. It is named Sarhyamani. It is divine and endowed with all types of splendour.

अध्याय ४५

श्लोक 18

गायन्ति चैव नृत्यन्ति विलासिन्यो मनोरमाः ।स्त्रियो यौवनशालिन्यः सदा मण्डनतत्पराः

gāyanti caiva nṛtyanti vilāsinyo manoramāḥ / striyo yauvanaśālinyaḥ sadā maṇḍanatatparāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रोच्यते भगवान् प्राणः सर्वज्ञः पुरुषोत्तमः मनसश्चाप्यहंकारमहंकारान्महान् परः

English

There Devas and others adore lord Vaivasvata (i.e. Yama). It is the abode of those who adhere to truth, and of those who perform meritorious deeds in the world.

अध्याय ४५

श्लोक 19

इलावृते पद्मवर्णा जम्बूफलरसाशिनः ।त्रयोदश सहस्त्राणि वर्षाणां वै स्थिरायुषः

ilāvṛte padmavarṇā jambūphalarasāśinaḥ / trayodaśa sahastrāṇi varṣāṇāṃ vai sthirāyuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषाद् भगवान् प्राणस्तस्य सर्वमिदं जगत्

English

To the west of that is the city of the noble-souled Nirrti. It is named Raksovati and it is encircled by Raksasas.

अध्याय ४५

श्लोक 20

भारते तु स्त्रियः पुंसो नानावर्णाः प्रकीर्तिताः ।नानादेवार्चने युक्ता नानाकर्माणि कुर्वते ।परमायुः स्मृतं तेषां शतं वर्षाणि सुव्रताः

bhārate tu striyaḥ puṃso nānāvarṇāḥ prakīrtitāḥ / nānādevārcane yuktā nānākarmāṇi kurvate / paramāyuḥ smṛtaṃ teṣāṃ śataṃ varṣāṇi suvratāḥ

हिन्दी अर्थ

ति कूर्मपुराण ति (प्रधान, पुरुष और काल--) ये तीनों तत्त्व अनादि, अन्तरहित, अव्यक्त (परम तत्त्व)-में स्थित हैं। वह (परम तत्त्व) तदात्मक (प्रधान आदिका प्रेरक होते हुए भी) तद्भिन्न (उनसे सर्वथा असंस्पृष्ट) है, वह

English

There the Raksasas worship lord Nairrta. Those who are devoted to piety but whose activities are urged by Tamas go to that city.

अध्याय ४५

श्लोक 21

नानाहाराश्च जीवन्ति पुण्यपापनिमित्ततः ।नवयोजनसाहस्त्रं वर्षमेतत् प्रकीर्तितम् ।कर्मभूमिरियं विप्रा नराणामधिकारिणाम्

nānāhārāśca jīvanti puṇyapāpanimittataḥ / navayojanasāhastraṃ varṣametat prakīrtitam / karmabhūmiriyaṃ viprā narāṇāmadhikāriṇām

हिन्दी अर्थ

(परम तत्त्व) मेरा ही रूप है, यह विद्वान् लोग ही जानते हैं। जो महत् (तत्त्व)-से लेकर विशेषपर्यन्त समस्त संसारको उत्पन्न करती है, वह सभी देहधारियोंको मोहित करनेवाली प्रकृति कही गयी है। जो प्रकृतिस्थ

English

On the western mountain is the great city of Varuna known by the name of Suddhavatl. It is meritorious and it is endowed with all desirable objects and affluence.

अध्याय ४५

श्लोक 22

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः ।विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः

mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣaparvataḥ / vindhyaśca pāriyātraśca saptātra kulaparvatāḥ

हिन्दी अर्थ

होकर प्रकृतिके गुणोंका उपभोग करता है, वह पुरुष है। अहंकार (अहं-तत्त्व)-से विमुक्त होनेके कारण वह पुरुष पचीसवाँ तत्त्व कहा गया है प्रकृतिके प्रथम विकारको महान् आत्मा (महत्तत्त्व) कहते हैं। उस विज्ञानशक्तिसे सम्पन्न विज्ञाता (' अहम्' अर्थात् अभिमानका मूल कारण) अहंकार उत्पन्न होता है। वही एक महान्” आत्मा 'अहंकार' कहलाता है।

English

There stays king Varuna. The king is served by Siddhas, bevies of celestial damsels and the lords of immortal beings. Those who make gifts of water go there.

अध्याय ४५

श्लोक 23

इन्द्रद्युम्नः कशेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् ।नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः

indradyumnaḥ kaśerumāṃstāmravarṇo gabhastimān / nāgadvīpastathā saumyo gandharvastvatha vāruṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्त्वचिन्तकोंके द्वारा वह “जीव” तथा ' अन्तरात्मा' इस नामसे कहा गया है

English

To the north of that city is the great and sacred city of Vayu known by the name Gandhavati. There stays the Wind-god.

अध्याय ४५

श्लोक 24

अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः ।योजनानां सहस्त्रं तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरः

ayaṃ tu navamasteṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ / yojanānāṃ sahastraṃ tu dvīpo 'yaṃ dakṣiṇottaraḥ

हिन्दी अर्थ

जीवनमें उसीके द्वारा सुख एवं दुःख आदि सभीका अनुभव होता है। वह विज्ञानस्वरूप (विविध सांसारिक ज्ञानका मूल) है। उस (अहंकार)-का उपकारक मन है। उससे अविवेक उत्पन्न होता है और फिर उस अविवेकसे पुरुषका संसार बनता है । ' प्रकृति 'से कालका सम्पर्क होनेसे वह अविवेक उत्पन्न होता है। काल ही प्राणियोंकी सृष्टि करता है और काल ही प्रजाओंका संहार करता है। सभी कालके वशीभूत हैं, काल

English

The great lord is served by the celestial ladies and Gandharvas. Brahmanas devoted to Pranayamas (restraint over breath) attain that eternal abode.

अध्याय ४५

श्लोक 25

पूर्वे किरातास्तस्यान्ते पशिचमे यवनास्तथा ।ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्य मध्ये शूद्रास्तथैव च

pūrve kirātāstasyānte paśicame yavanāstathā / brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśya madhye śūdrāstathaiva ca

हिन्दी अर्थ

किसीके वशमें नहीं है

English

To the east of that city is the great city of Soma. It is the splendid city known by the name Kantimati wherein shines the Moon-god.

अध्याय ४५

श्लोक 26

इज्यायुद्धवणिज्याभिर्वर्तयन्त्यत्र मानवाः ।स्त्रवन्ते पावना नद्यः पर्वतेभ्यो विनिः सृताः

ijyāyuddhavaṇijyābhirvartayantyatra mānavāḥ / stravante pāvanā nadyaḥ parvatebhyo viniḥ sṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

वह सनातन (काल) अन्तःप्रविष्ट होकर इस सम्पूर्ण (विश्व)-का नियमन करता है। इस कालको भगवान्, प्राण, सर्वज्ञ तथा पुरुषोत्तम कहा जाता है। मनीषियोंने मनको सभी इन्द्रियोंसे उत्कृष्ट एवं मनसे अधिक उत्कृष्ट अहंकारको और अहंकारसे उत्कृष्ट महानूको (महत्तत्त्व) बतलाया है। महत्से उत्कृष्ट अव्यक्त, अव्यक्तसे उत्कृष्ट पुरुष तथा पुरुषसे उत्कृष्ट भगवान् प्राण हैं। यह सम्पूर्ण संसार उसीसे है। प्राणसे परतर व्योम है और व्योमसे

English

That abode which is abounding in various objects of pleasure is the proper place for those who are devoted to virtuous activities and who worshipfully take up their respective religious duties.

अध्याय ४५

श्लोक 27

शतद्रुश्चन्द्रभागा च सरयूर्यमुना तथा ।इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः

śatadruścandrabhāgā ca sarayūryamunā tathā / irāvatī vitastā ca vipāśā devikā kuhūḥ

हिन्दी अर्थ

अतीत अग्नि ईश्वर है। में वही सर्वव्यापी, शान्त, ज्ञानस्वरूप परमेश्वर हुँ । मुझसे उत्कृष्ट और कोई तत्त्व नहीं है। मुझे जान लेनेसे मुक्ति हो जाती है॥ १७--२० ॥

English

To the east of that city is the great city of Sankara. It is a meritorious city known as Yasovati. It is difficult of access to all.

अध्याय ४५

श्लोक 28

गोमती धूतपापा च बाहुदा च दृषद्वती ।कौशिकी लोहिता चैव हिमवत्पादनिः सृताः

gomatī dhūtapāpā ca bāhudā ca dṛṣadvatī / kauśikī lohitā caiva himavatpādaniḥ sṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

सृष्टिमँ अहंकारका महत्त्वपूर्ण स्थान होनेसे उसके लिये “महान् आत्मा' यह लाक्षणिक प्रयोग है। इस संसारमें एकमात्र मुझ अव्यक्त, व्योमरूप

English

The auspicious abode of Isana, the overlord of the Ganas, which is very large and presided over by Rudra is there. He stays there surrounded by the Ganas.

अध्याय ४५

श्लोक 29

वेदस्मृतिर्वेदवती व्रतघ्नी त्रिदिवा तथा ।पर्णाशा वन्दना चैव सदानीरा मनोरमा

vedasmṛtirvedavatī vrataghnī tridivā tathā / parṇāśā vandanā caiva sadānīrā manoramā

हिन्दी अर्थ

ऋते मामेकमव्यक्तं व्योमरूपं महेश्वरम्॥ २१ ॥ महेश्वरको छोड़कर कोई भी स्थावर-जंगमात्मक तत्त्व

English

It was there that the residence of the devotees of Paramesthin who are desirous of enjoyment of pleasures has been assigned by the trident-bearing lord of Devas.

अध्याय ४५

श्लोक 30

चर्मण्वती तथा दूर्या विदिशा वेत्रवत्यपि ।शिग्रुः स्वशिल्पापि तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः

carmaṇvatī tathā dūryā vidiśā vetravatyapi / śigruḥ svaśilpāpi tathā pāriyātrāśrayāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

मायी मायामयो देवः कालेन सह सङ्गतः मत्संनिधावेष कालः करोति सकलं जगत्।

English

Flowing out from Visnu's feet and flooding the sphere of the Moon, Gahga falls all round the city of god Brahma.

अध्याय ४५

श्लोक 31

नर्मदा सुरसा शोण दशार्णा च महानदी ।मन्दाकिनी चित्रकूटा तामसी च पिशाचिका

narmadā surasā śoṇa daśārṇā ca mahānadī / mandākinī citrakūṭā tāmasī ca piśācikā

हिन्दी अर्थ

नित्य नहीं है अर्थात् महेशवरको छोड़कर सब कुछ अनित्य है। वही मैं मायावी तथा मायामय देव कालके संसर्गसे सम्पूर्ण (संसार)-की सदा सृष्टि करता हूँ और (फिर) संहार करता हूँ। मेरे सांनिध्यमें ही यह

English

O Brahmanas, after falling there it became divided into four branches in accordance with the four quarters. The branches are called: Sita, Alakananda, Sucaksu and Bhadra.

अध्याय ४५

श्लोक 32

चित्रोत्पला विपाशा च मञ्जुला वालुवाहिनी ।ऋक्षवत्पादजा नद्यः सर्वपापहरा नृणाम्

citrotpalā vipāśā ca mañjulā vāluvāhinī / ṛkṣavatpādajā nadyaḥ sarvapāpaharā nṛṇām

हिन्दी अर्थ

काल (तत्त्व) सम्पूर्ण जगतूकी (सृष्टि) करता है। वेदका यह कथन है कि अनन्तात्मा ही उस (काल)- नियोजयत्यनन्तात्मा ह्येतद् वेदानुशासनम्॥ २३॥ को (इस कार्यमें) नियोजित करता है

English

Sita flows through the aerial path from mountain to mountain along the east of Meru. Flowing through the eastern sub-continent across Bhadrasva, it falls into the sea.

अध्याय ४५

श्लोक 33

तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या शीघ्रोदा च महानदी ।वेण्या वैतरणी चैव बलाका च कुमुद्वती

tāpī payoṣṇī nirvindhyā śīghrodā ca mahānadī / veṇyā vaitaraṇī caiva balākā ca kumudvatī

हिन्दी अर्थ

शिव-भक्तिका माहात्म्य, शिवोपासनाकी सुगमता, ज्ञानरूप शिवस्वरूपका वर्णन, शिवकी तीन प्रकारको शक्तियोंका प्रतिपादन, शिवके परम तत्वका निरूपण

English

O excellent Brahmanas! Similarly, Alakananda, entering the Bharata Varsa from the south of Meru splits itself into seven branches and falls into the ocean.

अध्याय ४५

श्लोक 34

तोया चैव महागैरी दुर्गा चान्तः शिला तथा ।विन्ध्यपादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः

toyā caiva mahāgairī durgā cāntaḥ śilā tathā / vindhyapādaprasūtāstā nadyaḥ puṇyajalāḥ śubhāḥ

हिन्दी अर्थ

वक्ष्ये समाहिता यूयं शृणुध्वं ब्रह्मवादिनः । माहात्म्यं देवदेवस्य येनेदं सम्प्रवर्तते मां सर्वसाक्षिणं लोको न जानाति मुनीश्वराः

English

O excellent Brahmanas! Similarly, Alakananda, entering the Bharata Varsa from the south of Meru splits itself into seven branches and falls into the ocean.

अध्याय ४५

श्लोक 35

सोदावरी भीमरथी कृष्णा वर्णा च मत्सरी ।तुङ्गभ्द्रा सुप्रयोगा कावेरी च द्विजोत्तमाः ।दक्षिणापथगा नद्यः सह्यपादविनिः सृताः

sodāvarī bhīmarathī kṛṣṇā varṇā ca matsarī / tuṅgabhdrā suprayogā kāverī ca dvijottamāḥ / dakṣiṇāpathagā nadyaḥ sahyapādaviniḥ sṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

सोऽहं धाता विधाता च कालोऽग्निर्विश्वतोमुखः

English

O excellent Brahmanas! Similarly, Alakananda, entering the Bharata Varsa from the south of Meru splits itself into seven branches and falls into the ocean.

अध्याय ४५

श्लोक 36

ऋतुमाला ताम्रपर्णो पुष्पवत्युत्पलावती ।मलयान्निः सृता नद्यः सर्वाः शीतजलाः स्मृताः

ṛtumālā tāmraparṇo puṣpavatyutpalāvatī / malayānniḥ sṛtā nadyaḥ sarvāḥ śītajalāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा च मनवः शक्रो ये चान्ये प्रथितौजसः सर्वे लोका नमस्यन्ति ब्रह्मा लोकपितामहः । ध्यायन्ति योगिनो देवं भूताधिपतिमीश्वरम्

English

O excellent Brahmanas! Similarly, Alakananda, entering the Bharata Varsa from the south of Meru splits itself into seven branches and falls into the ocean.

अध्याय ४५

श्लोक 37

ऋषिकुल्या त्रिसामा च मन्दगा मन्दगामिनी ।रूपा पालासिनी चैव ऋषिका वंशकारिणी ।शुक्तिमत्पादसंजाताः सर्वपापहरा नृणाम्

ṛṣikulyā trisāmā ca mandagā mandagāminī / rūpā pālāsinī caiva ṛṣikā vaṃśakāriṇī / śuktimatpādasaṃjātāḥ sarvapāpaharā nṛṇām

हिन्दी अर्थ

अहं हि सर्वहविषां भोक्ता चैव फलप्रदः । सर्वदेवतनुर्भूत्वा सर्वात्मा सर्वसंस्थितः

English

O excellent Brahmanas! Similarly, Alakananda, entering the Bharata Varsa from the south of Meru splits itself into seven branches and falls into the ocean.

अध्याय ४५

श्लोक 38

आसां नद्युपनद्यश्च शतशो द्विजपुङ्गवाः ।सर्वपापहराः पुण्याः स्नानदानादिकर्मसु

āsāṃ nadyupanadyaśca śataśo dvijapuṅgavāḥ / sarvapāpaharāḥ puṇyāḥ snānadānādikarmasu

हिन्दी अर्थ

ईश्वर बोले--हे ब्रह्मवादियो! आपलोग ध्यान लगाकर सुनें। जिससे यह सभी प्रवर्तित होता है, उस देवाधिदेवके माहात्म्यको मैं बताता हूँ में न तो विविध प्रकारके तपसे, न दानसे और न यज्ञोंसे ही जानने योग्य हूँ। बिना उत्तम भक्तिके मनुष्य मुझे जान नहीं सकता। सर्वत्र व्याप्त रहनेवाला मैं सभी भावोंके अन्तःमें प्रविष्ट रहता हूँ। परंतु मुनीश्वरो ! मुझ

English

O excellent Brahmanas! Similarly, Alakananda, entering the Bharata Varsa from the south of Meru splits itself into seven branches and falls into the ocean.

अध्याय ४५

श्लोक 39

तास्विमे कुरुपाञ्चाला मध्यदेशादयो जनाः ।पूर्वदेशादिकाश्चैव कामरूपनिवासिनः

tāsvime kurupāñcālā madhyadeśādayo janāḥ / pūrvadeśādikāścaiva kāmarūpanivāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वसाक्षीको संसार जान नहीं पाता। जिसके भीतर यह सब प्रतिष्ठित है और जो परम तत्त्व सभीके अन्त:में स्थित है, मैं वही धाता, विधाता, काल, अग्नि तथा सभी ओर मुखवाला हूँ। सभी मुनि, देवता, ब्रह्मा, मनु, इन्द्र और जो

English

O excellent Brahmanas! Similarly, Alakananda, entering the Bharata Varsa from the south of Meru splits itself into seven branches and falls into the ocean.

अध्याय ४५

श्लोक 40

पुण्ड्राः कलिङ्गामगधा दाक्षिणात्याश्चकृत्स्नशः ।तथापरान्ताः सौराष्ट्राः शूद्राभीरास्तथार्ऽबुदाः

puṇḍrāḥ kaliṅgāmagadhā dākṣiṇātyāścakṛtsnaśaḥ / tathāparāntāḥ saurāṣṭrāḥ śūdrābhīrāstathār'budāḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त तेजस्वी हैं, वे भी मुझे नहीं देख पाते॥ २--५॥ वेद मुझ अद्वितीय परमेश्वरको निरन्तर स्तुति किया करते हैं। ब्राह्मण अनेक प्रकारके वैदिक यज्ञोंके द्वारा अग्निस्वरूप मेरा यजन करते हैं। सभी लोक तथा लोकपितामह ब्रह्मा मुझे नमस्कार करते हैं। योगी जन

English

O excellent Brahmanas! Similarly, Alakananda, entering the Bharata Varsa from the south of Meru splits itself into seven branches and falls into the ocean.

अध्याय ४५

श्लोक 41

मालका मालवाश्चैव पारियात्रनिवासिनः ।सौवीराः सैन्धवा हूणा शाल्वाः कल्पनिवासिनः

mālakā mālavāścaiva pāriyātranivāsinaḥ / sauvīrāḥ saindhavā hūṇā śālvāḥ kalpanivāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

सभी प्राणियोंके अधिपति (मुझ) ईश्वर देवका ध्यान करते हैं। सबकी आत्मा और सर्वव्यापी मैं ही सभी देवोंके शरीरोंको धारण कर सम्पूर्ण हवियोंका भोक्ता एवं सभी फलोंका प्रदाता हूँ॥ ६--८॥

English

O excellent Brahmanas! Similarly, Alakananda, entering the Bharata Varsa from the south of Meru splits itself into seven branches and falls into the ocean.

अध्याय ४५

श्लोक 42

मद्रा रामास्तथाम्बष्ठाः पारसीकास्तथैव च ।आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा

madrā rāmāstathāmbaṣṭhāḥ pārasīkāstathaiva ca / āsāṃ pibanti salilaṃ vasanti saritāṃ sadā

हिन्दी अर्थ

मां पश्यन्तीह विद्वांसो धार्मिका वेदवादिनः । तेषां संनिहितो नित्यं ये भक्त्या मामुपासते ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या धार्मिका मामुपासते। तेषां ददामि तत् स्थानमानन्दं परमं पदम्

English

O excellent Brahmanas! Similarly, Alakananda, entering the Bharata Varsa from the south of Meru splits itself into seven branches and falls into the ocean.

अध्याय ४५

श्लोक 43

चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो ऽब्रुवन् ।कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चान्यत्र न क्वचित्

catvāri bhārate varṣe yugāni kavayo 'bruvan / kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliścānyatra na kvacit

हिन्दी अर्थ

अन्येऽपि ये विकर्मस्थाः शूद्राद्या नीचजातयः । भक्तिमन्तः प्रमुच्यन्ते कालेन मयि संगताः

English

O excellent Brahmanas! Similarly, Alakananda, entering the Bharata Varsa from the south of Meru splits itself into seven branches and falls into the ocean.

अध्याय ४५

श्लोक 44

यानि किंपुरुषाद्यानि वर्षाण्यष्टौ महर्षयः ।न तेषु शोको नायासो नोद्वेगः क्षुद्भयं न च

yāni kiṃpuruṣādyāni varṣāṇyaṣṭau maharṣayaḥ / na teṣu śoko nāyāso nodvegaḥ kṣudbhayaṃ na ca

हिन्दी अर्थ

यो वै निन्दति तं मूढो देवदेवं स निन्दति। यो हि तं पूजयेद् भक्त्या स पूजयति मां सदा पत्रं पुष्पं फलं तोयं मदाराधनकारणात्।

English

O excellent Brahmanas! Similarly, Alakananda, entering the Bharata Varsa from the south of Meru splits itself into seven branches and falls into the ocean.

अध्याय ४५

श्लोक 45

स्वस्थाः प्रजा निरातङ्काः सर्वदुः खविवर्जिताः ।रमन्ति विविधैर्भावैः सर्वाश्च स्थिरयौवनाः

svasthāḥ prajā nirātaṅkāḥ sarvaduḥ khavivarjitāḥ / ramanti vividhairbhāvaiḥ sarvāśca sthirayauvanāḥ

हिन्दी अर्थ

अहं हि जगतामादौ ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्। विधाय दत्तवान् वेदानशेषानात्मनिःसृतान्

English

O excellent Brahmanas! Similarly, Alakananda, entering the Bharata Varsa from the south of Meru splits itself into seven branches and falls into the ocean.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 45
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.