Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
46
अध्याय 46 / 95

Book 1 - Adhyaya 46

60 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ60 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४६

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच हेमकूटगिरेः शृङ्गे महाकूटैः सुशोभनम् ।स्फाटिकं देवदेवस्य विमानं परमेष्ठिनः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge pañcacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca hemakūṭagireḥ śṛṅge mahākūṭaiḥ suśobhanam / sphāṭikaṃ devadevasya vimānaṃ parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

धार्मिकाणां च गोप्ताहं निहन्ता वेदविद्विषाम् अहं वै सर्वसंसारान्मोचको योगिनामिह। संसारहेतुरेवाहं सर्वसंसारवर्जितः

English

The Sucaksu crosses the western mountains, enters the western Varsa called Ketumala and flows into the ocean.

अध्याय ४६

श्लोक 2

अथ देवादिदेवस्य भूतेशस्य त्रिशूलिनः ।देवाः सिद्धगणा यक्षाः पूजां नित्यं प्रकुर्वते

atha devādidevasya bhūteśasya triśūlinaḥ / devāḥ siddhagaṇā yakṣāḥ pūjāṃ nityaṃ prakurvate

हिन्दी अर्थ

मायावी मामिका शक्तिर्माया लोकविमोहिनी

English

O great sages, the Bhadra traverses through the chain of northern mountains and the northern Kurus and falls into the northern ocean.

अध्याय ४६

श्लोक 3

स देवो गिरिशः सार्धं महादेव्या महेश्वरः ।भूतैः परिवृतो नित्यं भाति तत्र पिनाकधृक्

sa devo giriśaḥ sārdhaṃ mahādevyā maheśvaraḥ / bhūtaiḥ parivṛto nityaṃ bhāti tatra pinākadhṛk

हिन्दी अर्थ

एका सर्वान्तरा शक्तिः करोति विविधं जगत्। आस्थाय ब्रह्मणो रूपं मन्मयी मदधिष्ठिता भूत्वा नारायणोऽनन्तो जगन्नाथो जगन्मयः

English

The mountain Malyavan and Gandhamadana extend upto Nila and Nisadha. In the middle of the two chains of mountains Mt. Meru stands like the pericarp of a lotus.

अध्याय ४६

श्लोक 4

विभक्तचारुशिखरः कैलासो यत्र पर्वतः ।निवासः कोटियक्षाणां कुबेरस्य च धीमतः ।तत्रापि देवदेवस्य भवस्यायतनं महत्

vibhaktacāruśikharaḥ kailāso yatra parvataḥ / nivāsaḥ koṭiyakṣāṇāṃ kuberasya ca dhīmataḥ / tatrāpi devadevasya bhavasyāyatanaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

धार्मिक वेदनिष्ठ विद्वान् मेरा दर्शन करते हें । जो भक्तिपूर्वक मेरी उपासना करते हैं, मैं नित्य उनके समीपमें रहता हूँ । धार्मिक ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्य मेरी उपासना करते हें । मैं उन्हें आनन्दस्वरूप परमपद

English

The sub-continents Bharata, Ketumala, Bhadrasva and the Kurus are the petals of the lotus of the universe outside the Border-mountains.

अध्याय ४६

श्लोक 5

मन्दाकिनी तत्र दिव्या रम्या सुविमलोदका ।नदी नानाविधैः पद्मैरनेकैः समलङ्कृता

mandākinī tatra divyā ramyā suvimalodakā / nadī nānāvidhaiḥ padmairanekaiḥ samalaṅkṛtā

हिन्दी अर्थ

नामक स्थान प्रदान करता हूँ अन्य भी जो विपरीत कर्म करनेके कारण शूद्र आदि निम्न जातियोंमें हैं, भक्तिपरायण होनेपर वे भी मुक्त हो जाते हैं और यथासमय मुझमें लीन हो जाते हैं । मेरे भक्त विनाशको प्राप्त नहीं होते, मेरे भक्त पापोंसे

English

Jathara and Devakuta are the two boundary moun¬ tains extending from the south to the north as far as Nila and Nisadha mountains.

अध्याय ४६

श्लोक 6

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसकिंनरैः ।उपस्पृष्टजला नित्यं सुपुण्या सुमनोरमा

devadānavagandharvayakṣarākṣasakiṃnaraiḥ / upaspṛṣṭajalā nityaṃ supuṇyā sumanoramā

हिन्दी अर्थ

रहित हो जाते हैं। मैंने प्रारम्भमें ही यह प्रतिज्ञा कर रखी है कि मेरे भक्तका विनाश नहीं होता। जो उस (भक्त)-को निन्दा करता है, वह मूढ देवाधिदेव (शंकर)- की ही निन्दा करता है और जो उस (भक्त)-को

English

Gandhamadana and Kailasa extend from east to west. They go deep within the ocean to the extent of eighty Yojanas.

अध्याय ४६

श्लोक 7

अन्याश्च नद्यः शतशः स्वर्णपद्मैरलङ्कृताः ।तासां कूलेषु देवस्य स्थानानि परमेष्ठिनः ।देवर्षिगणजुष्टानि तथा नारायणस्य च

anyāśca nadyaḥ śataśaḥ svarṇapadmairalaṅkṛtāḥ / tāsāṃ kūleṣu devasya sthānāni parameṣṭhinaḥ / devarṣigaṇajuṣṭāni tathā nārāyaṇasya ca

हिन्दी अर्थ

भक्तिपूर्वक पूजा करता है, (समझो कि) वह सदा मेरी ही पूजा करता है। मेरी आराधनाके लिये जो नियमपूर्वक पत्र, पुष्प, फल तथा जल मुझे प्रदान करता हैं, वह मेरा प्रिय भक्त है, ऐसा समझना चाहिए मैंने ही संसारको सृष्टिके प्रारम्भमें परमेष्ठी ब्रह्माको सृष्टिकर अपनेसे प्रादुर्भूत सम्पूर्ण वेदोंको उन्हें प्रदान किया। मैं ही सभी योगियोंका अव्यय गुरु, धार्मिक जनोंका रक्षक तथा वेदसे द्वेष रखनेवालोंको विनष्ट

English

Nisadha and Pariyatra are the two border-mountains situated as before to the west of Meru.

अध्याय ४६

श्लोक 8

सितान्तशिखरे चापि पारिजातवनं शुभम् ।तत्र शक्रस्य विपुलं भवनं रत्नमण्डितम् ।स्फाटिकस्तम्भसंयुक्तं हेमगोपुरसंयुतम्

sitāntaśikhare cāpi pārijātavanaṃ śubham / tatra śakrasya vipulaṃ bhavanaṃ ratnamaṇḍitam / sphāṭikastambhasaṃyuktaṃ hemagopurasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

में ही योगियोंको समस्त संसारसे मुक्त करनेवाला हूँ। मैं ही संसारका कारण और सम्पूर्ण संसारसे विवर्जित (असंसृष्ट) हूँ। मैं ही संहार करनेवाला और मैं ही सृष्टि तथा पालन करनेवाला मायावी हूँ। मेरी शक्ति माया है,

English

Trisrhga and Jarudhi are the Varsa mountains in the north. They run east and west between the two oceans.

अध्याय ४६

श्लोक 9

तत्राथ देवदेवस्य विष्णोर्विश्वामरेशितुः ।सुपुण्यं भवनं रम्यं सर्वरत्नोपशोभितम्

tatrātha devadevasya viṣṇorviśvāmareśituḥ / supuṇyaṃ bhavanaṃ ramyaṃ sarvaratnopaśobhitam

हिन्दी अर्थ

वह संसारको मोहित करनेवाली है मेरी ही जो पराशक्ति है, वह 'विद्या' इस नामसे कही जाती है। योगियोंके हृदयमें रहते हुए मैं उस मायाको नष्ट कर देता हूँ। सभी शक्तियोंका प्रवर्तन करनेवाला तथा निवर्तन करनेवाला मैं ही हूँ। मैं सभीका

English

O Brahmanas! O great sages! The eight border- mountains have been described by me. Jathara and other mountains are stationed all round the Meru.

अध्याय ४६

श्लोक 10

तत्र नारायणः श्रीमान् लक्ष्म्या सह जगत्पतिः ।आस्ते सर्वामरश्रेष्ठः पूज्यमानः सनातनः

tatra nārāyaṇaḥ śrīmān lakṣmyā saha jagatpatiḥ / āste sarvāmaraśreṣṭhaḥ pūjyamānaḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

आधार और अमृतका आश्रय-स्थान हुँ । मुझमें अधिष्ठित और मेरी स्वरूपभूता जो सबके अन्तरमें स्थित अद्वितीय शक्ति है, वह ब्रह्माका रूप धारणकर विविध प्रकारके संसारकी सृष्टि करती है और जो मेरी दूसरी

English

Rtumala or Krtamala (Vaigai which rises in Kottai-Malai Peak of Cardamom Hills?)

अध्याय ४६

श्लोक 11

तथा च वसुधारे तु वसूनां रत्नमण्डितम् ।स्थानानामष्टकं पुण्यं दुराधर्षं सुरद्विषाम्

tathā ca vasudhāre tu vasūnāṃ ratnamaṇḍitam / sthānānāmaṣṭakaṃ puṇyaṃ durādharṣaṃ suradviṣām

हिन्दी अर्थ

विपुल शक्ति है, वह अनन्त, जगन्नाथ, जगन्मय और नारायणका रूप धारणकर संसारको स्थापना (पालन आदि कार्य) करती है तामसी मे समाख्याता कालाख्या रुद्ररूपिणी

English

M. Ali attributes the sources of the river to the Mahendra Parvata and not to Gandha-madana. But one wonders why other rivers of ( Op. Cit., ) the Mahendra Parvata are not given when Vayu and Mt.P. mention them.

अध्याय ४६

श्लोक 12

रत्नधारे गिरिवरे सप्तर्षोणां महात्मनाम् ।सप्ताश्रमाणि पुण्यानि सिद्धावासयुतानि तु

ratnadhāre girivare saptarṣoṇāṃ mahātmanām / saptāśramāṇi puṇyāni siddhāvāsayutāni tu

हिन्दी अर्थ

ध्यानेन मां प्रपश्यन्ति केचिज्ज्ञानेन चापरे। अपरे भक्तियोगेन कर्मयोगेन चापरे

English

The rivers from mt. Sa (Su-) ktiman: Palasini (Jonk—Raipur Dist., M. P.),Rsika (Rsikulya, according to M. Ali — Op, Cit., ).

अध्याय ४६

श्लोक 13

तत्र हैमं चतुर्द्वारं वज्रनीलादिमण्डितम् ।सुपुण्यं सुमहत् स्थानं ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

tatra haimaṃ caturdvāraṃ vajranīlādimaṇḍitam / supuṇyaṃ sumahat sthānaṃ brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्ये च ये त्रयो भक्ता मदाराधनकाङ्क्षिणः । तेऽपि मां प्राप्नुवन्त्येव नावर्तन्ते च वै पुनः करोति कालो भगवान् महायोगेश्वरः स्वयम्

English

The list of peoples and their provinces in Bharata is illustrative and not exhaustive. Cf. Mt. 34 ff.

अध्याय ४६

श्लोक 14

तत्र देवर्षयो विप्राः सिद्धा ब्रह्मर्षयो ऽपरे ।उपासते सदा देवं पितामहमजं परम्

tatra devarṣayo viprāḥ siddhā brahmarṣayo 'pare / upāsate sadā devaṃ pitāmahamajaṃ param

हिन्दी अर्थ

योगेश्वरोऽसौ भगवान् महादेवो महान् प्रभुः

English

Nepal (De., ).

अध्याय ४६

श्लोक 15

स तैः संपूजितो नित्यं देव्या सह चतुर्मुखः ।आस्ते हिताय लोकानां शान्तानां परमा गतिः

sa taiḥ saṃpūjito nityaṃ devyā saha caturmukhaḥ / āste hitāya lokānāṃ śāntānāṃ paramā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रोच्यते भगवान् ब्रह्मा महान् ब्रह्ममयोऽमलः सोऽहं प्रेरयिता देवः परमानन्दमाश्रितः। नृत्यामि योगी सततं यस्तद् वेद स वेदवित्

English

People in the Kuruvarsa,* live for fourteen thousand and five hundred years. Their bodies are dark in colour and they regularly take in milk as their diet.

अध्याय ४६

श्लोक 16

अथैकशृङ्गशिखरे महापद्मैरलङ्कृतम् ।स्वच्छामृतजलं पुण्यं सुगन्धं सुमहत् सरः

athaikaśṛṅgaśikhare mahāpadmairalaṅkṛtam / svacchāmṛtajalaṃ puṇyaṃ sugandhaṃ sumahat saraḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसन्नचेतसे देयं धार्मिकायाहिताग्रये

English

In the continent Candradvipa, people are born of legal cohabitation. They are perpetually happy. They always worship Siva, the great lord.

अध्याय ४६

श्लोक 17

जैगीषव्याश्रमं तत्र योगीन्द्रैरुपशोभितम् ।तत्रासौ भगवान् नित्यमास्ते शिष्यैः समावृतः ।प्रशान्तदोषैरक्षुद्रैर्ब्रह्मविद्भिर्महात्मभिः

jaigīṣavyāśramaṃ tatra yogīndrairupaśobhitam / tatrāsau bhagavān nityamāste śiṣyaiḥ samāvṛtaḥ / praśāntadoṣairakṣudrairbrahmavidbhirmahātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

मेरी तीसरी जो रुद्ररूपिणी काल नामक महती तामसी शक्ति है, वह समस्त जगतका संहार करती है भक्तियोगके द्वारा और कुछ कर्मयोगके द्वारा मेरा दर्शन करते हैं। जो किसी अन्य प्रकारसे नहीं, अपितु केवल ज्ञानद्वारा नित्य मेरी आराधना करता है, वह सभी भक्तोंमें मुझे प्रिय है, प्रियतर है अर्थात् अत्यन्त प्रिय है।

English

O Brahmanas, men in the Kimpurusa® continent resemble gold in complex. With Plaksa (fruits) for their food, they live for ten thousand years.

अध्याय ४६

श्लोक 18

शङ्खो मनोहरश्चैव कौशिकः कृष्ण एव च ।सुमना वेदनादश्च शिष्यास्तस्य प्रधानतः

śaṅkho manoharaścaiva kauśikaḥ kṛṣṇa eva ca / sumanā vedanādaśca śiṣyāstasya pradhānataḥ

हिन्दी अर्थ

अन्य भी जो मेरी आराधना करनेके अभिलाषी तीन (प्रकारके) भक्त हैं, वे भी मुझे ही प्राप्त करते हैं और उनका पुनर्जन्म नहीं होता। मेरे द्वारा ही यह सम्पूर्ण प्रधान और पुरुषरूप संसार व्याप्त है। यह विश्व मुझमें

English

Endowed with reverential devotion and with their mind concentrated on meditation, they always worship the four¬ armed lord with four heads.

अध्याय ४६

श्लोक 19

सर्वे योगरताः शान्ता भस्मोद्धूलितविग्रहाः ।उपासते महावीर्या ब्रह्मविद्यापरायणाः

sarve yogaratāḥ śāntā bhasmoddhūlitavigrahāḥ / upāsate mahāvīryā brahmavidyāparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

ही स्थित है और मेरे द्वारा ही संसार प्रेरित किया जाता है हे विप्रो! परम योगमें ही सदा निरत रहनेवाला मैं प्रेरक नहीं हूँ, तथापि सम्पूर्ण जगत्को मैं प्रेरित करता हूँ, इस (रहस्य)-को जो जानता है, वह अमर हो जाता है। अपने स्वभाववश प्रवर्तमान समस्त

English

In the continent Harivarsa,' the people resemble Maharajata (i.e. gold). Imbibing sugarcane juice, they live for ten thousand years.

अध्याय ४६

श्लोक 20

तेषामनुग्रिहार्थाय यतीनां शान्तचेतसाम् ।सान्निध्यं कुरुते भूयो देव्या सह महेश्वरः

teṣāmanugrihārthāya yatīnāṃ śāntacetasām / sānnidhyaṃ kurute bhūyo devyā saha maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

जगतका मैं साक्षीमात्र हूँ। महायोगेश्वर भगवान् काल स्वयं ही (जगत्की सृष्टि) करते हें । विद्वानोंने शास्त्रॉमें जिसे योग, योगी और माया कहा है, वह सब प्रभु महादेव भगवान् महायोगेशवर ही हैं अर्थात् योगेश्वर

English

There, the people always worship with devotion god Visnu, Lord Narayana, the eternal source of the origin of the universe.

अध्याय ४६

श्लोक 21

अन्यानिचाश्रमाणि स्युस्तस्मिन् गिरिवरोत्तमे ।मुनीनां युक्तमनसां सरांसि सरितस्तथा

anyānicāśramāṇi syustasmin girivarottame / munīnāṃ yuktamanasāṃ sarāṃsi saritastathā

हिन्दी अर्थ

महादेवमें ही यह सब कल्पित है परमेष्ठी सभी तत्त्वोसे परे हैं अत: सभी तत्त्वोंका महत्त्व ही भगवान् ब्रह्माके रूपमें प्रसिद्ध है और ये भगवान् ब्रह्मा ब्रह्ममय एवं अमल हैं। जो मुझे ही महायोगेश्वरोंका भी ईश्वर समझता है, वह निर्विकल्प

English

There, in the grove of Parijata trees is a splendid palace of Lord Vasudeva. It is white, brilliant like the moon and it resembles pure crystal.

अध्याय ४६

श्लोक 22

तेषु योगरता विप्रा जापकाः संयतेन्द्रियाः ।ब्रह्मण्यासक्तमनसो रमन्ते ज्ञानतत्पराः

teṣu yogaratā viprā jāpakāḥ saṃyatendriyāḥ / brahmaṇyāsaktamanaso ramante jñānatatparāḥ

हिन्दी अर्थ

(समाधि)-योगसे युक्त होता है, इसमें संदेह नहीं। परमानन्दका आश्रयण करनेवाला वही मैं प्रेरित करनेवाला देवता हूँ। मैं योगी निरन्तर नृत्य करता (प्राणिमात्रके हृदयमें सदा विद्यमान) रहता हूँ, जो ऐसा

English

With its four entrances with four arched door-ways and its ten surrounding ramparts, it is incomparable, impassable and invincible.

अध्याय ४६

श्लोक 23

आत्मन्यात्मानमाधाय शिखान्तान्तरमास्थितम् ।धायायन्ति देवमीशानं येन सर्वमिदं ततम्

ātmanyātmānamādhāya śikhāntāntaramāsthitam / dhāyāyanti devamīśānaṃ yena sarvamidaṃ tatam

हिन्दी अर्थ

जानता है वह वेदज्ञ है यह अत्यन्त गुह्य ज्ञान सभी वेदोंमें प्रतिष्ठित है। इसे प्रसन्नचित्त, धार्मिक तथा अग्निहोत्रीको प्रदान करना चाहिए इसका आशय यह है कि महेश्वर प्रेरक होते हुए भी प्रेरणाकी आसक्तिसे सर्वथा रहित हैं। अहैतुकी कृपावश ही प्रेरक बनते हैं।

English

It is provided with a crystal hall adorned all round with thousands of golden columns. It stands comparison with the residential palace of the king of gods.

अध्याय ४६

श्लोक 24

सुमेघे वासवस्थानं सहस्त्रादित्यसंनिभम् ।तत्रास्ते भगवानिन्द्रः शच्या सह सुरेश्वरः

sumeghe vāsavasthānaṃ sahastrādityasaṃnibham / tatrāste bhagavānindraḥ śacyā saha sureśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंको दिव्य नृत्य करते हुए भगवान् शंकरका आकाशमें दर्शन, मुनियोंद्वारा महेश्वरकी भावपूर्ण स्तुति करना

English

It is fitted with golden stairs and is beautified with various kinds of jewels. It is furnished with a celestial throne and it is endowed with all brilliance and beauty.

अध्याय ४६

श्लोक 25

गजशैले तु दुर्गाया भवनं मणितारणम् ।आस्ते भगवती दुर्गा तत्र साक्षान्महेश्वरी

gajaśaile tu durgāyā bhavanaṃ maṇitāraṇam / āste bhagavatī durgā tatra sākṣānmaheśvarī

हिन्दी अर्थ

एतावदुक्त्वा भगवान् योगिनां परमे श्वर: । नृत्यमानं महादेवं विष्णुना गगनेऽमले॥

English

There, on all occasions, the kings eulogise the greatness of Visnu of unmeasured splendour, the overlord of Devas.

अध्याय ४६

श्लोक 26

उपास्यमाना विविधैः शक्तिभेदैरितस्ततः ।पीत्वा योगामृतं लब्ध्वा साक्षादानन्दमैश्वरम्

upāsyamānā vividhaiḥ śaktibhedairitastataḥ / pītvā yogāmṛtaṃ labdhvā sākṣādānandamaiśvaram

हिन्दी अर्थ

तमीशं सर्वभूतानामाकाशे ददृशुः किल॥

English

Charming young ladies always interested in bedecking themselves sing and dance there.

अध्याय ४६

श्लोक 27

सुनीलस्य गिरेः शृङ्गे नानाधातुसमुज्ज्वले ।राक्षसानां पुराणि स्युः सरांसि शतशो द्विजाः

sunīlasya gireḥ śṛṅge nānādhātusamujjvale / rākṣasānāṃ purāṇi syuḥ sarāṃsi śataśo dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

तमेव मोचकं रुद्रमाकाशे ददृशुः परम्॥ सहस्त्रशिरसं देवं सहस्त्रचरणाकृतिम्।

English

In the sub-continent Ilavrta, the people have the colour of the lotus. They drink the juice of Jambu fruits

अध्याय ४६

श्लोक 28

तथा पुरशतं विप्राः शतशृङ्गे महाचले ।स्फाटिकस्तम्भसंयुक्तं यक्षाणाममितौजसाम्

tathā puraśataṃ viprāḥ śataśṛṅge mahācale / sphāṭikastambhasaṃyuktaṃ yakṣāṇāmamitaujasām

हिन्दी अर्थ

वसानं चर्म वैयाघ्रं शूलासक्तमहाकरम्।

English

In the Bharata sub-continent, the women and men are of various complexions. They are engaged in the worship of many gods, and they perform different kinds of holy rites and professions.

अध्याय ४६

श्लोक 29

श्वेतोदरगिरेः शृङ्गे सुपर्णस्य महात्मनः ।प्राकारगोपुरोपेतं मणितोरणमण्डितम्

śvetodaragireḥ śṛṅge suparṇasya mahātmanaḥ / prākāragopuropetaṃ maṇitoraṇamaṇḍitam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माण्डं तेजसा स्वेन सर्वमावृत्य च स्थितम्। दंष्टाकरालं दुर्धर्ष सूर्यकोटिसमप्रभम्

English

O sages of holy vows, their maximum expectation of life is a hundred years. This sub-continent is reported as extend¬ ing to nine thousand Yojanas.

अध्याय ४६

श्लोक 30

स तत्र गरुडः श्रीमान् साक्षाद् विष्णुरिवापरः ।ध्यात्वास्ते तत् परं ज्योतिरात्मानं विष्णुमव्ययम्

sa tatra garuḍaḥ śrīmān sākṣād viṣṇurivāparaḥ / dhyātvāste tat paraṃ jyotirātmānaṃ viṣṇumavyayam

हिन्दी अर्थ

नृत्यन्तं ददृशुर्देवं विश्वकर्माणमीश्वरम्

English

This continent extends from the south to the north for a thousand Yojanas. To the east of it there are Kiratas and to the west are Yavanas.

अध्याय ४६

श्लोक 31

अन्यच्च भवनं पुण्यं श्रीशृङ्गे मुनिपुङ्गवाः ।श्रीदेव्याः सर्वरत्नाढ्यं हैमं सुमणितोरणम्

anyacca bhavanaṃ puṇyaṃ śrīśṛṅge munipuṅgavāḥ / śrīdevyāḥ sarvaratnāḍhyaṃ haimaṃ sumaṇitoraṇam

हिन्दी अर्थ

महादेवं महायोगं देवानामपि हैवतम्। 'कालात्मानं कालकालं देवदेवं महेश्वरम्

English

The people who live herein are the Brahmanas, Xsatriyas and Vaisyas who maintain themselves with Yajnas, lighting and trading activities. The Sudras stay amongst them { serving them).

अध्याय ४६

श्लोक 32

तत्र सा परमा शक्तिर्विष्णोरतिमनोरमा ।अनन्तविभवा लक्ष्मीर्जगत्संमोहनोत्सुका

tatra sā paramā śaktirviṣṇoratimanoramā / anantavibhavā lakṣmīrjagatsaṃmohanotsukā

हिन्दी अर्थ

व्यासजी बोले--इतना कहकर योगियोंके परमेश्वर भगवान् (शिव) परम ऐश्वर्यमय भाव प्रदर्शित करते हुए नृत्य करने लगे। उन मुनियोंने परम तेजोनिधि ईशान महादेवको विष्णुके साथ नृत्य करते हुए स्वच्छ

English

The rivers originating from Saktiman (Suktiman) mountain® are Ksipra, Palasini, Rsika and Varhsadharini. They dispel all sins of men.

अध्याय ४६

श्लोक 33

अध्यास्ते देवगन्धर्वसिद्धचारणवन्दिता ।विचिन्त्य जगतोयोनिं स्वशक्तिकिरणोज्ज्वला

adhyāste devagandharvasiddhacāraṇavanditā / vicintya jagatoyoniṃ svaśaktikiraṇojjvalā

हिन्दी अर्थ

आकाशमें देखा । योगके तत्त्वको जाननेवाले संयतचित्त योगी ही जिन्हें जान पाते हैं, उन सभी प्राणियोंके ईशको आकाशमें मुनियोंने देखा। यह (सम्पूर्ण जगत्) जिनकी मायासे निर्मित है और जिनके द्वारा यह जगत् प्रेरित होता है, उन साक्षात् विश्वेशको विप्रोंने नृत्य करते हुए देखा। जिनके चरण-कमलका स्मरण करके पुरुष आज्ञानसे उत्पन्न भयसे छुटकारा पा लेता है, उन्हीं भूतेशको मुनियोंने नृत्य करते हुए देखा॥ १--५॥

English

O leading Brahmanas, the branches and tributaries of these rivers are in hundreds. For ablution, charitable gifts and other rites (on their banks), these rivers are meritorious and destructive of all sins.

अध्याय ४६

श्लोक 34

तत्रैव देवदेवस्य विष्णोरायतनं महत् ।सरांसि तत्र चत्वारि विचित्रकमलाश्रया

tatraiva devadevasya viṣṇorāyatanaṃ mahat / sarāṃsi tatra catvāri vicitrakamalāśrayā

हिन्दी अर्थ

लोग जिनके ज्योतिर्मय स्वरूपका दर्शन करते हैं, (विप्रजनोंको) वे ही योगी दिखलायी पड़े। जो भक्तवत्सल (देव) प्रसन्न होनेपर शीघ्र ही आज्ञानसे मुक्त कर देते हैं, उन्हीं मुक्त करनेवाले परम रुद्रको (उन्होंने)

English

Wise men have said that there are four Yugasin the Bharata sub-continent and not anywhere else. They are Krta, Treta, Dvapara and Kali.

अध्याय ४६

श्लोक 35

तथा सहस्त्रशिखरे विद्याधरपुराष्टकम् ।रत्नसोपानसंयुक्तं सरोभिश्चोपशोभितम्

tathā sahastraśikhare vidyādharapurāṣṭakam / ratnasopānasaṃyuktaṃ sarobhiścopaśobhitam

हिन्दी अर्थ

आकाशमें देखा। (ब्राह्मणोंने) हजारों सिरवाले, हजारों चरणोंको आकृतिसे युक्त, हजारों बाहुवाले, जटायुक्त, अर्धचन्द्रको मस्तकपर धारण करनेवाले, व्याघ्रके चर्मको वस्त्ररूपमें धारण करनेवाले, महान् भुजामें त्रिशूल धारण करनेवाले, हाथमें दण्ड धारण किये, वेदत्रयीरूप

English

O great sages, in the eight sub-continents such as Kiihpurusa and others there is neither sorrow nor dispiritedness, neither the fear of hunger nor any sort of exertion.

अध्याय ४६

श्लोक 36

नद्यो विमलपानीयाश्चित्रनीलोत्पलाकराः ।कर्णिकारवनं द्विव्यं तत्रास्ते शङ्करोमया

nadyo vimalapānīyāścitranīlotpalākarāḥ / karṇikāravanaṃ dvivyaṃ tatrāste śaṅkaromayā

हिन्दी अर्थ

अपने तेजसे सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको आवृतकर स्थित हुए, भयंकर दाढ़ोंवाले, दुर्धर्ष, करोड़ों सूर्योके समान आभावाले, अण्डके अंदर स्थित और अण्डके बाहर स्थित, परम

English

The subjects are happy and comfortable. They are devoid of agony; they are free from all sorts of misery. All of them enjoy steady and perpetual youth and sport themselves in various ways.

अध्याय ४६

श्लोक 37

पारियात्रे महाशैले महालक्ष्म्याः पुरं शुभम् ।रम्यप्रासादसंयुक्तं घण्टाचामरभूषितम्

pāriyātre mahāśaile mahālakṣmyāḥ puraṃ śubham / ramyaprāsādasaṃyuktaṃ ghaṇṭācāmarabhūṣitam

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न करनेवाले और सम्पूर्ण जगत्को जलानेवाले विश्वकर्मा (समस्त कर्मोके अधिष्ठाता) देवको नृत्य करते हुए देखा॥ ६--११॥ ब्रह्मवादी मुनियोंने महादेव, महायोगस्वरूप, देवोंके भी देव, पशुपति ईशान, ज्योतियोंके भी अविनश्वर ज्योतिःस्वरूप, पिनाकी, विशालाक्ष, भव-रोगियोंके औषध, कालात्मा, कालके भी काल, देवाधिदेव, महेश्वर,

English

This chapter gives a mythological description of the abodes of gods etc. in Jambudvipa. M. Ali in The Geog. of the Purdrias has located some of these mountains. It appears that Jambudvipa covered practically the major part of Eurasia (and probably some part ofN. Africa also).

अध्याय ४६

श्लोक 38

नृत्यद्भिरप्सरः सङ्घैरितश्चेतश्च शोभितम् ।मृदङ्गमुरजोद्घुष्टं वीणावेणुनिनादितम्

nṛtyadbhirapsaraḥ saṅghairitaścetaśca śobhitam / mṛdaṅgamurajodghuṣṭaṃ vīṇāveṇunināditam

हिन्दी अर्थ

शाश्चतैश्वर्यविभवं धर्माधारं दुरासदम्। महेनद्रोपेन्द्रनमितं महर्षिगणवन्दितम्

English

There, Devas and Siddhas alongwith the sages, always perform the worship of the Trident-bearing overlord of Devas, the ruler of living beings.

अध्याय ४६

श्लोक 39

गन्धर्वकिंनराकीर्णं संवृतं सिद्धपुङ्गवैः ।भास्वद्भित्तिसमाकीर्णं महाप्रासादसंकुलम्

gandharvakiṃnarākīrṇaṃ saṃvṛtaṃ siddhapuṅgavaiḥ / bhāsvadbhittisamākīrṇaṃ mahāprāsādasaṃkulam

हिन्दी अर्थ

योगिनां परमं ब्रह्म योगिनां योगवन्दितम्। योगिनां हृदि तिष्ठन्तं योगमायासमावृतम् क्षणेन जगतो योनिं नारायणमनामयम्। इश्वरेणैकतापन्नमपश्यन् ब्रह्मवादिनः

English

Mahadeva, the Pinaka-bearing lord, Mahesvara, Girisa, accompanied by the goddess, shines there forever, surrounded by his goblins.

अध्याय ४६

श्लोक 40

गणेश्वराङ्गनाजुष्टं धार्मिकाणां सुदर्शनम् ।तत्र सा वसते देवी नित्यं योगपरायणा

gaṇeśvarāṅganājuṣṭaṃ dhārmikāṇāṃ sudarśanam / tatra sā vasate devī nityaṃ yogaparāyaṇā

हिन्दी अर्थ

दृष्टा तहैश्वरं रूपं रुूद्रनारायणात्मकम्। कृतार्थ मेनिरे सन्तः स्वात्मानं ब्रह्मवादिनः

English

Mount Kailasa with its beautiful and separate peaks stands there. It is the residence of a crore of Yaksas and of the intelligent Kubera.

अध्याय ४६

श्लोक 41

महालक्ष्मीर्महादेवी त्रिशूलवरधारिणी ।त्रिनेत्रा सर्वशसक्तीभिः संवृता सदसन्मया ।पश्यन्ति तत्र मुनयः सिद्धा ये ब्रह्मवादिनः

mahālakṣmīrmahādevī triśūlavaradhāriṇī / trinetrā sarvaśasaktībhiḥ saṃvṛtā sadasanmayā / paśyanti tatra munayaḥ siddhā ye brahmavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमारः सनको भृगुश्च रुद्रोऽङ्गिरा वामदेवोऽथ शुक्रो

English

On the banks of those rivers are the abodes of Lord Paramesthin as well as of Narayana. They are resorted to by Devas and sages.

अध्याय ४६

श्लोक 42

सुपार्श्वस्योत्तरे भागे सरस्वत्याः पुरोत्तमम् ।सरांसि सिद्धजुष्टानि देवभोग्यानि सत्तमाः

supārśvasyottare bhāge sarasvatyāḥ purottamam / sarāṃsi siddhajuṣṭāni devabhogyāni sattamāḥ

हिन्दी अर्थ

ओङ्कारमुच्चार्य विलोक्य देव-

English

It is here that the venerable sage stays always surrounded by all his distinguished disciples who are noble- souled, devoid of faults and sins, and knowers of Brahman.

अध्याय ४६

श्लोक 43

पाण्डुरस्य गिरेः शृङ्गे विचित्रद्रुमसंकुले ।सन्धर्वाणां पुरशतं दिव्यस्त्रीभिः समावृतम्

pāṇḍurasya gireḥ śṛṅge vicitradrumasaṃkule / sandharvāṇāṃ puraśataṃ divyastrībhiḥ samāvṛtam

हिन्दी अर्थ

समस्तुवन् ब्रह्ममयैर्वचोभि- त्वामेकमीशं पुरुषं पुराणं

English

In order to bless the recluses of tranquil minds, Mahesvara remains near them there along with the goddess.

अध्याय ४६

श्लोक 44

तेषु नित्यं मदोत्सिक्ता वरनार्यस्तथैव च ।क्रीडन्ति मुदिता नित्यं विलासैर्भोगतत्पराः

teṣu nityaṃ madotsiktā varanāryastathaiva ca / krīḍanti muditā nityaṃ vilāsairbhogatatparāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रचेतसं ब्रह्ममयं त्वां पश्यन्ति मुनयो ब्रह्मयोनिं

English

On that excellent mountain, there are many her¬ mitages of sages whose minds are absorbed in Yoga. There are many lakes and rivers too.

अध्याय ४६

श्लोक 45

अञ्जनस्य गिरेः शृङ्गे नारीणां पुरमुत्तमम् ।वसन्ति तत्राप्सरसो रम्भाद्या रतिलालसाः

añjanasya gireḥ śṛṅge nārīṇāṃ puramuttamam / vasanti tatrāpsaraso rambhādyā ratilālasāḥ

हिन्दी अर्थ

उमापति, विरूपाक्ष, परम योगानन्दमय, ज्ञान-वैराग्यके धर्मके आधार, दुरासद (दुष्प्राप्प), महेन्द्र तथा उपेन्द्र (विष्णु) -द्वारा नमस्कृत, महर्षिगणोंद्वारा वन्दित, सभी शक्तियोंके आधार, महायोगेश्वरोंके भी ईश्वर, योगियोंके परम ब्रह्म, योगियोंके योगद्वारा वन्दित, योगियोंके हृदयमें

English

In those hermitages blissfully live Brahmanas engaged in Yoga, the performers of Japa, of fully controlled sense-organs and of minds attached to and absorbed in the Brahman, and devoted to spiritual knowledge.

अध्याय ४६

श्लोक 46

चित्रसेनादयो यत्र समायान्त्यर्थिनः सदा ।सा पुरी सर्वरत्नाढ्या नैकप्रस्त्रवणैर्युता

citrasenādayo yatra samāyāntyarthinaḥ sadā / sā purī sarvaratnāḍhyā naikaprastravaṇairyutā

हिन्दी अर्थ

स्थित, योगमायासे समावृत, जगत्के योनिरूप तथा अनामय नारायणको क्षणमात्रमें ईश्वर अर्थात् शंकरके साथ एकाकार होते हुए देखा॥ १२--१७॥

English

In those hermitages blissfully live Brahmanas engaged in Yoga, the performers of Japa, of fully controlled sense-organs and of minds attached to and absorbed in the Brahman, and devoted to spiritual knowledge.

अध्याय ४६

श्लोक 47

अनेकानि पुराणि स्युः कौमुदे चापि सुव्रताः ।रुद्राणां शान्तरजसामीश्वरार्पितचेतसाम्

anekāni purāṇi syuḥ kaumude cāpi suvratāḥ / rudrāṇāṃ śāntarajasāmīśvarārpitacetasām

हिन्दी अर्थ

रुद्रके उस ऐश्वर्यमय नारायणात्मक रूपको देखकर ब्रह्मवादी संतोंने अपने-आपको कृतार्थ माना । सनत्कुमार, सनक, भृगु, सनातन, सनन्दन, रुद्र, अंगिरा, वामदेव, शुक्र, महर्षि अत्रि, कपिल तथा मरीचि-इन ऋषियोंने पद्मनाभ विष्णुको वामभागमें विराजित किये हुए उन जगतूके नियामक रुद्रका दर्शन किया और हृदयमें स्थित उनका ध्यान करके सिरसे विनयपूर्वक प्रणामकर पुनः अपने मस्तकपर अञ्जलि बाँधकर प्रणाम

English

In those hermitages blissfully live Brahmanas engaged in Yoga, the performers of Japa, of fully controlled sense-organs and of minds attached to and absorbed in the Brahman, and devoted to spiritual knowledge.

अध्याय ४६

श्लोक 48

तेषु रुद्रा महायोगा महेशान्तरचारिणः ।समासते परं ज्योतिरारूढाः स्थानमुत्तमम्

teṣu rudrā mahāyogā maheśāntaracāriṇaḥ / samāsate paraṃ jyotirārūḍhāḥ sthānamuttamam

हिन्दी अर्थ

ओंकारका उच्चारण करनेके उपरान्त अपने शरीरके भीतर (हृदयरूपी) गुहामें निहित उन देवका दर्शन करके आनन्दसे परिपूर्ण विस्तृत आत्मावाले वे (मुनिगण) वैदिक मन्त्रोंके द्वारा (उन देवकी) स्तुति करने लगे

English

In those hermitages blissfully live Brahmanas engaged in Yoga, the performers of Japa, of fully controlled sense-organs and of minds attached to and absorbed in the Brahman, and devoted to spiritual knowledge.

अध्याय ४६

श्लोक 49

पिञ्जरस्य गिरेः शृङ्गे गणेशानां पुरत्रयम् ।नन्दीश्वरस्य कपिले तत्रास्ते सुयशा यतिः

piñjarasya gireḥ śṛṅge gaṇeśānāṃ puratrayam / nandīśvarasya kapile tatrāste suyaśā yatiḥ

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने कहा--आप एकमात्र ईश्वर, पुराणपुरुष, प्राणेश्वर, अनन्त योगरूप, हृदयमें संनिविष्ट, प्रचेता, पवित्र एवं ब्रह्ममय रुद्रको हम सभी प्रणाम करते हैं। इन्द्रियोंका दमन करनेवाले तथा शान्त मुनिगण ध्यानके द्वारा अपने ही शरीरमें अचल, निर्मल, स्वर्णके समान वर्णवाले, ब्रह्मयोनि, उत्कृष्टसे भी अत्यन्त उत्कृष्ट (प्राणिमात्रके हृदयमें विद्यमान) आप कविका दर्शन करते हैं। संसारकी सृष्टि आपसे ही हुई है। आप

English

In those hermitages blissfully live Brahmanas engaged in Yoga, the performers of Japa, of fully controlled sense-organs and of minds attached to and absorbed in the Brahman, and devoted to spiritual knowledge.

अध्याय ४६

श्लोक 50

तथा च जारुधैः शृङ्गे देवदेवस्य धीमतः ।दीप्तमायतनं पुण्यं भास्करस्यामितौजसः

tathā ca jārudhaiḥ śṛṅge devadevasya dhīmataḥ / dīptamāyatanaṃ puṇyaṃ bhāskarasyāmitaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

सभीके आत्मरूप और परम अणुरूप हैं। महापुरुष आपको ही सब कुछ और सुक्ष्मसे भी सूक्ष्म तथा महानसे भी महान् कहते हैं

English

In those hermitages blissfully live Brahmanas engaged in Yoga, the performers of Japa, of fully controlled sense-organs and of minds attached to and absorbed in the Brahman, and devoted to spiritual knowledge.

अध्याय ४६

श्लोक 51

तस्यैवोत्तरदिग्भागे चन्द्रस्थानमनुत्तमम् ।रमते तत्र रम्यो ऽसौ भगवान् शीतदीधितिः

tasyaivottaradigbhāge candrasthānamanuttamam / ramate tatra ramyo 'sau bhagavān śītadīdhitiḥ

हिन्दी अर्थ

त्वत्तोऽधिजातः पुरुषः पुराण: । त्वयैवेदं भ्राम्यते ब्रह्मचक्रं

English

In those hermitages blissfully live Brahmanas engaged in Yoga, the performers of Japa, of fully controlled sense-organs and of minds attached to and absorbed in the Brahman, and devoted to spiritual knowledge.

अध्याय ४६

श्लोक 52

अन्यच्च भवनं दिव्यं हंसशैले महर्षयः ।सहस्त्रयोजनायामं सुवर्णमणितोरणम्

anyacca bhavanaṃ divyaṃ haṃsaśaile maharṣayaḥ / sahastrayojanāyāmaṃ suvarṇamaṇitoraṇam

हिन्दी अर्थ

पश्यामस्त्वां परमाकाशमध्ये

English

In those hermitages blissfully live Brahmanas engaged in Yoga, the performers of Japa, of fully controlled sense-organs and of minds attached to and absorbed in the Brahman, and devoted to spiritual knowledge.

अध्याय ४६

श्लोक 53

तत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा सिद्धसङ्घैरभिष्टुतः ।सावित्र्या सह विश्वात्मा वासुदेवादिभिर्युतः

tatrāste bhagavān brahmā siddhasaṅghairabhiṣṭutaḥ / sāvitryā saha viśvātmā vāsudevādibhiryutaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मानन्दमनुभूयानुभूय 3»कारस्ते वाचको मुक्तिबीजं

English

In those hermitages blissfully live Brahmanas engaged in Yoga, the performers of Japa, of fully controlled sense-organs and of minds attached to and absorbed in the Brahman, and devoted to spiritual knowledge.

अध्याय ४६

श्लोक 54

तस्य दक्षिणदिग्भागे सिद्धानां पुरमुत्तमम् ।सनन्दनादयो यत्र वसन्ति मुनिपुङ्गवाः

tasya dakṣiṇadigbhāge siddhānāṃ puramuttamam / sanandanādayo yatra vasanti munipuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वयम्प्रभं भवतो यत्प्रकाशम्

English

In those hermitages blissfully live Brahmanas engaged in Yoga, the performers of Japa, of fully controlled sense-organs and of minds attached to and absorbed in the Brahman, and devoted to spiritual knowledge.

अध्याय ४६

श्लोक 55

पञ्चशैलस्य शिखरे दानवानां पुरत्रयम् ।नातिदूरेण तस्याथ दैत्यचार्यस्य धीमतः

pañcaśailasya śikhare dānavānāṃ puratrayam / nātidūreṇa tasyātha daityacāryasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

विशन्ति त्वां यतयो ब्रह्मनिष्ठाः एको वेदो बहुशाखो ह्यनन्त-

English

In those hermitages blissfully live Brahmanas engaged in Yoga, the performers of Japa, of fully controlled sense-organs and of minds attached to and absorbed in the Brahman, and devoted to spiritual knowledge.

अध्याय ४६

श्लोक 56

सुगन्धशैलशिखरे सरिद्भिरुपशोभितम् ।कर्दमस्याश्रमं पुण्यं तत्रास्ते भगवानृषिः

sugandhaśailaśikhare saridbhirupaśobhitam / kardamasyāśramaṃ puṇyaṃ tatrāste bhagavānṛṣiḥ

हिन्दी अर्थ

स्त्वामेवैकं बोधयत्येकरूपम्।

English

In those hermitages blissfully live Brahmanas engaged in Yoga, the performers of Japa, of fully controlled sense-organs and of minds attached to and absorbed in the Brahman, and devoted to spiritual knowledge.

अध्याय ४६

श्लोक 57

तस्यैव पूर्वदिग्भागे किञ्चिद् वै दक्षिणाश्रिते ।सनत्कुमारो भगवांस्तत्रास्ते ब्रह्मवित्तमः

tasyaiva pūrvadigbhāge kiñcid vai dakṣiṇāśrite / sanatkumāro bhagavāṃstatrāste brahmavittamaḥ

हिन्दी अर्थ

एको रुद्रस्त्वं करोषीह विश्वं जगतूके अन्तरात्मा-स्वरूप हिरण्यगर्भ पुराणपुरुष आपसे उत्पन्न हुए हैं। आपद्वारा उत्पन्न किये गये उस (पुराणपुरुष)-ने उत्पन्न होते ही यथाविधि सम्पूर्ण संसारको सृष्टि की। आपसे ही सभी वेद उत्पन्न हुए

English

In those hermitages blissfully live Brahmanas engaged in Yoga, the performers of Japa, of fully controlled sense-organs and of minds attached to and absorbed in the Brahman, and devoted to spiritual knowledge.

अध्याय ४६

श्लोक 58

सर्वेष्वेतेषु शैलेषु ततान्येषु मुनीश्वराः ।सरांसि विमला नद्यो देवानामालयानि च

sarveṣveteṣu śaileṣu tatānyeṣu munīśvarāḥ / sarāṃsi vimalā nadyo devānāmālayāni ca

हिन्दी अर्थ

हैं और अन्तमें आपमें ही वे स्थिति पाते हैं। हम अपने हृदयमें स्थित जगत्के कारणरूप आपको नृत्य करते हुए देख रहे हैं। आपके द्वारा ही इस ब्रह्मचक्रको चलाया जाता है, आप मायावी और जगत्के एकमात्र

English

In those hermitages blissfully live Brahmanas engaged in Yoga, the performers of Japa, of fully controlled sense-organs and of minds attached to and absorbed in the Brahman, and devoted to spiritual knowledge.

अध्याय ४६

श्लोक 59

सिद्धलिङ्गानि पुण्यानि मुनिभिः स्थापितानि तु ।वन्यान्याश्रमवर्याणि संख्यातुं नैव शक्नुयाम्

siddhaliṅgāni puṇyāni munibhiḥ sthāpitāni tu / vanyānyāśramavaryāṇi saṃkhyātuṃ naiva śaknuyām

हिन्दी अर्थ

स्वामी हैं। हम दिव्य नृत्य करनेवाले आप योगात्मा चित्पतिकी शरणमें आये हैं, आपको हम नमस्कार करते हैं। परम आकाशके मध्यमें नृत्य कर रहे आपका हम दर्शन करते हैं और आपकी महिमाका स्मरण करते हैं। अनेक रूपोंमें स्थित सर्वात्मा ब्रह्मानन्दका हम बार-बार अनुभव कर रहे हैं

English

In those hermitages blissfully live Brahmanas engaged in Yoga, the performers of Japa, of fully controlled sense-organs and of minds attached to and absorbed in the Brahman, and devoted to spiritual knowledge.

अध्याय ४६

श्लोक 60

एष संक्षेपतः प्रोक्तो जम्बूद्वीपस्य विस्तरः ।न शक्यं विस्तराद् वक्तुं मया वर्षशतैरपि

eṣa saṃkṣepataḥ prokto jambūdvīpasya vistaraḥ / na śakyaṃ vistarād vaktuṃ mayā varṣaśatairapi

हिन्दी अर्थ

आपका वाचक ओङ्कार मुक्तिका बीज है, आप अक्षर तथा प्रकृतिमें गूढरूपसे स्थित हैं। इसीलिये संतजन आपको सत्यस्वरूप और आपके प्रकाशको स्वयं प्रकाशित बताते हैं। सभी वेद सतत आपकी

English

In those hermitages blissfully live Brahmanas engaged in Yoga, the performers of Japa, of fully controlled sense-organs and of minds attached to and absorbed in the Brahman, and devoted to spiritual knowledge.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 46
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.