Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
48
अध्याय 48 / 95

Book 1 - Adhyaya 48

24 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ24 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४८

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साह्स्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तचत्वारिंशोध्यायः सूत उवाच शाकद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन व्यवस्थितः ।क्षीरार्णवं समाश्रित्य द्वीपः पुष्करसंवृतः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhstryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge saptacatvāriṃśodhyāyaḥ sūta uvāca śākadvīpasya vistārād dviguṇena vyavasthitaḥ / kṣīrārṇavaṃ samāśritya dvīpaḥ puṣkarasaṃvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

असंख्य ब्रह्माण्ड थे, वे मेरी ही आज्ञासे सर्वत्र प्रवृत्त थे। आगे भी जो ब्रह्माण्ड होंगे, वे भी सहैव परात्पर परमात्माकी आज्ञाका आत्मगत (अपने अधीन) वस्तुओंके द्वारा पालन करेंगे। पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश,

English

Its girth is also that much. It is globular all round. The mountain Manasottara is stationed exactly in the middle of the continent (v.l. sarhjnita —Half of the continent is called Manasottara).

अध्याय ४८

श्लोक 2

एक एवात्र विप्रेन्द्राः पर्वतो मानसोत्तरः ।योजनानां सहस्त्राणि सार्धं पञ्चाशदुच्छ्रितः ।तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः

eka evātra viprendrāḥ parvato mānasottaraḥ / yojanānāṃ sahastrāṇi sārdhaṃ pañcāśaducchritaḥ / tāvadeva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ

हिन्दी अर्थ

मन, बुद्धि, भूतादि' (तामस अहंकार) और आदि प्रकृति-- ये सभी मेरी आज्ञासे कार्य करते हैं॥ ४१--४६॥ जो सम्पूर्ण संसारकी योनि और सभी देहधारियोंको मोहित करनेवाली माया है, वह भी ईश्वरके निर्देशसे ही नित्य (विभिन्न रूपोंमें) विवर्तित होती रहती है। जो देहधारियोंके आत्मस्वरूप परात्पर पुरुष देव

English

The same blessed tract of land is divided into two. In that continent, two holy and splendid territories are situated.

अध्याय ४८

श्लोक 3

स एव द्वीपः पश्चार्धे मानसोत्तरसंज्ञितः ।एक एव महासानुः संनिवेशाद् द्विधा कृतः

sa eva dvīpaḥ paścārdhe mānasottarasaṃjñitaḥ / eka eva mahāsānuḥ saṃniveśād dvidhā kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

कहे जाते हैं, वे भी नित्य ईशवरके नियोगसे ही कार्य करते हैं

English

They are on either side of the mountain Manasa. They are as Mahavita Varsa and Dhataki khanda.

अध्याय ४८

श्लोक 4

तस्मिन् द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ ।अपरौ मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ ।महावीतं स्मृतं वर्षं धातकीखण्डमेव च

tasmin dvīpe smṛtau dvau tu puṇyau janapadau śubhau / aparau mānasasyātha parvatasyānumaṇḍalau / mahāvītaṃ smṛtaṃ varṣaṃ dhātakīkhaṇḍameva ca

हिन्दी अर्थ

जिसके द्वारा मोहरूपी कल्मषको धोकर उस परमपदका दर्शन होता है, वह विद्या भी महेशकी आज्ञाके वशमें रहनेवाली है। इस विषयमें और अधिक क्या कहा जाय, यह संसार मेरी ही शक्तिसे शक्तिमान् है। मेरे द्वारा ही सम्पूर्ण (जगत्) प्रेरित किया जाता है और मुझमें ही उसका लय भी हो जाता है

English

The island continent Puskara is encircled by the ocean of sweet water. There is a great tree in that island (continent). It is the Nyagrodha (Holy Banyan) tree wor¬ shipped by the immortal.

अध्याय ४८

श्लोक 5

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः ।तस्मिन् द्वीपे महावृक्षो न्यग्रोधो ऽमरपूजितः

svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ parivāritaḥ / tasmin dvīpe mahāvṛkṣo nyagrodho 'marapūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

१-अपने अधीन जो भी सामग्री होगी, उसमें पूर्ण समर्पणभावसे आज्ञापालन करना यहाँ अभिप्रेत है। २-तामस अहंकारकी भूतादि संज्ञा सांख्यशास्त्रमें प्रसिद्ध है--भूतादेस्तन्मात्र........' । (सांख्यकारिका २५)

English

O tiger of a sage, (i.e. leading sage), Brahma, the Atman of the universe, the creator of the universe stays on it. At that very spot are the abodes of Siva and Narayana.

अध्याय ४८

श्लोक 6

तस्मिन् निवसति ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वभावनः ।तत्रैव मुनिशार्दूलाः शिवनारायणालयः

tasmin nivasati brahmā viśvātmā viśvabhāvanaḥ / tatraiva muniśārdūlāḥ śivanārāyaṇālayaḥ

हिन्दी अर्थ

२७८ कूर्मपुराण अहं हि भगवानीशः स्वयं ज्योति: सनातन: । मैं ही भगवान्, ईश, स्वयं प्रकाश, सनातन और

English

They are devoid of ailments and sorrow; they are free from passion and hatred; neither truth nor falsehood finds a place there; there is neither excellent, nor base nor middling there.

अध्याय ४८

श्लोक 7

वसत्यत्र महादेवो हरोर्ऽद्धहरिरव्ययः ।संपूज्यमानो ब्रह्माद्यैः कुमाराद्यैश्च योगिभिः ।गन्धर्वैः किन्नरैर्यक्षैरीश्वरः कृष्णपिङ्गलः

vasatyatra mahādevo haror'ddhahariravyayaḥ / saṃpūjyamāno brahmādyaiḥ kumārādyaiśca yogibhiḥ / gandharvaiḥ kinnarairyakṣairīśvaraḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ

हिन्दी अर्थ

परमात्मा परं ब्रह्म मत्तो हान्यन्न विद्यते॥ ५१ ॥ परमात्मा परम ब्रह्म हूँ, मुझसे अतिरिक्त और कुछ भी नहीं हे

English

The ground, comparable to a single golden rock, and twice its size, extends everywhere. Beyond that, is the mountain, the line of demarcation of the sphere of the sun.

अध्याय ४८

श्लोक 8

स्वस्थास्तत्र प्रजाः सर्वा ब्रह्मणा सदृशत्विषः ।निरामया विशोकाश्च रागद्वेषविवर्जिताः

svasthāstatra prajāḥ sarvā brahmaṇā sadṛśatviṣaḥ / nirāmayā viśokāśca rāgadveṣavivarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार यह परम ज्ञान मैंने आप लोगोंसे कहा, इत्येतत् परमं ज्ञानं युष्माकं कथितं मया। इसे जान लेनेसे प्राणी जन्म तथा संसारके बन्धनसे

English

It is partly illuminated and partly dark. It is called the Lokaloka mountain. Its height is ten thousand Yojanas.

अध्याय ४८

श्लोक 9

सत्यानृते न तत्रास्तां नोत्तमाधममध्यमाः ।न वर्णाश्रमधर्माश्च न नद्यो न च पर्वताः

satyānṛte na tatrāstāṃ nottamādhamamadhyamāḥ / na varṇāśramadharmāśca na nadyo na ca parvatāḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञात्वा विमुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात्॥ ५२॥ मुक्त हो जाता है

English

This highly resplendent deity himself is even in the principle called tamas (v.l. in both tamas and Sattva gums). This Supreme Person dividing himself in various bodies sports in them.

अध्याय ४८

श्लोक 10

परेण पुष्करस्याथ स्थितो महान् ।स्वादूदकसमुद्रस्तु समन्ताद् द्विजसत्तमाः

pareṇa puṣkarasyātha sthito mahān / svādūdakasamudrastu samantād dvijasattamāḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे षद्साहस्रथां संहितायामुपरिविभागे ( ईश्चरगीतासु ) षद्ोऽध्यायः ईश्वर (शंकर )-द्वारा अपनी विभूतियोंका वर्णन तथा प्रकृति, महत् आदि चौबीस तत्त्वों, तीन गुणों एवं पशु, पाश और पशुपति आदिका विवेचन

English

Lord Mahesvara is beyond that unmanifest from which this Cosmic Egg has been produced. God Brahma has sprung from the Cosmic world. This Universe is created by him.

अध्याय ४८

श्लोक 11

परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः ।काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैव शिलोपमा

pareṇa tasya mahatī dṛśyate lokasaṃsthitiḥ / kāñcanī dviguṇā bhūmiḥ sarvā caiva śilopamā

हिन्दी अर्थ

ईश्वर उवाच ईश्वर बोले--ऋषियो! आप सभी परमेष्ठीके शृणुध्वमृषयः सर्वे प्रभावं परमेष्ठिनः । प्रभावको सुनें, जिसे जानकर पुरुष मुक्त हो जाता है यं ज्ञात्वा पुरुषो मुक्तो न संसारे पतेत् पुनः॥ १ ॥ और फिर संसारमें नहीं गिरता

English

The Dialogue between Sages and Vyasa 337

अध्याय ४८

श्लोक 12

तस्याः परेण शैलस्तु मर्यादात्मात्ममण्डलः ।प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते

tasyāḥ pareṇa śailastu maryādātmātmamaṇḍalaḥ / prakāśaścāprakāśaśca lokālokaḥ sa ucyate

हिन्दी अर्थ

परात् परतरं ब्रह्म शाश्वतं निष्कलं ध्रुवम्। जो परसे परतर, शाश्वत, निष्कल, धुव, नित्यानन्द, नित्यानन्दं निर्विकल्पं तद्धाम परमं मम॥ २ ॥ निर्विकल्प ब्रह्म है, वह मेरा परम धाम है। मै अहं ब्रह्मविदां ब्रह्मा स्वयम्भूर्विश्वतोमुखः । ब्रह्मज्ञानियोंमें सर्वतोमुख स्वयम्भू ब्रह्मा हूँ। मायावियोंमें मायाविनामहं देवः पुराणो हरिरव्ययः॥ ३ ॥ मैं अव्यय पुराण देव हरि हूँ। योगियोंमें मैं शम्भु योगिनामस्म्यहं शम्भुः स्त्रीणां देवी गिरीन्द्रजा! और स््त्रियोंमें गिरिराज पुत्री पार्वती हूँ। मैं (द्वादश) आदित्यानामहं विष्णुर्वसूनामस्मि पावकः ॥ ४ ॥ आदित्योंमें विष्णु तथा (अष्ट) वसुओंमें पावक हूँ। रुद्राणां शंकरश्चाहं गरुडः पततामहम्। मैं रुद्रोंमें शंकर, उड्नेवाले पक्षियोंमें गरुड, गजेद्नोंमें ऐरावतो गजेन्द्राणां रामः शस्त्रभृतामहम्॥ ५ ॥ ऐरावत तथा शस्त्रधारियोंमें परशुराम हूँ

English

The Yoga of Isvara 342

अध्याय ४८

श्लोक 13

योजनानां सहस्त्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः ।तावानेव च विस्तारो लोकालोको महागिरिः

yojanānāṃ sahastrāṇi daśa tasyocchrayaḥ smṛtaḥ / tāvāneva ca vistāro lokāloko mahāgiriḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषीणां च वसिष्ठोऽहं देवानां च शतक्रतुः । ऋषियोंमें मैं वसिष्ठ, देवताओंमें इन्द्र, शिल्पियोमे शिल्पिनां विशवकमाहं प्रह्मदोऽस्म्यमरद्विषाम्॥ ६ ॥ विश्वकर्मा और सुरद्वेषी राक्षसोंमें प्रह्मद हूँ । मैं मुनियोंमें मुनीनामप्यहं व्यासो गणानां च विनायकः । व्यास, गणोंमें विनायक, वीरोंमें वीरभद्र और सिद्धोमें

English

Prakrti and Purusa 348

अध्याय ४८

श्लोक 14

समावृत्य तु तं शैलं सर्वतो वै तमः स्थितम् ।तमश्चाण्डकटाहेन समन्तात् परिवेष्टितम्

samāvṛtya tu taṃ śailaṃ sarvato vai tamaḥ sthitam / tamaścāṇḍakaṭāhena samantāt pariveṣṭitam

हिन्दी अर्थ

वीराणां वीरभद्रोऽहं सिद्धानां कपिलो मुनि: वज्रं प्रहरणानां च व्रतानां सत्यमस्म्यहम्

English

The Glory of Siva 350

अध्याय ४८

श्लोक 15

एतै सप्त महालोकाः पातालाः सप्तकीर्तिताः ।ब्रह्माण्डस्यैष विस्तारः संक्षेपेण मयोदितः

etai sapta mahālokāḥ pātālāḥ saptakīrtitāḥ / brahmāṇḍasyaiṣa vistāraḥ saṃkṣepeṇa mayoditaḥ

हिन्दी अर्थ

कपिल मुनि हूँ। मैं पर्वतोंमें सुमेरु, नक्षत्रोंमें चन्द्रमा, प्रहार करनेवाले शस्त्रोमें वज्र और व्रतोंमें सत्य व्रत

English

Siva's Dance—Siva eulogised by Sages 354

अध्याय ४८

श्लोक 16

अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्त्रशः ।सर्वगत्वात् प्रधानस्य कारणस्याव्ययात्मनः

aṇḍānāmīdṛśānāṃ tu koṭyo jñeyāḥ sahastraśaḥ / sarvagatvāt pradhānasya kāraṇasyāvyayātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अनन्तो भोगिनां देवः सेनानीनां च पावकिः । हूँ। मैं सर्पोमें अनन्तदेव, सेनानियोंमें कार्तिकेय, आश्रमोंमें आश्रमाणां च गाईस्थमीश्वराणां महेश्वर: ॥ ९ ॥ गृहस्थाश्रम और ईश्वरोंमें महेश्वर हूँ। मैं कल्पोमे महाकल्पश्च कल्पानां युगानां कृतमस्म्यहम्। महाकल्प, युगोंमें सत्ययुग, सभी यक्षोंमें कुबेर और कुबेरः सर्वयक्षाणां गणेशानां च वीरकः॥ १०॥ गणेश्वरोंमें वीरक हूँ प्रजापतीनां दक्षोऽहं निरृतिः सर्वरक्षसाम्। मैं प्रजापतियोंमें दक्ष, सभी राक्षसोंमें निति,

English

The Glory of Siva 359

अध्याय ४८

श्लोक 17

अण्डेष्वेतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुर्दश ।तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा रुद्रा नारायणादयः

aṇḍeṣveteṣu sarveṣu bhuvanāni caturdaśa / tatra tatra caturvaktrā rudrā nārāyaṇādayaḥ

हिन्दी अर्थ

वायुर्बलवतामस्मि द्वीपानां पुष्करोऽस्म्यहम्॥ ११॥ बलवानोंमें वायु और द्वीपोंमें पुष्कर द्वीप हूँ

English

The Vibhuti-Yoga of Siva: Fundamentals of

अध्याय ४८

श्लोक 18

दशोत्तरमथैकैकमण्डावरणसप्तकम् ।समन्तात् संस्थितं विप्रा यत्र यान्ति मनीषिणः

daśottaramathaikaikamaṇḍāvaraṇasaptakam / samantāt saṃsthitaṃ viprā yatra yānti manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सावित्री सर्वजप्यानां गुह्यानां प्रणवोऽस्म्यहम्। सूक्तानां पौरुषं सूक्तं ज्येष्ठसाम च सामसु सर्ववेदार्थविदुषां मनुः स्वायम्भुवोऽस्म्यहम्। ब्रह्मावर्तस्तु देशानां क्षेत्राणामविमुक्तकम्

English

The Means of Crossing the ocean of Worldly

अध्याय ४८

श्लोक 19

अनन्तमेकमव्यक्तनादिनिधनं महत् ।अतीत्य वर्तते सर्वं जगत् प्रकृतिरक्षरम्

anantamekamavyaktanādinidhanaṃ mahat / atītya vartate sarvaṃ jagat prakṛtirakṣaram

हिन्दी अर्थ

भूतानामस्म्यहं व्योम सत्त्वानां मृत्युरेव च

English

The Means of Crossing the ocean of Worldly

अध्याय ४८

श्लोक 20

अनन्तत्वमनन्तस्य यतः संख्या न विद्यते ।तदव्यक्तमिति ज्ञेयं तद् ब्रह्म परमं पदम्

anantatvamanantasya yataḥ saṃkhyā na vidyate / tadavyaktamiti jñeyaṃ tad brahma paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

पाशानामस्म्यहं माया कालः कलयतामहम्। गतीनां मुक्तिरेवाहं परेषां परमेश्वरः यच्चान्यदपि लोकेऽस्मिन् सत्त्वं तेजोबलाधिकम्। तत्सर्वं प्रतिजानीध्वं मम तेजोविजृम्भितम्

English

The Means of Crossing the ocean of Worldly

अध्याय ४८

श्लोक 21

अनन्त एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु पठ्यते ।तस्य पूर्वं मयाप्युक्तं यत्तन्माहात्म्यमव्ययम्

ananta eṣa sarvatra sarvasthāneṣu paṭhyate / tasya pūrvaṃ mayāpyuktaṃ yattanmāhātmyamavyayam

हिन्दी अर्थ

तेषां पतिरहं देवः स्मृतः पशुपतिर्बुधैः

English

The Means of Crossing the ocean of Worldly

अध्याय ४८

श्लोक 22

गतः स एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु वर्तते ।भूमौ रसातले चैव आकाशे पवने ऽनले ।अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न सशयः

gataḥ sa eṣa sarvatra sarvasthāneṣu vartate / bhūmau rasātale caiva ākāśe pavane 'nale / arṇaveṣu ca sarveṣu divi caiva na saśayaḥ

हिन्दी अर्थ

मायापाशेन बद्धानां मोचकोऽन्यो न विद्यते। मामृते परमात्मानं भूताधिपतिमव्ययम् चतुर्विशतितत्त्वानि माया कर्म गुणा इति। एते पाशा: पशुपतेः क्लेशाश्च पशुबन्धनाः

English

The Means of Crossing the ocean of Worldly

अध्याय ४८

श्लोक 23

तथा तमसि सत्त्वे च एष एव महाद्युतिः ।अनेकधा विभक्ताङ्गः क्रीडते पुरुषोत्तमः

tathā tamasi sattve ca eṣa eva mahādyutiḥ / anekadhā vibhaktāṅgaḥ krīḍate puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

मनो बुद्धिरहंकारः खानिलाग्निजलानि भूः । एता प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराश्च तथापरे

English

The Means of Crossing the ocean of Worldly

अध्याय ४८

श्लोक 24

महेश्वरः परो ऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसंभवम् ।अण्डाद् ब्रह्मा समुत्पन्नस्तेन सृष्टमिदं जगत्

maheśvaraḥ paro 'vyaktādaṇḍamavyaktasaṃbhavam / aṇḍād brahmā samutpannastena sṛṣṭamidaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

अनादिमध्यनिधनं कारणं जगतः परम् मैं मृगेन्द्रोंमें सिंह, यन्त्रोमें धनुष, वेदोंमें सामवेद और यजुर्मन्त्रोंमें शतरुद्रिय हूँ, मैं जपनीय सभी

English

The Means of Crossing the ocean of Worldly

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 48
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.