Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
50
अध्याय 50 / 95

Book 1 - Adhyaya 50

25 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ25 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५०

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकोनपञ्चाशो ऽध्यायः सूत उवाच अस्मिन् मन्वन्तरे पूर्वं वर्तमाने महान् विभुः ।द्वापरे प्रथमे व्यासो मनुः स्वायंभुवो मतः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge ekonapañcāśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca asmin manvantare pūrvaṃ vartamāne mahān vibhuḥ / dvāpare prathame vyāso manuḥ svāyaṃbhuvo mataḥ

हिन्दी अर्थ

नात्मानन्दी भवति ब्रह्मभूतः

English

Dissolution of subsidiary creation 608

अध्याय ५०

श्लोक 2

बिभेद बहुधा वेदं नियोगाद् ब्रह्मणः प्रभोः ।द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः

bibheda bahudhā vedaṃ niyogād brahmaṇaḥ prabhoḥ / dvitīye dvāpare caiva vedavyāsaḥ prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मानन्दममृतं वदन्त्येवं ब्राह्मणा ब्रह्मनिष्ठा हिरण्मये परमाकाशतत्त्वे

English

This uninvited entry of Siva is a fuse to Pasupatise this text.

अध्याय ५०

श्लोक 3

तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे स्याद् बृहस्पतिः ।सविता पञ्चमे व्यासः षष्ठे मृत्युः प्रकीर्तितः

tṛtīye cośanā vyāsaścaturthe syād bṛhaspatiḥ / savitā pañcame vyāsaḥ ṣaṣṭhe mṛtyuḥ prakīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मानन्दी भगवानीश एषः

English

It has been mentioned by you in that connection that the Lord of Lords, the Supreme god, should be propitiated by persons of all castes who are exclusively devoted to Dharma and are always engaged in the paths of knowledge and Yoga.

अध्याय ५०

श्लोक 4

सप्तमे च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश्चाष्टमे मतः ।सारस्वतश्च नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः

saptame ca tathaivendro vasiṣṭhaścāṣṭame mataḥ / sārasvataśca navame tridhāmā daśame smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अव्यक्तमें ही माया आदि अनन्त ध्रुव शक्तियाँ प्रतिष्ठित हैं और वह अव्यक्त अकेले ही विशुद्ध शब्दतन्मात्रारूप आकाशतत्त्वमें स्थित रहते हुए सदा प्रकाशित रहता है। स्वभावतः वह अभिन्न (अव्यक्त) तत्त्व जिनके द्वारा अनेक रूपोंमें प्रतिभासित होता है, उनकी मूल एक (परम) शक्तिसे आदि और अन्तरहित मेरा धुव सायुज्य प्राप्त होता है। पुरुषको दूसरी शक्तिसे भूति (ऐश्वर्य)-की उत्पत्ति तथा अन्य शक्तिसे उसका

English

You have expounded to us the excellent knowledge which has Brahman as its only object and which leads to the complete annihilation of all the miseries of Saihsara (worldly existence) and where-with we can perceive that Supreme Brahman.

अध्याय ५०

श्लोक 5

एकादशे तु त्रिवृषः शततेजास्ततः परः ।त्रयोदशे तथा धर्मस्तरक्षुस्तु चतुर्दशे

ekādaśe tu trivṛṣaḥ śatatejāstataḥ paraḥ / trayodaśe tathā dharmastarakṣustu caturdaśe

हिन्दी अर्थ

(भूतिका) लोप होता है। आदि एवं मध्यरहित सर्वत्र विद्यमान (पुरुष) ही अविद्यासे (स्वेच्छया) युक्त होता हैं। प्रभामण्डलसे मण्डित वह परम व्यक्त, अक्षर, परम ज्योतिरूप है और वह विष्णुका परमपद है। उसमें

English

O holy lord, indeed you have acquired the entire perfect wisdom from Krsna Dvaipayana who is Narayana him¬ self. Hence we ask you again.

अध्याय ५०

श्लोक 6

त्र्यारुणिर्वै पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः ।कृतञ्जयः सप्तदशे ह्यष्टादशे ऋतञ्जयः

tryāruṇirvai pañcadaśe ṣoḍaśe tu dhanañjayaḥ / kṛtañjayaḥ saptadaśe hyaṣṭādaśe ṛtañjayaḥ

हिन्दी अर्थ

ही यह सारा जगत् ओतप्रोत है। वही सम्पूर्ण जगत् है। उसे जान लेनेसे मुक्ति प्राप्त हो जाती है मनके साथ वाणी जिसे न पाकर लौट आती हैं उस आनन्दस्वरूप ब्रह्माको जाननेवाला कहीं भयभीत नहीं होता। में इस तमोगुणसे परे आदित्यके समान वर्णवाले अर्थात् प्रकाशयुक्त महान् पुरुषको जानता हूँ,

English

In the meanwhile, at that juncture, Vyasa, Krsna Dvaipayana, himself, arrived there where the excellent sages were performing the satra (sacrificial session).

अध्याय ५०

श्लोक 7

ततो व्यासो भरद्वाजस्तस्मादूर्ध्वं तु गौतमः ।राजश्रवाश्चैकविंशस्तस्माच्छुष्मायणः परः

tato vyāso bharadvājastasmādūrdhvaṃ tu gautamaḥ / rājaśravāścaikaviṃśastasmācchuṣmāyaṇaḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

इसे जानकर विद्वान् मुक्त हो जाता है और नित्य आनन्दस्वरूप तथा ब्रह्ममय हो जाता है

English

On seeing Vyasa tyho was a deep scholar of the Vedas, whose lustre was like that of a black cloud and whose eyes

अध्याय ५०

श्लोक 8

तृणबिन्दुस्त्रयोविंशे वाल्मीकिस्तत्परः स्मृतः ।पञ्चविशे तथा शक्तिः षड्विंशे तु पराशरः

tṛṇabindustrayoviṃśe vālmīkistatparaḥ smṛtaḥ / pañcaviśe tathā śaktiḥ ṣaḍviṃśe tu parāśaraḥ

हिन्दी अर्थ

जिससे परे और भिन्न कुछ भी नहीं है और जो द्युलोकमें स्थित सभी ज्योतियोंका एकमात्र प्रकाशक है, उसीको आत्मा माननेवाला विद्वान् नित्य आनन्द- स्वरूप ब्रह्ममय हो जाता हैं। ब्रह्मनिष्ठ ब्राह्मण उसे अविनाशी, कलिल, गूढदेह, ब्रह्मानन्द, अमृत तथा विश्वधाम कहते हैं। वहाँ पहुँचनेपर फिर लौटना नहीं पड़ता

English

On seeing him, Lomaharsana fell on the ground like a staff. After bending down the head, he dedicated himself unto him {v.l. circumambulated Vyasa and sat by his side) with the palms joined in reverence.

अध्याय ५०

श्लोक 9

सप्तविंशे तथा व्यासो जातूकर्णो महामुनिः ।अष्टाविंशे पुनः प्राप्ते ह्यस्मिन् वै द्वापरे द्विजाः ।पराशरसुतो व्यासः कृष्णद्वैपायनो ऽभवत्

saptaviṃśe tathā vyāso jātūkarṇo mahāmuniḥ / aṣṭāviṃśe punaḥ prāpte hyasmin vai dvāpare dvijāḥ / parāśarasuto vyāsaḥ kṛṣṇadvaipāyano 'bhavat

हिन्दी अर्थ

हिरण्मय प्रकाशयुक्त परम आकाशतत्त्वमें जो तेजके समान प्रतिभासित होता है, धीर जन (आत्मस्थ) विज्ञानमें उस प्रकाशमान निर्मल व्योम (ब्रह्म) एवं धाम (परम प्राप्तव्य)-का दर्शन करते हैं। तदनन्तर

English

Saunaka and other Brahmanas were duly enquired after their health. T1 ereupon they assured the great sage (about their health) and offered him a befitting seat.

अध्याय ५०

श्लोक 10

स एव सर्ववेदानां पुराणानां प्रदर्शकः ।पाराशर्यो महायोगी कृष्णद्वैपायनो हरिः

sa eva sarvavedānāṃ purāṇānāṃ pradarśakaḥ / pārāśaryo mahāyogī kṛṣṇadvaipāyano hariḥ

हिन्दी अर्थ

अपने आत्मामें आत्माका बार-बार अनुभव करके धीर पुरुष परम तत्त्वका दर्शन करते हैं और उन्हें यह ज्ञान होता है-यही (आत्मतत्त्व) स्वयं प्रकाशमान, परमेष्ठी, महान् ब्रह्मानन्दस्वरूप भगवान् ईशके रूपमें एको देवः सर्वभूतेषु गूढ:

English

Then the holy lord, the son of Parasara, addressed these words to them, "I hope there is no deficiency or difficulty in your penance, in your learning and in your practice of the self-study of the Vedas".

अध्याय ५०

श्लोक 11

आराध्य देवमीशानं दृष्ट्वा साम्बं त्रिलोचनम् ।तत्प्रसादादसौ व्यासं वेदानामकरोत् प्रभुः

ārādhya devamīśānaṃ dṛṣṭvā sāmbaṃ trilocanam / tatprasādādasau vyāsaṃ vedānāmakarot prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वव्यापी च भगवान् न तस्मादन्यदिष्यते

English

On hearing the words of Suta, the saintly son of Satyavati, bowed down his head to Rudra and spoke these pleasing words of discourse.

अध्याय ५०

श्लोक 12

अथ शिष्यान् प्रिजग्राह चतुरो वेदपारगान् ।जैमिनिं च सुमन्तुं च वैशम्पायनमेव च ।पैलं तेषां चतुर्थं च पञ्चमं मां महामुनिः

atha śiṣyān prijagrāha caturo vedapāragān / jaiminiṃ ca sumantuṃ ca vaiśampāyanameva ca / pailaṃ teṣāṃ caturthaṃ ca pañcamaṃ māṃ mahāmuniḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येतहैश्वरं ज्ञानमुक्तं वो मुनिपुंगवाः । सभी प्राणियोंके अन्तरात्मा, सर्वव्यापी एक देव ही सभी प्राणियोंमें छिपे हुए हैं। जो धीर पुरुष उन एक अद्वितीयका दर्शन करते हैं, उन्हें ही शाश्वत शान्ति प्रात होती है, दूसरोंको नहीं। वे भगवान् सभी ओर

English

I shall now narrate to you what formerly Lord Mahadeva was asked by the leading Yogins, the chief of whom was Sanatkumara and what hehimsalfhas expounded it.

अध्याय ५०

श्लोक 13

ऋग्वेदश्रावकं पैलं जग्राह स महामुनिः ।यजुर्वेदप्रवक्तारं वैशम्पायनमेव च

ṛgvedaśrāvakaṃ pailaṃ jagrāha sa mahāmuniḥ / yajurvedapravaktāraṃ vaiśampāyanameva ca

हिन्दी अर्थ

मुख, सिर तथा ग्रीवावाले, सभी प्राणियोंके (हृदयरूपी) गुहामें स्थित और सर्वत्र व्याप्त रहनेवाले हैं। उनसे भिन्न कुछ नहीं है

English

They saw the sage Narayana of great Yogic power, the son of sage Dharma, devoid of beginning and end, and accompanied by Nara.

अध्याय ५०

श्लोक 14

जैमिनिं सामवेदस्य श्रावकं सोन्वपद्यत ।तथैवाथर्ववेदस्य सुमन्तुमृषिसत्तमम् ।इतिहासपुराणानि प्रवक्तुं मामयोजयत्

jaiminiṃ sāmavedasya śrāvakaṃ sonvapadyata / tathaivātharvavedasya sumantumṛṣisattamam / itihāsapurāṇāni pravaktuṃ māmayojayat

हिन्दी अर्थ

मुनिश्रेष्ठो! इस प्रकार यह आपको ईश्वर-सम्बन्धी ज्ञान बतलाया। यह विशेषरूपसे गोपनीय है और गोपनीयं विशेषेण योगिनामपि दुर्लभम्॥ २०॥ योगियोंके लिये भी दुर्लभ है

English

They eulogised him with various hymns taken from the Vedas. The Yogins, endowed with devotion, bowed down to the deity, the most excellent among the knowers of Yoga.

अध्याय ५०

श्लोक 15

एक आसीद्यजुर्वेदस्तं चतुर्धा व्यकल्पयत् ।चातुर्हेत्रमभूद् यस्मिंस्तेन यज्ञमथाकरोत्

eka āsīdyajurvedastaṃ caturdhā vyakalpayat / cāturhetramabhūd yasmiṃstena yajñamathākarot

हिन्दी अर्थ

ईश्वरद्वारा परम तत्त्व तथा परम ज़ानके स्वरूपका निरूपण और उसकी प्रा्िके साधनका वर्णन

English

After knowing their desire, the omniscient lord spoke in a majestic tone: "Why is this penance being performed by you?"

अध्याय ५०

श्लोक 16

आध्वर्यवं यजुर्भिः स्यादृग्भिर्हेत्रं द्विजोत्तमाः ।औद्गात्रं सामभिश्चक्रे ब्रह्मत्वं चाप्यथर्वभिः

ādhvaryavaṃ yajurbhiḥ syādṛgbhirhetraṃ dvijottamāḥ / audgātraṃ sāmabhiścakre brahmatvaṃ cāpyatharvabhiḥ

हिन्दी अर्थ

अलिङ्गमेकमव्यक्तं लिङ्गं ब्रह्मेति निश्चितम्। स्वयंज्योतिः परं तत्त्वं परे व्योम्नि व्यवस्थितम् अव्यक्ते कारणं यत्तदक्षरं परमं पदम्। निर्गुणं शुद्धविज्ञानं तद् वै पश्यन्ति सूरयः

English

With delighted minds, they bowed to the eternal (lord), the Atman of the universe, lord Narayana himself who had arrived, indicating the Siddhi (achievement of their desires).

अध्याय ५०

श्लोक 17

ततः स ऋच उद्धृत्य ऋग्वेदं कृतवान् प्रभुः ।यजूंषि च यजुर्वेदं सामवेदं च सामभिः

tataḥ sa ṛca uddhṛtya ṛgvedaṃ kṛtavān prabhuḥ / yajūṃṣi ca yajurvedaṃ sāmavedaṃ ca sāmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

पश्यन्ति तत् परं ब्रह्म यत्तल्लिङ्गमिति श्रुतिः

English

"We have adopted the attitude of self-control** even though all of us are expounders of the Brahman. We have sought refuge in you, the only Purusottama.

अध्याय ५०

श्लोक 18

एकविंशतिभेदेन ऋग्वेदं कृतवान् पुरा ।शाखानां तु शतेनैव यजुर्वेदमथाकरोत्

ekaviṃśatibhedena ṛgvedaṃ kṛtavān purā / śākhānāṃ tu śatenaiva yajurvedamathākarot

हिन्दी अर्थ

अन्यथा नहि मां द्रष्टुं शक्यं वै मुनिपुंगवाः । नहि तद् विद्यते ज्ञानं यतस्तज्ज्ञायते परम् एतत्तत्परमं ज्ञानं केवलं कवयो विदुः। अज्ञानमितरत् सर्व यस्मान्मायामयं जगत्

English

You are Lord Narayana, the ancient sage, the un¬ manifest Being. You know the entire Supreme esoteric doctrine.

अध्याय ५०

श्लोक 19

सामवेदं सहस्त्रेण शाखानां प्रबिभेद सः ।अथर्वाणमथो वेदं बिभेद नवकेन तु

sāmavedaṃ sahastreṇa śākhānāṃ prabibheda saḥ / atharvāṇamatho vedaṃ bibheda navakena tu

हिन्दी अर्थ

ममात्मासौ तदेवेदमिति प््राहुर्विपश्चितः

English

Excepting you, the great Isvara, there is no other knower. It behoves you, of such a nature, to dispel our formidable doubts.

अध्याय ५०

श्लोक 20

भेदैरष्टादशैर्व्यासः पुराणं कृतवान् प्रभुः ।सो ऽयमेकश्चतुष्पादो वेदः पूर्वं पुरातनात्

bhedairaṣṭādaśairvyāsaḥ purāṇaṃ kṛtavān prabhuḥ / so 'yamekaścatuṣpādo vedaḥ pūrvaṃ purātanāt

हिन्दी अर्थ

ईश्वरने कहा--अलिङ्ग (चिहृरहित), अद्वितीय, अव्यक्त, लिङ्गको ब्रह्म कहा गया है। वह स्वयं प्रकाशरुप परम तत्त्व परम व्योममें अवस्थित है। जो निर्गुण, विशुद्ध विज्ञानरूप, अक्षर और अव्यक्त कारण-रूप है, उस परमपदका विद्वान् लोग साक्षात्कार करते हैं । जिसे वेदमें तल्लिङ्ग अर्थात् हेतुरूप कहा गया है, उस परम ब्रह्मका शान्तसंकल्पवाले, तत्परायण और नित्य उनके भावसे भावित लोग साक्षात्कार करते हैं॥ १--३॥

English

Excepting you, the great Isvara, there is no other knower. It behoves you, of such a nature, to dispel our formidable doubts.

अध्याय ५०

श्लोक 21

ओङ्कारो ब्रह्मणो जातः सर्वदोषविशोधनः ।वेदवेद्यो हि भगवान् वासुदेवः सनातनः

oṅkāro brahmaṇo jātaḥ sarvadoṣaviśodhanaḥ / vedavedyo hi bhagavān vāsudevaḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

मुनिश्रेष्ठो! अन्य किसी प्रकार मेरा दर्शन नहीं हो सकता। ऐसा कोई भी ज्ञान नहीं है, जिससे उस परम तत्त्वको जाना जा सके! इस परम ज्ञानको केवल विद्वान् ही जानते हैं। इसके अतिरिक्त सभी कुछ आज्ञानस्वरूप

English

Excepting you, the great Isvara, there is no other knower. It behoves you, of such a nature, to dispel our formidable doubts.

अध्याय ५०

श्लोक 22

स गीयते परो वेदे यो वेदैनं स वेदवित् ।एतत् परतरं ब्रह्म ज्योतिरानन्दमुत्तमम्

sa gīyate paro vede yo vedainaṃ sa vedavit / etat parataraṃ brahma jyotirānandamuttamam

हिन्दी अर्थ

है, जिससे यह मायामय जगत् (उत्पन्न) है है, वही मेरा आत्मरूप है-एऐसा विद्वानोंका कहना है। जो उसे (उस परम तत्त्वको) अनेक रूपसे देखते हैं, वे भी परम निष्ठा (भक्ति)-का आश्रय ग्रहणकर अद्वितीय अविनाशी तत्त्वका ज्ञान प्राप्तकर उसी परम

English

Excepting you, the great Isvara, there is no other knower. It behoves you, of such a nature, to dispel our formidable doubts.

अध्याय ५०

श्लोक 23

वेदवाक्योदितं तत्त्वं वासुदेवः परं पदम् ।वेदवेद्यमिमं वेत्ति वेदं वेदपरो मुनिः

vedavākyoditaṃ tattvaṃ vāsudevaḥ paraṃ padam / vedavedyamimaṃ vetti vedaṃ vedaparo muniḥ

हिन्दी अर्थ

तत्त्वको देखते हैं

English

Excepting you, the great Isvara, there is no other knower. It behoves you, of such a nature, to dispel our formidable doubts.

अध्याय ५०

श्लोक 24

अवेदं परमं वेत्ति वेदनिष्ठः सदेश्वरः ।स वेदवेद्यो भगवान् वेदमूर्तिर्महेश्वरः ।स एव वेदो वेद्यश्च तमेवाश्रित्य मुच्यते

avedaṃ paramaṃ vetti vedaniṣṭhaḥ sadeśvaraḥ / sa vedavedyo bhagavān vedamūrtirmaheśvaraḥ / sa eva vedo vedyaśca tamevāśritya mucyate

हिन्दी अर्थ

भक्त्या मां सम्प्रपश्यन्ति विज्ञेयास्ते तदात्मकाः साक्षादेव प्रपश्यन्ति स्वात्मानं परमेश्वरम्। नित्यानन्दं निर्विकल्पं सत्यरूपमिति स्थितिः

English

Excepting you, the great Isvara, there is no other knower. It behoves you, of such a nature, to dispel our formidable doubts.

अध्याय ५०

श्लोक 25

इत्येदक्षरं वेद्यमोङ्कारं वेदमव्ययम् ।अवेदं च विजानाति पाराशर्यो महामुनिः

ityedakṣaraṃ vedyamoṅkāraṃ vedamavyayam / avedaṃ ca vijānāti pārāśaryo mahāmuniḥ

हिन्दी अर्थ

निर्वाणं ब्रह्मणा चैक्यं कैवल्यं कवयो विदुः

English

Excepting you, the great Isvara, there is no other knower. It behoves you, of such a nature, to dispel our formidable doubts.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 50
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.