Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
51
अध्याय 51 / 95

Book 1 - Adhyaya 51

35 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ35 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५१

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चाशो ऽध्यायः सूत उवाच वेदव्यासावताराणि द्वापरे कथितानि तु ।महादेवावताराणि कलौ शृणुत सुव्रताः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge pañcāśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca vedavyāsāvatārāṇi dvāpare kathitāni tu / mahādevāvatārāṇi kalau śṛṇuta suvratāḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मादनादिमध्यान्तं वस्त्वेकं परमं शिवम्। स ईश्वरो महादेवस्तं विज्ञाय विमुच्यते तद्धासेदमखिलं भाति नित्यं

English

What is the cause of all these (things in the world)?* Who undergoes worldly existence for ever? What is the Atman? What is salvation? What causes the rebirth or recurring worldly existence?

अध्याय ५१

श्लोक 2

आद्ये कलियुगे श्वेतो देवदेवो महाद्युतिः ।नाम्ना हिताय विप्राणामभूद् वैवस्वते ऽन्तरे

ādye kaliyuge śveto devadevo mahādyutiḥ / nāmnā hitāya viprāṇāmabhūd vaivasvate 'ntare

हिन्दी अर्थ

शुद्धं बृहन्तं परमं यहद्विभाति। अत्रान्तरं ब्रह्मविदोऽथ नित्यं

English

What is (the nature of this) worldly existence? Who is I Sana, who perceives everything? What is the supreme Brahman? It behoves you to explain everything".

अध्याय ५१

श्लोक 3

हिमवच्छिखरे रम्ये छगले पर्वतोत्तमे ।तस्य शिष्याः शिखायुक्ता वभूवुरमितप्रभाः

himavacchikhare ramye chagale parvatottame / tasya śiṣyāḥ śikhāyuktā vabhūvuramitaprabhāḥ

हिन्दी अर्थ

न भूमिरापो न मनो न वह्निः न चेतनोऽन्यत् परमाकाशमध्ये

English

After saying this, the sages stood looking at Purusottama, who shedding off his guise as an ascetic, was stationed there in his own brilliance.

अध्याय ५१

श्लोक 4

श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः ।चत्वारस्ते महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः

śvetaḥ śvetaśikhaścaiva śvetāsyaḥ śvetalohitaḥ / catvāraste mahātmāno brāhmaṇā vedapāragāḥ

हिन्दी अर्थ

विभाति देवः शिव एव केवलः

English

In the meanwhile, Mahesvara, the great lord, whose coronet was marked with the (crescent of the) moon, Rudra (the deity) appeared before them disposed to bestow Grace upon them.i

अध्याय ५१

श्लोक 5

सुभानो दमनश्चाथ सुहोत्रः कङ्कणस्तथा ।लोकाक्षिरथ योगीन्द्रो जैगीषव्यस्तु सप्तमे

subhāno damanaścātha suhotraḥ kaṅkaṇastathā / lokākṣiratha yogīndro jaigīṣavyastu saptame

हिन्दी अर्थ

और जो दूसरे लोग पुनः एक या अनेक रूपोंमें परम तत्त्वरूप ईश्वरका भक्तिद्वारा साक्षात्कार करते हैं, उन्हें तदात्मक अर्थात् उस ब्रह्मका स्वरूप ही जानना चाहिए सत्यस्वरूप साक्षात् परमेश्वरको अपनी आत्मामें देखते हैं यह वस्तुस्थिति है। अपने अव्यक्त परम आत्मामें अवस्थित शान्त (योगीजन), श्रेष्ठ परम तत्त्वके परमानन्द- स्वरूप, सर्वव्यापी तदात्मक तत्त्वकी उपासना करते है ।

English

On seeing the three-eyed moon-bedecked lord of the universe, Paramesvara (Siva), they were delighted in their minds. With devotion they eulogised the great lord:

अध्याय ५१

श्लोक 6

अष्टमे दधिवाहः स्यान्नवमे वृषभः प्रभुः ।भृगुस्तु दशमे प्रोक्तस्तस्मादुग्रः परः स्मृतः

aṣṭame dadhivāhaḥ syānnavame vṛṣabhaḥ prabhuḥ / bhṛgustu daśame proktastasmādugraḥ paraḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

यही परम मुक्ति है, विद्वान् इसे मेरा उत्तम सायुज्य (नामक मोक्ष), निर्वाण ब्रह्मके साथ ऐक्य और कैवल्यरूपसे जानते हैं । ये परम शिव आदि, मध्य और अन्तसे रहित अद्वितीय तत्त्व हैं। ये ही महादेव हैं, ईश्वर हैं, इसलिये

English

"O Isvara, be victorious, O Mahadeva, O Siva, the lord of the goblins, be victorious; Glory unto you, O Lord of the sages, O lord worshipped by means of penance.

अध्याय ५१

श्लोक 7

द्वादशे ऽत्रिः समाख्यातो बली चाथ त्रयोदशे ।चतुर्दशे गौतमस्तु वेदशीर्षा ततः परम्

dvādaśe 'triḥ samākhyāto balī cātha trayodaśe / caturdaśe gautamastu vedaśīrṣā tataḥ param

हिन्दी अर्थ

इन्हें जाननेसे मुक्ति मिल जाती है वहाँ (परम तत्त्व परमेश्वरमें) न सूर्य प्रकाशित होता है, न चन्द्रमा, न नक्षत्र, न अग्नि और न ही विद्युत्। उसीके प्रकाशसे सम्पूर्ण (विश्व) प्रकाशित होता है। वह नित्य प्रकाश अचल एवं सद्रूपसे प्रकाशित

English

O Atman of the universe, O God of thousands of forms, O activiser of the machine of the universe, O Infinite one, be victorious. Glory to you, O cause of the origin,, sustenance and annihilation of the universe.

अध्याय ५१

श्लोक 8

गोकर्णश्चाभवत् तस्माद् गुहावासः शिखण्ड्यथ ।जटामाल्यट्टहासश्च दारुको लाङ्गली क्रमात्

gokarṇaścābhavat tasmād guhāvāsaḥ śikhaṇḍyatha / jaṭāmālyaṭṭahāsaśca dāruko lāṅgalī kramāt

हिन्दी अर्थ

होता है। जो परम बृहत् विशुद्ध तत्त्व निर्विकल्प ज्ञानस्वरूप और नित्य उदित हुआ ज्ञानसे ही प्रकाशित होता है, उसीमें ब्रह्मज्ञानी लोग जिस नित्य अचल तत्त्वका दर्शन करते हैं, वही ईश हैं

English

Be victorious O Isana, O Sambhu, O thousand¬ footed one, O deity bowed down by leading Yogins, O consort of Ambika. O lord Paramesvara, obeisance to you."

अध्याय ५१

श्लोक 9

श्वेतस्तथा परः शूली डिण्डी मुण्डी च वै क्रमात् ।सहिष्णुः सोमशर्मा च नकुलीशो ऽन्तिमे प्रभुः

śvetastathā paraḥ śūlī ḍiṇḍī muṇḍī ca vai kramāt / sahiṣṇuḥ somaśarmā ca nakulīśo 'ntime prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

सभी वेद पुरुषको नित्य आनन्दरूप, अमृतरूप और विशुद्ध सत्यस्वरूप कहते हैं। वेदार्थका निश्चय किये हुए लोग ' ३ ' इस प्रणवके द्वारा उस नियामकका ध्यान करते हैं। परम आकाशके मध्यमें एकमात्र अद्वितीय देव शिव ही प्रकाशित होते हैं; वहाँ न भूमि है, न जल है, न मन है और न अग्नि ही है। इसी प्रकार प्राण, वायु, आकाश, बुद्धि तथा अन्य कोई चेतन-तत्त्व वहाँ नहीं है

English

On being thus eulogised, the three-eyed lord Isa, favourably disposed towards the devotees, embraced Hrsikesa (lord Visnu) and addressed him in a majestic tone:

अध्याय ५१

श्लोक 10

वैवस्वते ऽन्तरे शंभोरवतारास्त्रिशूलिनः ।अष्टाविंशतिराख्याता ह्यन्ते कलियुगे प्रभोः ।तीर्थे कायावतारे स्याद् देवेशो नकुलीश्वरः

vaivasvate 'ntare śaṃbhoravatārāstriśūlinaḥ / aṣṭāviṃśatirākhyātā hyante kaliyuge prabhoḥ / tīrthe kāyāvatāre syād deveśo nakulīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

यह मैंने सभी वेदोंमें निहित परम रहस्यमय ज्ञानरूपी अमृतका वर्णन किया। किसी निर्जन प्रदेशमें निरन्तर प्रयत्नपूर्वक साधना करनेवाला योगी ही इस ज्ञानको जानता है

English

"O Pundarlkaksa (lotus-eyed god), why have these leading sages, the expounders of Brahman, come to this place. O Acyuta, what is to be done for them by me?"

अध्याय ५१

श्लोक 11

तत्र देवादिदेवस्य चत्वारः सुतपोधनाः ।शिष्या बभूवुश्चान्येषां प्रत्येकं मुनिपुङ्गवाः

tatra devādidevasya catvāraḥ sutapodhanāḥ / śiṣyā babhūvuścānyeṣāṃ pratyekaṃ munipuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

योगकी महिमा, अष्टाङ्गयोग, यम, नियम आदि योगसाधनोंका लक्षण, प्राणायामका विशेष प्रतिपादन, ध्यानके विविध प्रकार, पाशुपत-योगका वर्णन, वाराणसीमें प्राणत्यागकी महिमा, शिव-आराधनको विधि, शिव और विष्णुके अभेदका प्रतिपादन, शिवज्ञान-योगकी परम्पराका वर्णन, योगाग्निर्दहति क्षिप्रमशेषं पापपञ्जरम्।

English

On hearing those words of his, Janardana, the lord of Devas, spoke to Mahadeva who was standing there well- disposed to confer grace.

अध्याय ५१

श्लोक 12

प्रसन्नमनसो दान्ता ऐश्वरीं भक्तिमाश्रिताः ।क्रमेण तान् प्रवक्ष्यामि योगिनो योगवित्तमान्

prasannamanaso dāntā aiśvarīṃ bhaktimāśritāḥ / krameṇa tān pravakṣyāmi yogino yogavittamān

हिन्दी अर्थ

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा।

English

O Siva, indeed, you know your own Atman. No one else does so. You explain your own Atman yourself. Reveal your Atman to the leading sages".

अध्याय ५१

श्लोक 13

श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः ।दुन्दुभिः शतरूपश्च ऋचीकः केतुमांस्तथा ।विकेशश्च विशोकश्च विशापश्शापनाशनः

śvetaḥ śvetaśikhaścaiva śvetāsyaḥ śvetalohitaḥ / dundubhiḥ śatarūpaśca ṛcīkaḥ ketumāṃstathā / vikeśaśca viśokaśca viśāpaśśāpanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वे ते ब्रह्मयोगस्य कलां नाईन्ति षोडशीम्॥ ईश्वरने कहा--इसके अनन्तर उस परम दुर्लभ योगको कहता हुँ, जिससे सूर्यके समान ईश्वररूप आत्माका दर्शन होता है अर्थात् सूर्यका जैसे प्रत्यक्ष हो रहा है, वैसे ही ईश्वरका प्रत्यक्ष होता है

English

After saying thus, Hrsikesa (Narayana) looked at the bull-bannered Deity (Siva) and exhibiting his accomplishments in Yoga, instructed the great sages (as follows):

अध्याय ५१

श्लोक 14

सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्दमो दुरतिक्रमः ।सनः सनातनश्चैव मुकारश्च सनन्दनः

sumukho durmukhaścaiva durdamo duratikramaḥ / sanaḥ sanātanaścaiva mukāraśca sanandanaḥ

हिन्दी अर्थ

योगरूपी अग्नि शीघ्र ही सम्पूर्ण पापपञ्जरको भस्म कर देता है और (उसके बाद) साक्षात् मुक्तिरूप सिद्धि प्रदान करनेवाला प्रसन्न (निर्मल) ज्ञान उत्पन्न हो जाता है। योगसे ज्ञान उत्पन्न होता है और ज्ञानसे योग प्रवर्तित

English

"It behoves you to realise precisely that you are all blessed by the vision of the Trident-bearing Sankara, the great Isa. You now deserve to know precisely (the divine knowledge).

अध्याय ५१

श्लोक 15

दालभ्यश्च महायोगी धर्मात्मनो महौजसः ।सुधामा विरजाश्चैव शङ्खपात्रज एव च

dālabhyaśca mahāyogī dharmātmano mahaujasaḥ / sudhāmā virajāścaiva śaṅkhapātraja eva ca

हिन्दी अर्थ

होता है। योग तथा ज्ञानसे सम्पन्न व्यक्तिपर महेश्वर प्रसन्न होते हैं। जो नित्य एक समय, दो समय या तीनों समय मेरे योगका साधन करते हैं, उन्हें महेश्वर समझना चाहिए ॥ २--४॥ हि योग दो प्रकारका समझना चाहिए, पहला अभावयोग है और दूसरा सभी योगोंमें उत्तमोत्तम महायोग कहलाता है। जिसमें सभी आभासोंसे रहित शून्यमय (निर्विकल्पक) स्वरूपका चिन्तन होता है और जिसके द्वारा आत्माका

English

It behoves you to see the lord of devas who stands in front and who is visible in form. He alone is capable to say precisely everything in my presence".

अध्याय ५१

श्लोक 16

सारस्वतस्तथा मेघो घनवाहः सुवाहनः ।कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पञ्चशिखो मुनिः

sārasvatastathā megho ghanavāhaḥ suvāhanaḥ / kapilaścāsuriścaiva voḍhuḥ pañcaśikho muniḥ

हिन्दी अर्थ

साक्षात्कार होता है, वह अभावयोग कहा गया है। जिसमें नित्यानन्दस्वरूप निरञ्जन आत्माका दर्शन होता हे और मेरै साथ एकता होती है, वह परमेश्वरूप महायोग कहा गया है॥५--७॥

English

After hearing the words of Visnu and bowing down to the bull-bannered deity, those sages the chief of whom was Sanatkumara, asked Mahesvara:

अध्याय ५१

श्लोक 17

पराशरश्च गर्गश्च भार्गवश्चाङ्गिरास्तथा ।बलबन्धुर्निरामित्रः केतुशृङ्गस्तपोधनः

parāśaraśca gargaśca bhārgavaścāṅgirāstathā / balabandhurnirāmitraḥ ketuśṛṅgastapodhanaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्य जिन योगियोंके योगोंका ग्रन्थोंमें विस्तार हुआ है, वे सभी ब्रह्मयोगकी सोलहवीं कलाके भी बराबर नहीं हैं। जिस योगमें मुक्त पुरुष विश्वको साक्षात् ईश्वरके रूपमें देखते हैं, वह सभी योगोंमें श्रेष्ठ योग माना जाता है। जो सैकड़ों, हजारों अन्य प्रकारके मनको संयमित करनेवाले ईश्वरबहिष्कृत (वेदबाह्य) योगी हैं, वे मुझ अद्वितीयका दर्शन नहीं करते॥ ८--१० ॥

English

In the meanwhile, a holy auspicious divine seat shone there for the sake of Isvara. It appeared from the sky in an unimaginable way (lit. was beyond the ken of imagination).

अध्याय ५१

श्लोक 18

लम्बोदरश्च लम्बश्च लाम्बाक्षो लम्बकेशकः ।सर्वज्ञः समबुद्धिश्च साध्यः सत्यस्तथैव च

lambodaraśca lambaśca lāmbākṣo lambakeśakaḥ / sarvajñaḥ samabuddhiśca sādhyaḥ satyastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

समाधिश्च मुनिश्रेष्ठा यमो नियम आसनम्

English

The creator of the universe, the Yogic Atman, occupied it along with Visnu. Lord Mahesvara shone there filling the universe with his brilliance.

अध्याय ५१

श्लोक 19

शुधामा काश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजास्तथा ।अत्रिरुग्रस्तथा चैव श्रवणो ऽथ श्रविष्ठकः

śudhāmā kāśyapaścaiva vasiṣṭho virajāstathā / atrirugrastathā caiva śravaṇo 'tha śraviṣṭhakaḥ

हिन्दी अर्थ

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ कर्मणा मनसा वाचा सर्वभूतेषु सर्वदा। अक्लेशजननं प्रोक्तं त्वहिंसा परमर्षिभिः

English

Then the expounders of the Brahman saw Sankara, the overlord of the chiefs of Devas, shining brilliantly on the faultlessly pure seat.

अध्याय ५१

श्लोक 20

कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः ।कश्यपोह्युशना चैव च्यवनो ऽथ बृहस्पतिः

kuṇiśca kuṇibāhuśca kuśarīraḥ kunetrakaḥ / kaśyapohyuśanā caiva cyavano 'tha bṛhaspatiḥ

हिन्दी अर्थ

अहिंसायाः परो धर्मो नास्त्यहिंसा परं सुखम्। विधिना या भवेद्धिंसा त्वहिँसैव प्रकीर्तिता

English

The Yoga of Isvara is based on Sahkhya philosophy. Isvara explains the nature of Atman (vv. 3-29) and exhorts that Atman should be meditated upon. He (Atman) is in all beings. When this specialised knowledge is realized, one becomes identical with Siva. This is the Sahkhya Philosophy (vv. 30-41). Concentration on this knowledge is Yoga. Yoga and knowledge are interdependent. fBG. 13.30

अध्याय ५१

श्लोक 21

उतथ्यो वामदेवश्च महाकायो महानिलः ।वाचश्रवाः सुपीकश्च श्यावाश्वः सपथीश्वरः

utathyo vāmadevaśca mahākāyo mahānilaḥ / vācaśravāḥ supīkaśca śyāvāśvaḥ sapathīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

स्तेयं तस्यानाचरणादस्तेयं धर्मसाधनम् कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा। सर्वत्र मैथुनत्यागं ब्रह्मचर्य प्रचक्षते १८ ॥

English

Resorting to this perfect knowledge, excellent Brah- manas have become identical with Brahman. They, the earlier expounders of Brahman, do not undergo worldly existence i. e. Sarhsara (cycle of births & deaths consequent to sufferings).

अध्याय ५१

श्लोक 22

हरिण्यनाभः कौशल्यो लोकाक्षिः कुथुमिस्तथा ।सुमन्तुर्वर्चरी विद्वान् कबन्धः कुशिकन्धरः

hariṇyanābhaḥ kauśalyo lokākṣiḥ kuthumistathā / sumanturvarcarī vidvān kabandhaḥ kuśikandharaḥ

हिन्दी अर्थ

उपवासपराकादिकृच्छूचान्द्रायणादिभिः । शरीरशोषणं प्राहुस्तापसास्तप उत्तमम्

English

It is the secret of secrets. It must be strenuously guarded. I shall explain it to you who are expounders of Brahman and endowed with devotion.

अध्याय ५१

श्लोक 23

प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान् गौतमस्तथा ।भल्लापी मधुपिङ्गश्च श्वेतकेतुस्तपोनिधिः

plakṣo dārbhāyaṇiścaiva ketumān gautamastathā / bhallāpī madhupiṅgaśca śvetaketustaponidhiḥ

हिन्दी अर्थ

सत्त्वशुद््रिकरं पुंसां स्वाध्यायं परिचक्षते स्वाध्यायस्य त्रयो भेदा वाचिकोपांशुमानसाः । उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यं प््राहुर्वेदार्थवेदिनः

English

This Atman is absolute, pure, clean (v. 1. quiescent) subtle and eternal. It exists within everything. It is the pure consciousness itself. It exists beyond the darkness of ignorance.

अध्याय ५१

श्लोक 24

उशिजो बृहदुक्थश्च देवलः कपिरेव च ।शालिहोत्रो ऽग्निवेश्यश्च युवनाश्वः शरद्वसुः

uśijo bṛhadukthaśca devalaḥ kapireva ca / śālihotro 'gniveśyaśca yuvanāśvaḥ śaradvasuḥ

हिन्दी अर्थ

मुनिश्रेष्ठो! अन्य वृत्तियोंका निरोधकर मेरेमें एकचित्तता ही योग है और इस योगके जो आठ साधन मैंने आप लोगोंको बताये हैं वे ये हें-प्राणायाम, ध्यान, प्रत्याहार, धारणा, समाधि, यम, नियम तथा आसन

English

According to Vedas He is the immanent Being, the Purusa, the vital Breath, Mahesvara, Kala (Time). Here he is unmanifest but He knows.

अध्याय ५१

श्लोक 25

छगलः कुण्डकर्णश्च कुम्भश्चैव प्रवाहकः ।उलूको विद्युतश्चैव शाद्वलो ह्याश्वलायनः

chagalaḥ kuṇḍakarṇaśca kumbhaścaiva pravāhakaḥ / ulūko vidyutaścaiva śādvalo hyāśvalāyanaḥ

हिन्दी अर्थ

अहिंसा, सत्य, अस्तेय (चोरी न करना), ब्रह्मचर्य तथा अपरिंग्रह-संक्षेपमें इन्हें यम कहा गया है। ये मनुष्योंके चित्तकी शुद्धि करनेवाले हैं। मन, वाणी तथा कर्मसे सभी प्राणियोंको सर्वदा किसी भी प्रकारका क्लेश प्रदान न करना-इसे श्रेष्ठ ऋषियोंने अहिंसा कहा है। अहिंसासे श्रेष्ठ (कोई) धर्म नहीं है और अहिंसासे बढ़कर कोई सुख नहीं है। वेदविहित हिंसाको अहिंसा ही कहा गया है। सत्यके द्वारा सब कुछ प्राप्त हो

English

The universe is born of him. In him alone it gets dissolved. He is the master of the Maya but unfettered by it (the Maya), he assumes various bodies (or forms).

अध्याय ५१

श्लोक 26

अक्षपादः कुमारश्च उलूको वत्स एव च ।कुशिकश्चैव गर्गश्च मित्रको ऋष्य एव च

akṣapādaḥ kumāraśca ulūko vatsa eva ca / kuśikaścaiva gargaśca mitrako ṛṣya eva ca

हिन्दी अर्थ

जाता है, सत्यमें ही सब कुछ प्रतिष्ठित है । द्विंजातियोंके द्वारा यथार्थ कथनके आचारको सत्य कहा गया है। चोरीसे अथवा बलपूर्वक दूसरेके द्रव्यका अपहरण करना स्तेय है, उसका (स्तेयका) आचरण न करना

English

He does not undergo the process of worldly existence (i. e. birth and death). The lord is not identical with the phy¬ sical world, He is neither the Earth nor the water nor the fire nor the wind nor the Ether.

अध्याय ५१

श्लोक 27

शिष्या एते महात्मानः सर्वोवर्तेषु योगिनाम् ।विमला ब्रह्मभूयिष्ठा ज्ञानयोगपरायणाः

śiṣyā ete mahātmānaḥ sarvovarteṣu yoginām / vimalā brahmabhūyiṣṭhā jñānayogaparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

अस्तेय है, यह धर्मका साधन है। मन, वाणी तथा कर्मद्वारा सभी अवस्थाओंमें सर्वदा सर्वत्र मैथुनका त्याग करना ब्रह्मचर्यं कहलाता है॥ १३--१८॥ आपत्तिकालमें भी इच्छापूर्वक द्रव्योंका ग्रहण न करना 'अपरिग्रह' कहा गया है। प्रयत्रपूर्वक उस अपरिंग्रहका पालन करना चाहिए तप, स्वाध्याय, संतोष, शौच तथा ईश्वरका पूजन-संक्षेपमें नियम बतलाये गये

English

He does not undergo the process of worldly existence (i. e. birth and death). The lord is not identical with the phy¬ sical world, He is neither the Earth nor the water nor the fire nor the wind nor the Ether.

अध्याय ५१

श्लोक 28

कुर्वन्ति चावताराणि ब्राह्मणानां हिताय हि ।योगेश्वराणामादेशाद् वेदसंस्थापनाय वै

kurvanti cāvatārāṇi brāhmaṇānāṃ hitāya hi / yogeśvarāṇāmādeśād vedasaṃsthāpanāya vai

हिन्दी अर्थ

हैं, ये योगसिद्धि प्रदान करनेवाले हैं । तपस्ियोंने पराक आदि उपवासों तथा कृच्छुचान्द्रायणादि (व्रतों)-के द्वारा शरीरके शोषणको उत्तम तप कहा है

English

He does not undergo the process of worldly existence (i. e. birth and death). The lord is not identical with the phy¬ sical world, He is neither the Earth nor the water nor the fire nor the wind nor the Ether.

अध्याय ५१

श्लोक 29

ये ब्राह्मणाः संस्मरन्ति नमस्यन्ति च सर्वदा ।तर्पयन्त्यर्चयन्त्येतान् ब्रह्मविद्यामवाप्नुयुः

ye brāhmaṇāḥ saṃsmaranti namasyanti ca sarvadā / tarpayantyarcayantyetān brahmavidyāmavāpnuyuḥ

हिन्दी अर्थ

आदिके जपको पुरुषोंके लिये सत्त्वकी शुद्धि करनेवाला 'स्वाध्याय' कहा है । स्वाध्यायके तीन भेद हैं-वाचिक, उपांशु और मानस । वेदार्थ जाननेवालेनि इन तीनोंमें उत्तरोत्तरका वैशिष्ट्य कहा है अर्थात् वाचिक स्वाध्यायसे उपांशु स्वाध्याय श्रेष्ठ और उपांशु स्वाध्यायसे मानस स्वाध्याय श्रेष्ठ है। दूसरे सुननेवालेको स्पष्टरूपसे शब्दका ज्ञान उत्पन्न करनेवाला स्वाध्याय 'वाचिक' कहलाता है। (अर्थात् वह स्वाध्याय वाचिक है जो दूसरोंको स्पष्ट सुनायी पड़े।) अब उपांशुका

English

He does not undergo the process of worldly existence (i. e. birth and death). The lord is not identical with the phy¬ sical world, He is neither the Earth nor the water nor the fire nor the wind nor the Ether.

अध्याय ५१

श्लोक 30

इदं वैवस्वतं प्रोक्तमन्तरं विस्तरेण तु ।भविष्यति च सावर्णो दक्षसावर्ण एव च

idaṃ vaivasvataṃ proktamantaraṃ vistareṇa tu / bhaviṣyati ca sāvarṇo dakṣasāvarṇa eva ca

हिन्दी अर्थ

लक्षण बतलाया जाता है

English

He does not undergo the process of worldly existence (i. e. birth and death). The lord is not identical with the phy¬ sical world, He is neither the Earth nor the water nor the fire nor the wind nor the Ether.

अध्याय ५१

श्लोक 31

दशमो ब्रह्मसावर्णो धर्मसावर्ण एव च ।द्वादशो रुद्रसावर्णो रोचमानस्त्रयोदशः ।भौत्यश्चतुर्दशः प्रोक्तो भविष्या मनवः क्रमात्

daśamo brahmasāvarṇo dharmasāvarṇa eva ca / dvādaśo rudrasāvarṇo rocamānastrayodaśaḥ / bhautyaścaturdaśaḥ prokto bhaviṣyā manavaḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

यद्यपि अष्टाङ्गयोगके साधन ऊपर निर्दिष्ट क्रमसे ही मूलमें वर्णित हैं, पर यह वर्णन छन्दकी दृष्टिसे है। वास्तवमें साधनोंका क्रम इस प्रकार है-यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान एवं समाधि। ति कूर्मपुराण कं

English

He does not undergo the process of worldly existence (i. e. birth and death). The lord is not identical with the phy¬ sical world, He is neither the Earth nor the water nor the fire nor the wind nor the Ether.

अध्याय ५१

श्लोक 32

अयं वः कथितो ह्यंशः पूर्वो नारायणेरितः ।भूतभव्यैर्वर्तमानैराख्यानैरुपबृंहितः

ayaṃ vaḥ kathito hyaṃśaḥ pūrvo nārāyaṇeritaḥ / bhūtabhavyairvartamānairākhyānairupabṛṃhitaḥ

हिन्दी अर्थ

उपांशुरेष निर्दिष्टः साहस्त्रो वाचिकाज्नपः

English

He does not undergo the process of worldly existence (i. e. birth and death). The lord is not identical with the phy¬ sical world, He is neither the Earth nor the water nor the fire nor the wind nor the Ether.

अध्याय ५१

श्लोक 33

यः पठेच्छृणुयाद् वापि श्रावयेद् वा द्विजोत्तमान् ।स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणा सह मोदते

yaḥ paṭhecchṛṇuyād vāpi śrāvayed vā dvijottamān / sa sarvapāpanirmukto brahmaṇā saha modate

हिन्दी अर्थ

स्तुतिस्मरणपूजाभिर्वाङ्मनःकायकर्मभिः । सुनिश्चला शिवे भक्तिरेतदीश्वरपूजनम् मात्राद्lादशको मन्दश्चतुर्विशतिमात्रिकः। मध्यमः प्राणसंरोधः षदत्रिंशन्मात्रिकोत्तमः

English

He does not undergo the process of worldly existence (i. e. birth and death). The lord is not identical with the phy¬ sical world, He is neither the Earth nor the water nor the fire nor the wind nor the Ether.

अध्याय ५१

श्लोक 34

पठेद् देवालये स्नात्वा नदीतीरेषु चैव हि ।नारायणं नमस्कृत्य भावेन पुरुषोत्तमम्

paṭhed devālaye snātvā nadītīreṣu caiva hi / nārāyaṇaṃ namaskṛtya bhāvena puruṣottamam

हिन्दी अर्थ

ओठोंमें केवल स्पन्दन होनेके कारण दूसरेको शब्दका बोध न करानेवाला स्वाध्याय 'उपांशु' कहा गया है। यह वाचिक जपसे हजार गुना श्रेष्ठ है। (अर्थात् वही स्वाध्याय उपांशु है जिसमें ओठोंमें मात्र स्पन्दन हो,

English

He does not undergo the process of worldly existence (i. e. birth and death). The lord is not identical with the phy¬ sical world, He is neither the Earth nor the water nor the fire nor the wind nor the Ether.

अध्याय ५१

श्लोक 35

नमो देवादिदेवाय देवानां परमात्मने ।पुरुषाय पुराणाय विष्णवे कूर्मरूपिणे

namo devādidevāya devānāṃ paramātmane / puruṣāya purāṇāya viṣṇave kūrmarūpiṇe

हिन्दी अर्थ

शब्दोंका उच्चारण न हो।) स्पन्दनरहित अक्षर एवं उस पदकी संगतिके अनुसार सभी शब्दोंके चिन्तनको विद्वान् मानस जप कहते हैं (अर्थात् मानस जप (स्वाध्याय) वही है जिसमें स्वाध्यायके शब्दोंपर केवल मत केन्द्रित हो बाकी सर्वथा व्यापारशून्य हो) पुरुषको जो यदृच्छापूर्वक मिल जाता है, उसे ही पर्याप्त समझने- वाली बुद्धिको ऋषिलोग नित्य सुख लक्षणवाला संतोष कहते हैं

English

He does not undergo the process of worldly existence (i. e. birth and death). The lord is not identical with the phy¬ sical world, He is neither the Earth nor the water nor the fire nor the wind nor the Ether.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 51
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.