Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
53
अध्याय 53 / 95

Book 2 - Adhyaya 2

55 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ55 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५३

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) प्रथमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अवाच्यमेतद् विज्ञानमात्मगुह्यं सनातनम् ।यन्न देवा विजानन्ति यतन्तो ऽपि द्विजातयः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) prathamo 'dhyāyaḥ īśvara uvāca avācyametad vijñānamātmaguhyaṃ sanātanam / yanna devā vijānanti yatanto 'pi dvijātayaḥ

हिन्दी अर्थ

तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् येऽन्ये च कामभोगार्थ यजन्ते हान्यदेवता: । तेषां तदन्तं विज्ञेयं देवतानुगतं फलम्

English

Kala (Time) creates the living beings, Kala annihi¬ lates the subjects. Everything is dependent on Kala; Kala is not under the control of anyone.

अध्याय ५३

श्लोक 2

इदं ज्ञानं समाश्रित्य ब्रह्मभूता द्विजोत्तमाः ।न संसारं प्रपद्यन्ते पूर्वे ऽपि ब्रह्मवादिनः

idaṃ jñānaṃ samāśritya brahmabhūtā dvijottamāḥ / na saṃsāraṃ prapadyante pūrve 'pi brahmavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

ये चान्यदेवताभक्ताः पूजयन्तीह देवता: । मद्धावनासमायुक्ता मुच्यन्ते तेऽपि भावत:

English

He is eternal and restrains everything from within. He is called Prana (the vital breath), omniscient, Lord Purusot- tama (The Supreme Purusa).

अध्याय ५३

श्लोक 3

गुह्याद् गुह्यतमं साक्षाद् गोपनीयं प्रयत्नतः ।वक्ष्ये भक्तिमतामद्य युष्माकं ब्रह्मवादिनाम्

guhyād guhyatamaṃ sākṣād gopanīyaṃ prayatnataḥ / vakṣye bhaktimatāmadya yuṣmākaṃ brahmavādinām

हिन्दी अर्थ

तस्मादनीश्वरानन्यांस्त्यक्त्वा देवानशेषतः। मामेव संश्रयेदीशं स याति परमं पदम् त्यक्त्वा पुत्रादिषु स्नेहं निःशोको निष्परिग्रहः । यजेच्यामरणाल्लिङ्गे विरक्तः परमेश्वरम्

English

Learned men say that Manas (mind) is superior to and beyond the sense-organs. Aharhkara is greater than and beyond Manor, and the principle Mahat is greater than Aharhkara.**

अध्याय ५३

श्लोक 4

आत्मायः केवलः स्वस्थः शान्तः सूक्ष्मः सनातनः ।अस्ति सर्वान्तरः साक्षाच्चिन्मात्रस्तमसः परः

ātmāyaḥ kevalaḥ svasthaḥ śāntaḥ sūkṣmaḥ sanātanaḥ / asti sarvāntaraḥ sākṣāccinmātrastamasaḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

एकेन जन्मना तेषां ददामि परमैश्चरम्

English

Avyakta {the unmanikst Prakrti) is greater than and beyond Mahat, Purusa is Superior to and beyond Avjakta; Lord

अध्याय ५३

श्लोक 5

सो ऽन्तर्यामी स पुरुषः स प्राणः स महेश्वरः ।स कालो ऽग्निस्तदव्यक्तं स एवेदमिति श्रुतिः

so 'ntaryāmī sa puruṣaḥ sa prāṇaḥ sa maheśvaraḥ / sa kālo 'gnistadavyaktaṃ sa evedamiti śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

परानन्दात्मकं लिङ्गं केवलं सन्निरञ्जनम्। ज्ञानात्मकं सर्वगतं योगिनां हृदि संस्थितम् जले वा वह्लिमध्ये वा व्योम्नि सूर्येऽथ वान्यतः । रलादौ भावयित्वेशमर्चयेल्लिङ्गमेश्वरम्

English

Vyoman (the ether) is greater than and beyond Prana; the fire-god is beyond Vyoman; I am that unchanging Brahman; the quiescent one. This universe is beyond Maya (v.l. I am the embodiment of knowledge, the supreme lord).

अध्याय ५३

श्लोक 6

अस्माद् विजायते विश्वमत्रैव प्रविलीयते ।स मायी मायया बद्धः करोति विविधास्तनूः

asmād vijāyate viśvamatraiva pravilīyate / sa māyī māyayā baddhaḥ karoti vividhāstanūḥ

हिन्दी अर्थ

मुझमें बुद्धि लगानेवाले जो मनुष्य सतत मेरी पूजा करते हैं, उन नित्य योगयुक्त पुरुषोंके योग- क्षेमका मैं निर्वाह करता हुँ और जो दूसरे लोग अभिलषित विषयोंके उपभोगके लिये ही भिन्न-भिन्न

English

The lord, master of Maya and identical with it, is united with Kala. Due to my presence this Kala, the infinite Atman, creates the entire universe and controls it (by propel¬ ling it to work). This is the injunction (teaching) of the Vedas.

अध्याय ५३

श्लोक 7

न चाप्ययं संसरति न च संसारयेत् प्रभुः ।नायं पृथ्वी न सलिलं न तेजः पवनो नभः

na cāpyayaṃ saṃsarati na ca saṃsārayet prabhuḥ / nāyaṃ pṛthvī na salilaṃ na tejaḥ pavano nabhaḥ

हिन्दी अर्थ

ही समझना चाहिए, क्योंकि देवताके अनुसार ही फल भी होता है'। जो दूसरे देवोंके भक्त हैं, वे यदि मेरी भावनासे युक्त होकर (दूसरे) देवताओंकी पूजा करते हैं अर्थात् दूसरे देवोंमें मेरी ही भावना करते हैं तो वे भी (मुझमें) भावना करनेके कारण मुक्त हो जाते हैं। अतएव समस्त अनीश्वर! देवताओंका परित्यागकर जो मुझ ईशका ही आश्रय ग्रहण करता है, वह परमपदको प्रात करता है॥८८--९१॥

English

This chapter describes the Cosmic dance of Siva but takes care to emphasize the identity of Siva and Visnu (V. 17).

अध्याय ५३

श्लोक 8

न प्राणे न मनो ऽव्यक्तं न शब्दः स्पर्श एव च ।न रूपरसगन्धाश्च नाहं कर्ता न वागपि

na prāṇe na mano 'vyaktaṃ na śabdaḥ sparśa eva ca / na rūparasagandhāśca nāhaṃ kartā na vāgapi

हिन्दी अर्थ

पुत्र (स्त्री, गृह) आदिमें आसक्तिका परित्यागकर और शोकरहित होकर तथा अपरिग्रही होकर विरक्त पुरुषको मृत्युपर्यन्त (शिव-) लिङ्गमें परमेश्वरको आराधना करनी चाहिए। जो सम्पूर्ण भोगोंका परित्यागकर सर्वदा

English

They saw Isana, the greatest treasure-house of splend¬ our, the sovereign lord, dancing along with Visnu in the clear firmament.

अध्याय ५३

श्लोक 9

न पाणिपादौ नो पायुर्न चोपस्थं द्विजोत्तमाः ।न कर्ता न च भोक्ता वा न च प्रकृतिपूरुषौ ।न माया नैव च प्राश्चैतन्यं परमार्थतः

na pāṇipādau no pāyurna copasthaṃ dvijottamāḥ / na kartā na ca bhoktā vā na ca prakṛtipūruṣau / na māyā naiva ca prāścaitanyaṃ paramārthataḥ

हिन्दी अर्थ

लिङ्गका पूजन करते रहते हैं, उन्हें मैं एक जन्ममें ही परम ऐश्वर-पद (मोक्ष) प्रदान करता हूँ। परम और सर्वत्र व्याप्त (शिव-) लिङ्ग योगियोंके हृदय- प्रदेशमें अवस्थित रहता है

English

In the firmament, they saw that lord of all living beings whom the Yogins, the knowers of the principles of Yoga who have their minds under control, realize.

अध्याय ५३

श्लोक 10

यथा प्रकाशतमसोः सम्बन्धो नोपपद्यते ।तद्वदैक्यं न संबन्धः प्रपञ्चपरमात्मनोः

yathā prakāśatamasoḥ sambandho nopapadyate / tadvadaikyaṃ na saṃbandhaḥ prapañcaparamātmanoḥ

हिन्दी अर्थ

नियमपूर्वक भक्ति करनेवाले दूसरे लोग विधि- पूर्वक जहाॉँ-कहीं भी (शिवलिङ्गकी) भावना करते हुए उस महेश्वर-लिङ्गकी अर्चना करते हैं। जलमें, अग्निके मध्यमें, आकाशमें, सूर्यमें, रत्न आदिमें अथवा

English

The sovereign Lord of the universe who impels the world into action which is the creation of his Maya, was verily seen dancing by Brahmanas.

अध्याय ५३

श्लोक 11

छायातपौ यथा लोके परस्परविलक्षणौ ।तद्वत् प्रपञ्चपुरुषौ विभिन्नौ परमार्थतः

chāyātapau yathā loke parasparavilakṣaṇau / tadvat prapañcapuruṣau vibhinnau paramārthataḥ

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र कहीं भी ईशकी भावना करके लिङ्गरूप इश्वरको आराधना करनी चाहिए। यह सब कुछ लिङ्गमय है और सब कुछ लिङ्गमें प्रतिष्ठित है, अतएव जहाँ-कहीं भी लिङ्गरूपमें शाश्वत ईशका अर्चन १-देवताके अनुसार फलका तात्पर्य यह है कि जैसी भावनासे देवताकी आराधना की जाती है, वैसी भावनाके अनुसार ही देवता फल देते हैं, जिस रूपमें हम देवताको समझेंगे, उसी रूपमें देवता हमें लाभ देंगे। तत्-तत् फलोंके अधिष्ठाता रूपमें ही देवताकी

English

They saw the lord oiBhutas (creatures or elements) dancing, the lord by remembering whose lotus-like feet a man can eschew the fear originating from ignorance.

अध्याय ५३

श्लोक 12

यद्यात्मा मलिनो ऽस्वस्थो विकारी स्यात् स्वभावतः ।नहि तस्य भवेन्मुक्तिर्जन्मान्तरशतैरपि

yadyātmā malino 'svastho vikārī syāt svabhāvataḥ / nahi tasya bhavenmuktirjanmāntaraśatairapi

हिन्दी अर्थ

आराधना करनेपर फलमात्र देकर देवता विरत हो जाते हैं।

English

Those who have conquered their sleep and controlled their breath, who are quiescent and endowed with devotion, see him as full of brilliance, that is how Siva the Yogin was seen.

अध्याय ५३

श्लोक 13

पश्यन्ति मुनयो युक्ताः स्वात्मानं परमार्थतः ।विकारहीनं निर्दुः खमानन्दात्मानमव्ययम्

paśyanti munayo yuktāḥ svātmānaṃ paramārthataḥ / vikārahīnaṃ nirduḥ khamānandātmānamavyayam

हिन्दी अर्थ

२-एक ही देवता पूजककी दृष्टिमें तबतक अनीश्वर है, जबतक पूजक उसे किसी तुच्छ फलका अधिष्ठाता मात्र समझता है। यदि उसी देवताको परमेश्वरके भावसे निष्काम होकर पूर्ण समर्पण-भावके साथ पूजा जाय तो वह देवता अनीश्वर नहीं है, सर्वथा सेवनीय है।

English

In the firmament, they saw the great Rudra, the liberator, the delighted lord, favourably disposed to his devotees and who instantaneously liberates the devotees from ignorance.

अध्याय ५३

श्लोक 14

अहं कर्ता सुखी दुः खी कृशः स्थूलेति या मतिः ।सा चाहङ्कारकर्तृत्वादात्मन्यारोप्यते जनैः

ahaṃ kartā sukhī duḥ khī kṛśaḥ sthūleti yā matiḥ / sā cāhaṅkārakartṛtvādātmanyāropyate janaiḥ

हिन्दी अर्थ

काष्ठादिष्वेव मूर्खाणां हृदि लिडुंतु योगिनाम्

English

They saw the lord with a thousand (i.e. innumerable) heads, a thousand feet, a thousand shapes, and a thousand arms.

अध्याय ५३

श्लोक 15

वदन्ति वेदविद्वांसः साक्षिणं प्रकृतेः परम् ।भोक्तारमक्षरं शुद्धं सर्वत्र समवस्थितम्

vadanti vedavidvāṃsaḥ sākṣiṇaṃ prakṛteḥ param / bhoktāramakṣaraṃ śuddhaṃ sarvatra samavasthitam

हिन्दी अर्थ

यावज्जीवं जपेद् युक्तः प्रणवं ब्रह्मणो वपुः एकाकी यतचित्तात्मा स याति परमं पदम्

English

The lord was wearing the tiger's hide; his mighty hand was holding the trident; he had a staff" in his hand; he had the sun, the moon and the fire as three eyes.

अध्याय ५३

श्लोक 16

तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम् ।अज्ञानादन्यथा ज्ञानं तच्च प्रकृतिसंगतम्

tasmādajñānamūlo hi saṃsāraḥ sarvadehinām / ajñānādanyathā jñānaṃ tacca prakṛtisaṃgatam

हिन्दी अर्थ

वसेद् वामरणाद् विप्रो वाराणस्यां समाहितः । सोऽपीश्वरप्रसादेन याति तत् परमं पदम्

English

By his brilliance he had enveloped the whole of the cosmic egg; he was standing with a refulgence equal to that of a crore of suns; he appeared terrible due to his fearful large teeth and was unthwartable.

अध्याय ५३

श्लोक 17

नित्योदितः स्वयं ज्योतिः सर्वगः पुरुषः परः ।अहङ्काराविवेकेन कर्ताहमिति मन्यते

nityoditaḥ svayaṃ jyotiḥ sarvagaḥ puruṣaḥ paraḥ / ahaṅkārāvivekena kartāhamiti manyate

हिन्दी अर्थ

तत्रोत्क्रमणकाले हि सर्वेषामेव देहिनाम् । ददाति तत् परं ज्ञानं येन मुच्येत बन्धनात् तेनैव जन्मना ज्ञानं लब्ध्वा याति शिवं पदम्

English

They saw the Lord, the creator of the universe dancing and emitting flames of fire and thereby burning (as it were) the entire universe.

अध्याय ५३

श्लोक 18

पश्यन्ति ऋषयो ऽव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् ।प्रधानं प्रकृतिं बुद्ध्वा कारणं ब्रह्मवादिनः

paśyanti ṛṣayo 'vyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakam / pradhānaṃ prakṛtiṃ buddhvā kāraṇaṃ brahmavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

येऽपि तत्र वसन्तीह नीचा वा पापयोनयः । सर्वे तरन्ति संसारमीश्वरानुग्रहाद् द्विजाः

English

They visualised the great God, the veritable great Yoga incarnate, the divinity of celestial beings, the lord of all Pasus (individual souls), the supreme Ruler, the imperishable bliss and Light.

अध्याय ५३

श्लोक 19

तेनायं संगतो ह्यात्मा कूटस्थो ऽपि निरञ्जनः ।स्वात्मानमक्षरं ब्रह्म नावबुद्ध्येत तत्त्वतः

tenāyaṃ saṃgato hyātmā kūṭastho 'pi nirañjanaḥ / svātmānamakṣaraṃ brahma nāvabuddhyeta tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

किन्तु विघ्ना भविष्यन्ति पापोपहतचेतसाम्। धर्म समाश्रयेत् तस्मान्मुक्तये नियतं द्विजाः १०५॥ धार्मिकायैव दातव्यं भक्ताय ब्रह्मचारिणे

English

They saw the Pinaka-bearing Lord of large eyes: the antidote for those who ail from worldly existence (saihsara), the lord who was the soul of Kala, the lord of Devas; the slayer of Kala.

अध्याय ५३

श्लोक 20

अनात्मन्यात्मविज्ञानं तस्माद् दुः खं तथेतरम् ।रगद्वेषादयो दोषाः सर्वे भ्रान्तिनिबन्धनाः

anātmanyātmavijñānaṃ tasmād duḥ khaṃ tathetaram / ragadveṣādayo doṣāḥ sarve bhrāntinibandhanāḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येतदुक्त्वा भगवानात्मयोगमनुत्तमम्।

English

They saw the consort of Uma, the great deity of large eyes and full of Yogic bliss; the lord who is the abode of knowledge and detachment; the eternal lord of the path of knowledge.

अध्याय ५३

श्लोक 21

कर्मण्यस्य भवेद् दोषः पुण्यापुण्यमिति स्थितिः ।तद्वशादेव सर्वेषां सर्वदेहसमुद्भवः

karmaṇyasya bhaved doṣaḥ puṇyāpuṇyamiti sthitiḥ / tadvaśādeva sarveṣāṃ sarvadehasamudbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

व्याजहार समासीनं नारायणमनामयम् क्रियाशीलोंका (लिङ्ग) आग्निमें, मनीषियोंका' जल, आकाश और सूर्यमें, आज्ञानियोंका काष्ठ आदिमें और योगियोंका लिङ्ग हृदयमें स्थित रहता है। यदि (ब्रह्म) विज्ञान उत्पन्न न हुआ हो तो विरक्त होकर (द्विजको)

English

At the beginning of universe, I created Brahma, Paramesthin and handed over to him the Vedas that came out of myself.

अध्याय ५३

श्लोक 22

नित्यः सर्वत्रगो ह्यात्मा कूटस्थो दोषवर्जितः ।एकः स भिद्यते शक्त्या मायया न स्वभावतः

nityaḥ sarvatrago hyātmā kūṭastho doṣavarjitaḥ / ekaḥ sa bhidyate śaktyā māyayā na svabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त प्रीतिसे ब्रह्मके प्रणवरूपी शरीरका यावज्ीवन जप करते हुए रहना चाहिए। अथवा एकाकी एवं संयत-चित्तवाले द्विजको मरणपर्यन्त शतरुद्रियका जप करना चाहिए, इससे उसे परम पद प्राप्त होता है।

English

I alone am the unchanging (eternal) preceptor of all Yogins; I am the protector of the virtuous and the slayer of those who hate the Vedas.

अध्याय ५३

श्लोक 23

तस्मादद्वैतमेवाहुर्मुनयः परमार्थतः ।भेदो व्यक्तस्वभावेन सा च मायात्मसंश्रया

tasmādadvaitamevāhurmunayaḥ paramārthataḥ / bhedo vyaktasvabhāvena sā ca māyātmasaṃśrayā

हिन्दी अर्थ

अथवा विप्रको चाहिए कि मरणपर्यन्त समाहितचित्त होकर वाराणसीमें निवास करे। वह भी ईश्वर (शंकर)- के अनुग्रहसे उत्कृष्ट परमपदको प्राप्त करता है। वहाँ (वाराणसीमें) सभी प्राणियोंको उनके प्राण निकलते समय (भगवान् शंकर) उस परम ज्ञानको प्रदान करते हें, जिससे वे (पुनर्जन्मके) बन्धनसे मुक्त हो जाते हैं ॥ ९८--१०२॥

English

I am the liberator of Yogins here from all worldly bondage. I am the cause as well of worldly existence though I am bereft of all worldly ties.

अध्याय ५३

श्लोक 24

यथा हि धूमसंपर्कान्नाकाशो मलिनो भवेत् ।अन्तः करणजैर्भावैरात्मा तद्वन्न लिप्यते

yathā hi dhūmasaṃparkānnākāśo malino bhavet / antaḥ karaṇajairbhāvairātmā tadvanna lipyate

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण वर्णाश्रम-विधिका पालन करते हुए मेरे परायण रहनेवाला अपने उसी जन्ममें (जिस जन्ममें वर्णाश्रम-धर्मका पालन कर रहा है) ज्ञान प्राप्तकर शिवपदको प्राप्त करता है। द्विजो! नीच अथवा पापयोनिवाले

English

I alone am the annihilator, the creator and the pro¬ tector of the universe. Maya, the enchantress of the worlds, is my own potency.

अध्याय ५३

श्लोक 25

यथा स्वप्रभया भाति केवलः स्फटिको ऽमलः ।उपाधिहीनो विमलस्तथैवात्मा प्रकाशते

yathā svaprabhayā bhāti kevalaḥ sphaṭiko 'malaḥ / upādhihīno vimalastathaivātmā prakāśate

हिन्दी अर्थ

भी जो प्राणी वहाँ (वाराणसीमें) निवास करते हैं, वे सभी ईश्वर (शंकर)-के अनुग्रहसे संसारको पार कर लेते हैं, किंतु जो पापाक्रान्त चित्तवाले हैं, उन्हें बहुत विघ्न होते हैं। इसलिये द्विजो! मुक्ति प्राप्त करनेके लिये निरन्तर धर्मका आश्रय ग्रहण करना चाहिए। यह वेदोंका रहस्य है, इसे जिस किसीको नहीं देना चाहिए। धार्मिक तथा ब्रह्मचारी भक्तको ही प्रदान करना चाहिए

English

What is called as Vidya (knowledge) is my own trans¬ cendental power. Stationed in the hearts of Yogins, I annihi¬ late that Maya.

अध्याय ५३

श्लोक 26

ज्ञानस्वूपमेवाहुर्जगदेतद् विचक्षणाः ।अर्थस्वरूपमेवाज्ञाः पश्यन्त्यन्ये कुदृष्टयः

jñānasvūpamevāhurjagadetad vicakṣaṇāḥ / arthasvarūpamevājñāḥ paśyantyanye kudṛṣṭayaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यासजी बोले-इस प्रकार उत्तम आत्मयोगका वर्णन करके भगवान् (शंकर)-ने वहीं बैठे हुए प्रसन्नचित्त नारायणसे कहा-

English

I am the originator and restrainer of all powers. I am the support of all potencies. I am the storehouse of nectar (or immortality).

अध्याय ५३

श्लोक 27

कूटस्थो निर्गुणो व्यापी चैतन्यात्मा स्वभावतः ।दृश्यते ह्यर्थरूपेण पुरुषैर्भ्रान्तिदृष्टिभिः

kūṭastho nirguṇo vyāpī caitanyātmā svabhāvataḥ / dṛśyate hyartharūpeṇa puruṣairbhrāntidṛṣṭibhiḥ

हिन्दी अर्थ

१-'क्रियाशील'से उन द्विजोंको समझना चाहिए जो श्रौत-स्मार्त क्रियाओंमें दत्तचित्त हैं। इनका प्रमुख आराध्य अग्नि होता है। २-“मनीषी से उन्हें समझना चाहिए जो यथाविधि श्रौत-स्मार्त क्रियाओंके अनुष्ठानसे शुद्धान्तःकरण होकर ब्रह्मनिष्ठाकी ओर अग्रसर हैं। ३-' अज्ञानी ' शब्दसे उन्हें समझना चाहिए जो वेद-शास्त्रके प्रति निष्ठावान् हैं, पर ऐहलौकिक विविध ऐश्वर्योके प्रति आसक्त हैं, इन्हें प्राप्त करनेके लिये उत्कण्ठित हँ ।

English

All of us bow down to you, the only supreme Ruler, the ancient Purusa, the lord of the Pranas (vital breaths), RUDRA of infinite Yogic Power. You are stationed in the cavity of the heart, you are Pracetas (of lofty mind), holy and identical with Brahman.

अध्याय ५३

श्लोक 28

यथा संलक्ष्यते रक्तः केवलः स्फटिको जनैः ।रक्तिकाद्युपधानेन तद्वत् परमपूरुषः

yathā saṃlakṣyate raktaḥ kevalaḥ sphaṭiko janaiḥ / raktikādyupadhānena tadvat paramapūruṣaḥ

हिन्दी अर्थ

५-सर्वप्रमुख होनेसे यहाँ ' विप्र' मात्रका उल्लेख है। यह विप्र' शब्द प्राणिमात्रका उपलक्षक है।

English

After meditating within their self in their (physical) bodies on the absolutely immovable or unagitated Kavi (the seer or the wise) who is supremely superior to the greatest, the quiescent sages of perfect self-control perceive you, the pure, gold-complexioned God originating from the Brahman (or the creator of God Brahma).

अध्याय ५३

श्लोक 29

तस्मादात्माक्षरः शुद्धो नित्यः सर्वगतो ऽव्ययः ।उपासितव्यो मन्तव्यः श्रोतव्यश्च मुमुक्षुभिः

tasmādātmākṣaraḥ śuddho nityaḥ sarvagato 'vyayaḥ / upāsitavyo mantavyaḥ śrotavyaśca mumukṣubhiḥ

हिन्दी अर्थ

मयेतद् भाषितं ज्ञानं हितार्थ ब्रह्मवादिनाम्। दातव्यं शान्तचित्तेभ्य: शिष्येभ्यो भवता शिवम् उक्त्वैवमथ योगीन्द्रानब्रवीद् भगवानज: । हिताय सर्वभक्तानां द्विजातीनां द्विजोत्तमा:

English

The mother of the universe [Prakrti) is born of you- though minute like the atom, you experience (perceive) every¬ thing. You are minuter than the minute atom and greater than the greatest being. * Sages say that you alone are all.

अध्याय ५३

श्लोक 30

यदा मनसि चैतन्यं भाति सर्वत्रगं सदा ।योगिनो ऽव्यवधानेन तदा संपद्यते स्वयम्

yadā manasi caitanyaṃ bhāti sarvatragaṃ sadā / yogino 'vyavadhānena tadā saṃpadyate svayam

हिन्दी अर्थ

अयं नारायणो योऽहमीश्वरो नात्र संशय: । नान्तरं ये प्रपश्यन्ति तेषां देयमिदं परम्

English

Some perceive me through meditation, others through the path of spiritual knowledge; others through the path of devotion and still others through the path of action.

अध्याय ५३

श्लोक 31

यदा सर्वाणि बूतानि स्वात्मन्येवाभिपश्यति ।सर्वभूतेषु चात्मानं ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā sarvāṇi būtāni svātmanyevābhipaśyati / sarvabhūteṣu cātmānaṃ brahma saṃpadyate tadā

हिन्दी अर्थ

ममेषा परमा मूर्तिर्नारायणसमाह्वया। सर्वभूतात्मभूतस्था शान्ता चाक्षरसंज्ञिता ये त्वन्यथा प्रपश्यन्ति लोके भेददूशो जनाः। न ते मां सम्प्रपश्यन्ति जायन्ते च पुनः पुनः

English

The Vedas are born of you; and ultimately they find stability in you alone. We see that you are the cause of the universe. We see that you who abide in our own hearts, are dancing.

अध्याय ५३

श्लोक 32

यदा सर्वाणि भूतानि समाधिस्थो न पश्यति ।एकीभूतः परेणासौ तदा भवति केवलः

yadā sarvāṇi bhūtāni samādhistho na paśyati / ekībhūtaḥ pareṇāsau tadā bhavati kevalaḥ

हिन्दी अर्थ

ये त्विमं विष्णुमव्यक्तं मां वा देवं महेश्वरम्। एकीभावेन पश्यन्ति न तेषां पुनरुद्भवः

English

This wheel of Brahman (the creation etc. of Brah- manda) is made to revolve by you alone. You are the master of Maya and the only lord of the worlds. We seek refuge in you and bow into you; the very soul of Yoga, who dance the divine dance.

अध्याय ५३

श्लोक 33

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा ये ऽस्य हृदि स्थिताः ।तदासावमृतीभूतः क्षेमं गच्छति पण्डितः

yadā sarve pramucyante kāmā ye 'sya hṛdi sthitāḥ / tadāsāvamṛtībhūtaḥ kṣemaṃ gacchati paṇḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मादनादिनिधनं विष्णुमात्मानमव्ययम्। मामेव सम्प्रपश्यध्वं पूजयध्वं तथैव हि येऽन्यथा मां प्रपश्यन्ति मत्वेमं देवतान्तरम्। ते यान्ति नरकान् घोरान् नाहं तेषु व्यवस्थित:

English

We perceive you who '-dance dn the rhiddle of the highest firmament and we remember your grandeur. Experienc¬ ing constantly the supreme bliss of the Brahman, youwho abide in the souls of all, permeate the universe on all sides.

अध्याय ५३

श्लोक 34

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati / tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā

हिन्दी अर्थ

मोचयामि श्वपाकं वा न नारायणनिन्दकम्

English

The syllable OM, the seed of liberation, is your (expressive) symbol. Imperishable though you are, you lie concealed in the primordial Nature (Prakrti). Such as you are, saints here aver that you, the self-luminous one of such prowess are the Reality.

अध्याय ५३

श्लोक 35

यदा पश्यति चात्मानं केवलं परमार्थतः ।मायामात्रं जगत् कृत्स्नं तदा भवति निर्वृतः

yadā paśyati cātmānaṃ kevalaṃ paramārthataḥ / māyāmātraṃ jagat kṛtsnaṃ tadā bhavati nirvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्चनीयो नमस्कार्यो मत्प्रीतिजननाय हि एवमुक्त्वा समालिङ्ग्य वासुदेवं पिनाकधृक् । अन्तर्हितोऽभवत् तेषां सर्वेषामेव पश्यताम्

English

The Vedas perpetually eulogise you. The sages whose blemishes have been wiped off, bow unto you. Ascetics engrossed in Brahman, with quiescent souls and truthful as well enter unto you, the excellent one.

अध्याय ५३

श्लोक 36

यदा जन्मजरादुः खव्याधीनामेकभेषजम् ।केवलं ब्रह्मविज्ञानं जायते ऽसौ तदा शिवः

yadā janmajarāduḥ khavyādhīnāmekabheṣajam / kevalaṃ brahmavijñānaṃ jāyate 'sau tadā śivaḥ

हिन्दी अर्थ

नारायणोऽपि भगवांस्तापसं वेषमुत्तमम्। जग्राह योगिनः सर्वास्त्यक्त्वा वै परमं वपु:

English

You are the destroyer of the earth; you are without beginning. You have the universal form. You are Brahma the Paramesthin and Visnu the most excellent. Those who are not unsteady and those who are ever liberated, experience the bliss of their Atman and enter into you, the self-luminous one.

अध्याय ५३

श्लोक 37

यथा नदीनदा लोके सागरेणैकतां ययुः ।तद्वदात्माक्षरेणासौ निष्कलेनैकतां व्रजेत्

yathā nadīnadā loke sāgareṇaikatāṃ yayuḥ / tadvadātmākṣareṇāsau niṣkalenaikatāṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

साक्षादेव महेशस्य ज्ञानं संसारनाशनम् ्रवर्तयध्वं शिष्येभ्यो धार्मिकेभ्यो मुनीश्वराः

English

Though one as Rudra you are, you create the universe; you protect the entire universe; with all its forms;all these (visible worlds) attain to you as their ultimate abode. We seek refuge in you and make obeisance unto you.

अध्याय ५३

श्लोक 38

तस्माद् विज्ञानमेवास्ति न प्रपञ्चो न संसृतिः ।अज्ञानेनावृतं लोको विज्ञानं तेन मुह्यति

tasmād vijñānamevāsti na prapañco na saṃsṛtiḥ / ajñānenāvṛtaṃ loko vijñānaṃ tena muhyati

हिन्दी अर्थ

मैंने ब्रह्मवादियोंके कल्याणार्थ इस ज्ञानको कहा है। आप इस कल्याणकारी ज्ञानको शान्तचित्त शिष्योंको प्रदान करें। अजन्मा भगवान् (शंकर)-ने ऐसा कहनेके उपरान्त श्रेष्ठ योगियोंसे कहा-द्विजोत्तमो! सभी द्विजाति

English

The Veda which has many branches and is infinite is one. It reveals you alone who are of a single form. Those Brahmanas who seek refuge in you who are worthy of being respected, cross the Maya in this very world.

अध्याय ५३

श्लोक 39

तज्ज्ञानं निर्मलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं यदव्ययम् ।अज्ञानमितरत् सर्वं विज्ञानमिति मे मतम्

tajjñānaṃ nirmalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ yadavyayam / ajñānamitarat sarvaṃ vijñānamiti me matam

हिन्दी अर्थ

भक्तोंके कल्याणके लिये आप लोग भी मेरे कहनेसे सभी भक्त शिष्योंको मेरे ज्ञानका विधिपूर्वक उपदेश करें जो ये नारायण हैं, वह मैं ईश्वर ही हूँ। इसमें संदेह नहीं है। जो (हम दोनोंमें) कोई भेद नहीं देखता, उसीको यह परम (ज्ञान) देना चाहिए। नारायण नामवाली तथा शान्त अक्षर-संज्ञक मेरी यह परम मूर्ति

English

They call you the only poet (kavi), the Supreme Rudra, eulogising the Veda, Hari, fire and Isa; they call you the eternal Rudra, the wind-god; the consciousness, the creator, the sun-god of many forms.

अध्याय ५३

श्लोक 40

एतद् वः परमं सांख्यं भाषितं ज्ञानमुत्तमम् ।सर्ववेदान्तसारं हि योगस्तत्रैकचित्तता

etad vaḥ paramaṃ sāṃkhyaṃ bhāṣitaṃ jñānamuttamam / sarvavedāntasāraṃ hi yogastatraikacittatā

हिन्दी अर्थ

सभी प्राणियोंके हृदयमें स्थित है। लोकमें जो भेददृष्टिवाले लोग इसके विपरीत समझते हैं, वे मेरा दर्शन नहीं करते हैं और बार-बार (संसारमें) जन्म लेते हैं। जो इन अव्यक्त विष्णु अथवा मुझ देव महेश्वरको एकीभावसे देखते

English

You are the supreme imperishable one that should be realised, You are the ultimate receptable of this universe. You are the unchanging one, protecting the eternal Law (dharma). You are the most excellent Purusa, the eternal one.

अध्याय ५३

श्लोक 41

योगात् संजायते ज्ञानं ज्ञानाद् योगः प्रवर्तते ।योगज्ञानाभियुक्तस्य नावाप्यं विद्यते क्वचित्

yogāt saṃjāyate jñānaṃ jñānād yogaḥ pravartate / yogajñānābhiyuktasya nāvāpyaṃ vidyate kvacit

हिन्दी अर्थ

हैं, उनका पुनर्जन्म नहीं होता। इसलिये अनादिनिधन (आदि और अन्तसे रहित) आत्मरूप अव्यय विष्णु मुझे ही समझो और फिर वैसे ही पूजा भी करो जो लोग इन (विष्णु)-को दूसरा देवता मानकर मुझे दूसरा देवता समझकर देखते हैं, वे घोर नरकोंमें जाते हैं, मैं उनमें स्थित नहीं रहता हूँ। मूर्ख हो, पण्डित

English

You alone are Visnu; you are the four-faced deity (Brahma); you alone are Rudra, the lord Isa as well; you are verily the lord of the universe; you are Prakrti, the basis of all. You are the lord of all, the supreme Isvara.

अध्याय ५३

श्लोक 42

यदेव योगिनो यान्ति सांख्यैस्तदधिगम्यते ।एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स तत्त्ववित्

yadeva yogino yānti sāṃkhyaistadadhigamyate / ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa tattvavit

हिन्दी अर्थ

रहनेवाले (प्रत्येक)-को मैं मुक्त कर देता हूँ, किंतु जो नारायणकी निन्दा करनेवाला है, उसे मैं मुक्त नहीं करता। इसीलिये मेरे भक्त मुझमें प्रीति उत्पन्न करनेके लिये इन महायोगी पुरुषोत्तमकी अर्चना अवश्य करें

English

You alone are Visnu; you are the four-faced deity (Brahma); you alone are Rudra, the lord Isa as well; you are verily the lord of the universe; you are Prakrti, the basis of all. You are the lord of all, the supreme Isvara.

अध्याय ५३

श्लोक 43

अन्ये च योगिनो विप्रा ऐश्वर्यासक्तचेतसः ।मज्जन्ति तत्र तत्रैव न त्वात्मैषामिति श्रुतिः

anye ca yogino viprā aiśvaryāsaktacetasaḥ / majjanti tatra tatraiva na tvātmaiṣāmiti śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

और इन्हें नमस्कार अवश्य करें ऐसा कहकर पिनाक धारण करनेवाले भगवान् शंकर वासुदेवका आलिंगन करके उन सभीके देखते-देखते अन्तर्हित हो गये। भगवान् नारायणने भी अपने पारमार्थिक विग्रहका त्यागकर उत्तम तपस्वीका वेष धारण किया

English

You alone are Visnu; you are the four-faced deity (Brahma); you alone are Rudra, the lord Isa as well; you are verily the lord of the universe; you are Prakrti, the basis of all. You are the lord of all, the supreme Isvara.

अध्याय ५३

श्लोक 44

यत्तत् सर्वगतं दिव्यमैश्वर्यमचलं महत् ।ज्ञानयोगाभियुक्तस्तु देहान्ते तदवाप्नुयात्

yattat sarvagataṃ divyamaiśvaryamacalaṃ mahat / jñānayogābhiyuktastu dehānte tadavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

और सभी योगियोंसे कहा-

English

You alone are Visnu; you are the four-faced deity (Brahma); you alone are Rudra, the lord Isa as well; you are verily the lord of the universe; you are Prakrti, the basis of all. You are the lord of all, the supreme Isvara.

अध्याय ५३

श्लोक 45

एष आत्माहमव्यक्तो मायावी परमेश्वरः ।कीर्तितः सर्ववेदेषु सर्वात्मा सर्वतोमुखः

eṣa ātmāhamavyakto māyāvī parameśvaraḥ / kīrtitaḥ sarvavedeṣu sarvātmā sarvatomukhaḥ

हिन्दी अर्थ

आप लोगोंने परमेष्ठी (महेश्वर)-को कृपासे संसार (बन्धन)-को नष्ट करनेवाला उन्हीं साक्षात् महेशका निर्मल ज्ञान प्राप्त किया है। इसलिये मुनीश्वरो ! विगतज्वर होकर आप सभी जायं और धार्मिक शिष्योंमें परमेष्ठीके ज्ञानको प्रवर्तित करें

English

You alone are Visnu; you are the four-faced deity (Brahma); you alone are Rudra, the lord Isa as well; you are verily the lord of the universe; you are Prakrti, the basis of all. You are the lord of all, the supreme Isvara.

अध्याय ५३

श्लोक 46

सर्वकामः सर्वरसः सर्वगन्धो ऽजरो ऽमरः ।सर्वतः पाणिपादो ऽहमन्तर्यामी सनातनः

sarvakāmaḥ sarvarasaḥ sarvagandho 'jaro 'maraḥ / sarvataḥ pāṇipādo 'hamantaryāmī sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

इदं भक्ताय शान्ताय धार्मिकायाहिताग्रये । विज्ञानमैश्वरं देयं ब्राह्मणाय विशेषतः

English

You alone are Visnu; you are the four-faced deity (Brahma); you alone are Rudra, the lord Isa as well; you are verily the lord of the universe; you are Prakrti, the basis of all. You are the lord of all, the supreme Isvara.

अध्याय ५३

श्लोक 47

अपाणिपादो जवनो ग्रहीता हृदि संस्थितः ।अचक्षुरपि पश्यामि तथाकर्णः शृणोम्यहम्

apāṇipādo javano grahītā hṛdi saṃsthitaḥ / acakṣurapi paśyāmi tathākarṇaḥ śṛṇomyaham

हिन्दी अर्थ

नारायणो महायोगी जगामादर्शनं स्वयम् तेऽपि देवादिदेवेशं नमस्कृत्य महेश्चरम्। नारायणं च भूतादिं स्वानि स्थानानि भेजिरे १२५॥।

English

You alone are Visnu; you are the four-faced deity (Brahma); you alone are Rudra, the lord Isa as well; you are verily the lord of the universe; you are Prakrti, the basis of all. You are the lord of all, the supreme Isvara.

अध्याय ५३

श्लोक 48

वेदाहं सर्वमेवेदं न मां जानाति कश्चन ।प्राहुर्महान्तं पुरुषं मामेकं तत्त्वदर्शिनः

vedāhaṃ sarvamevedaṃ na māṃ jānāti kaścana / prāhurmahāntaṃ puruṣaṃ māmekaṃ tattvadarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमारो भगवान् संवर्ताय महामुनिः । दत्तवानैश्वरं ज्ञानं सोऽपि सत्यव्रताय तु

English

You alone are Visnu; you are the four-faced deity (Brahma); you alone are Rudra, the lord Isa as well; you are verily the lord of the universe; you are Prakrti, the basis of all. You are the lord of all, the supreme Isvara.

अध्याय ५३

श्लोक 49

पश्यन्ति ऋषयो हेतुमात्मनः सूक्ष्मदर्शिनः ।निर्गुणामलरूपस्य यत्तदैश्वर्यमुत्तमम्

paśyanti ṛṣayo hetumātmanaḥ sūkṣmadarśinaḥ / nirguṇāmalarūpasya yattadaiśvaryamuttamam

हिन्दी अर्थ

पराशरोऽपि सनकात् पिता मे सर्वतत्त्वदूक् । लेभे तत्परमं ज्ञानं तस्माद् वाल्मीकिराप्तवान् मामुवाच पुरा देवः सतीदेहभवाङ्गजः। वामदेवो महायोगी रुद्रः किल पिनाकधृक्

English

You alone are Visnu; you are the four-faced deity (Brahma); you alone are Rudra, the lord Isa as well; you are verily the lord of the universe; you are Prakrti, the basis of all. You are the lord of all, the supreme Isvara.

अध्याय ५३

श्लोक 50

यन्न देवा विजानन्ति मोहिता मम मायया ।वक्ष्ये समाहिता यूयं शृणुध्वं ब्रह्मवादिनः

yanna devā vijānanti mohitā mama māyayā / vakṣye samāhitā yūyaṃ śṛṇudhvaṃ brahmavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

नारायणोऽपि भगवान् देवकीतनयो हरिः। अर्जुनाय स्वयं साक्षात् दत्तवानिदमुत्तमम्

English

You alone are Visnu; you are the four-faced deity (Brahma); you alone are Rudra, the lord Isa as well; you are verily the lord of the universe; you are Prakrti, the basis of all. You are the lord of all, the supreme Isvara.

अध्याय ५३

श्लोक 51

नाहं प्रशास्ता सर्वस्य मायातीतः स्वभावतः ।प्रेरयामि तथापीदं कारणं सूरयो विदुः

nāhaṃ praśāstā sarvasya māyātītaḥ svabhāvataḥ / prerayāmi tathāpīdaṃ kāraṇaṃ sūrayo viduḥ

हिन्दी अर्थ

यदहं लब्धवान् रुद्राद् वामदेवादनुत्तमम्। विशेषाद् गिरिशे भक्तिस्तस्मादारभ्य मेऽभवत् भूतेशं गिरिशं स्थाणुं देवदेवं त्रिशूलिनम्

English

You alone are Visnu; you are the four-faced deity (Brahma); you alone are Rudra, the lord Isa as well; you are verily the lord of the universe; you are Prakrti, the basis of all. You are the lord of all, the supreme Isvara.

अध्याय ५३

श्लोक 52

यन्मे गुह्यतमं देहं सर्वगं तत्त्वदर्शिनः ।प्रविष्टा मम सायुज्यं लभन्ते योगिनो ऽव्ययम्

yanme guhyatamaṃ dehaṃ sarvagaṃ tattvadarśinaḥ / praviṣṭā mama sāyujyaṃ labhante yogino 'vyayam

हिन्दी अर्थ

भवन्तोऽपि हि तं देवं शम्भुं गोवृषवाहनम्। प्रपद्यध्वं सपत्नीकाः सपुत्राः शरणं शिवम्

English

You alone are Visnu; you are the four-faced deity (Brahma); you alone are Rudra, the lord Isa as well; you are verily the lord of the universe; you are Prakrti, the basis of all. You are the lord of all, the supreme Isvara.

अध्याय ५३

श्लोक 53

तेषां हि वशमापन्ना माया मे विश्वरूपिणी ।लभन्ते परमां शुद्धिं निर्वाणं ते मया सह

teṣāṃ hi vaśamāpannā māyā me viśvarūpiṇī / labhante paramāṃ śuddhiṃ nirvāṇaṃ te mayā saha

हिन्दी अर्थ

वर्तध्वं तत्प्रसादेन कर्मयोगेन शंकरम्। पूजयध्वं महादेवं गोपतिं भूतिभूषणम् एवमुक्तेऽथ मुनयः शौनकाद्या महेश्वरम्। प्रणेमुः शाश्वतं स्थाणुं व्यासं सत्यवतीसुतम्

English

You alone are Visnu; you are the four-faced deity (Brahma); you alone are Rudra, the lord Isa as well; you are verily the lord of the universe; you are Prakrti, the basis of all. You are the lord of all, the supreme Isvara.

अध्याय ५३

श्लोक 54

न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ।प्रसादान्मम योगीन्द्रा एतद् वेदानुशासनम्

na teṣāṃ punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi / prasādānmama yogīndrā etad vedānuśāsanam

हिन्दी अर्थ

साक्षादेव हृषीकेशं सर्वलोकमहेश्वरम्

English

You alone are Visnu; you are the four-faced deity (Brahma); you alone are Rudra, the lord Isa as well; you are verily the lord of the universe; you are Prakrti, the basis of all. You are the lord of all, the supreme Isvara.

अध्याय ५३

श्लोक 55

नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दातव्यं ब्रह्मवादिभिः ।मदुक्तमेतद् विज्ञानं सांख्ययोगसमाश्रयम्

nāputraśiṣyayogibhyo dātavyaṃ brahmavādibhiḥ / maduktametad vijñānaṃ sāṃkhyayogasamāśrayam

हिन्दी अर्थ

इस ईश्वर-सम्बन्धी विशिष्ट ज्ञानको विशेष रूपसे शान्त भक्त, धार्मिक तथा अग्निहोत्री ब्राह्मणको देना चाहिए। ऐसा कहकर योगियोंमें परम श्रेष्ठ वे महायोगी विश्वात्मा नारायण स्वयं अन्तर्हित हो गये वे (मुनिगण) भी देवोंके आदिदेवेश्वर महेश्वरको और भूतादि (समस्त प्रपञ्चके मूलकारण) नारायणको नमस्कार कर अपने स्थानोंकी ओर चले गये महामुनि भगवान् सनत्कुमारने संवर्तको ईश्वरीय ज्ञान (शिवज्ञानका

English

You alone are Visnu; you are the four-faced deity (Brahma); you alone are Rudra, the lord Isa as well; you are verily the lord of the universe; you are Prakrti, the basis of all. You are the lord of all, the supreme Isvara.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 53
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.