Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
54
अध्याय 54 / 95

Book 2 - Adhyaya 3

23 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ23 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५४

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) द्वितीयो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अव्यक्तादभवत् कालः प्रधानं पुरुषः परः ।तेभ्यः सर्वमिदं जातं तस्माद् ब्रह्ममयं जगत्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) dvitīyo 'dhyāyaḥ īśvara uvāca avyaktādabhavat kālaḥ pradhānaṃ puruṣaḥ paraḥ / tebhyaḥ sarvamidaṃ jātaṃ tasmād brahmamayaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

उपदेश) प्रदान किया। उन्होंने भी (वह ज्ञान) सत्यब्रतको दिया। योगीन्द्र सनन्दनने महर्षि पुलहको और प्रजापति पुलहने गौतमको ईश्वरीय ज्ञान प्रदान किया। अङ्गिराने वेदोंके ज्ञाता भरद्वाजको और कपिलने जैगीषव्य तथा

English

The sages say that you are the ancient Purusa, one without a second, of the brillance of the sun beyond the darkness (of ignorance). They call you, the consciousness itself the unmanifest, of infinite forms, the void, the firmament, the Brahman, the Prakrti and the Gunas (v. 1. above i. e. transcen¬ dental to the Gunas).

अध्याय ५४

श्लोक 2

सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् ।सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

sarvataḥ pāṇipādaṃ tat sarvato 'kṣiśiromukham / sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

पञ्चशिखको (वह ज्ञान) दिया। सभी तत्त्वोंके द्रष्टा मेरे पिता पराशरने भी वह परम ज्ञान सनकसे प्राप्त किया और उनसे वाल्मीकिने प्राप्त किया। प्राचीन कालमें अर्धनारीश्वर भगवान् शंकरके अंशसे उत्पन्न महायोगी वामदेवजीने मुझसे कहा, जो साक्षात् पिनाकधारी रुद्रस्वरूप हैं ॥ १२५--१३० ॥

English

This form of yours is something that cannot be con¬ ceived of; within it all these (visible worlds) appear; it is un¬ changing and blemishless, but is one single form; it is beyond the ken of thought and indescribable; all that appears within it is you alone, (or; your form is so wonderfully indescribable that the Reality shines in it).

अध्याय ५४

श्लोक 3

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।सर्वाधारं सदानन्दमव्यक्तं द्वैतवर्जितम्

sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam / sarvādhāraṃ sadānandamavyaktaṃ dvaitavarjitam

हिन्दी अर्थ

देवकीके पुत्र हरि भगवान् नारायणने भी स्वयं साक्षात् अर्जुको यह उत्तम ज्ञान प्रदान किया। जब मैंने वामदेव रुद्रसे इस श्रेष्ठ ज्ञानको प्राप्त किया, तभीसे मेरी गिरिशमें विशेष भक्ति हो गयी। मैंने शरणागतोंके

English

Seeking refuge in you, all of us make obeisance to you, the gracious lord of Yogas, the greatest goal of infinite power, the ancient one with the body of Brahman, O Lord of Bhutas, O Mahesa, be gracious unto us

अध्याय ५४

श्लोक 4

सर्वोपमानरहितं प्रमाणातीतगोचरम् ।निर्विकल्पं निराभासं सर्वावासं परामृतम्

sarvopamānarahitaṃ pramāṇātītagocaram / nirvikalpaṃ nirābhāsaṃ sarvāvāsaṃ parāmṛtam

हिन्दी अर्थ

रक्षक, शरण (प्राणिमात्रके आश्रय), भूतोंके ईश, गिरिश, स्थाणु, देवाधिदेव त्रिशूली रुद्रकी विशेषरूपसे शरण ग्रहण की है। पत्नी तथा पुत्रांके साथ आप सब लोग भी उन गोवृषवाहन', कल्याणकारी भगवान् शम्भुकी शरणमें जायँ। उनकी कृपासे कर्मयोगके द्वारा व्यवहार' करें और विभूतिभूषण गोपति (इन्द्रियोंके पति) महादेव शंकरकी पूजा करें॥ १३१--१३५॥

English

By remembering your lotus-like feet, the seed (cause) of the entire worldly existence becomes dissolved. After con¬ trolling the body and concentrating the mind, we propitiate you, the only Supreme Lord.

अध्याय ५४

श्लोक 5

अभिन्नं भिन्नसंस्थानं शाश्वतं ध्रु वमव्ययम् ।निर्गुणं परमं व्योम तज्ज्ञानं सूरयो विदुः

abhinnaṃ bhinnasaṃsthānaṃ śāśvataṃ dhru vamavyayam / nirguṇaṃ paramaṃ vyoma tajjñānaṃ sūrayo viduḥ

हिन्दी अर्थ

ने पुनः शाश्वत स्थाणु सनातन महेश्वर एवं सत्यवतीके पुत्र व्यासको प्रणाम किया और प्रसन्नमन होकर वे सभी लोकोंके महेश्वर, साक्षात् हृषीकेश, प्रभु कृष्णद्वैपायन (व्यास)-से कहने लगे--

English

Obeisance to Bhava, the source of origin of the worlds; to Kala,to Sarva, to you the annihilator; obeisance be to Rudra with matted hair. Obeisance to you. O Lord, who are the fire; obeisance to Siva."

अध्याय ५४

श्लोक 6

स आत्मा सर्वभूतानां स बाह्याभ्यन्तरः परः ।सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः

sa ātmā sarvabhūtānāṃ sa bāhyābhyantaraḥ paraḥ / so 'haṃ sarvatragaḥ śānto jñānātmā parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

१-'गोवृषवाहन '--धर्मस्वरूप, गोजातिके वृषको महेश्वरने अपने वाहनके रूपमें स्वीकार किया है। इसलिये महेश्वरको “गोवृषवाहन' कहा गया है।

English

Thereafter, the bull-vehicled Lord with matted hair delightedly withdrew his great cosmic form. Bhava (Siva) manifested his normal (usual) form.

अध्याय ५४

श्लोक 7

मया ततमिदं विश्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।मत्स्थानि सर्वभूतानि यस्तं वेद स वेदवित्

mayā tatamidaṃ viśvaṃ jagadavyaktamūrtinā / matsthāni sarvabhūtāni yastaṃ veda sa vedavit

हिन्दी अर्थ

२-'कर्मयोगके द्वारा व्यवहार” का तात्पर्य है--अनासक्त-भावसे (कर्मफलकी कामनाके बिना) कर्तव्यबुद्धिसे अधिकारानुसार

English

On seeing Bhava, the lord of everything past and future, remaining as before and lord Narayana (also in that state), the sages were struck with wonder and they spoke these words.

अध्याय ५४

श्लोक 8

प्रधानं पुरुषं चैव तत्त्वद्वयमुदाहृतम् ।तयोरनादिरुद्दिष्टः कालः संयोजकः परः

pradhānaṃ puruṣaṃ caiva tattvadvayamudāhṛtam / tayoranādiruddiṣṭaḥ kālaḥ saṃyojakaḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

बेदादि शास्त्रोक्त कर्मोका पालन करना। इदानीं जायते भक्तिर्या देवैरपि दुर्लभा

English

"O eternal lord, O lord of the past and future, O deity marked by the emblem of the bull! On seeing your grand form we are delighted, (v. 1. attained quiescence).

अध्याय ५४

श्लोक 9

त्रयमेतदनाद्यन्तमव्यक्ते समवस्थितम् ।तदात्मकं तदन्यत् स्यात् तद्रूपं मामकं विदुः

trayametadanādyantamavyakte samavasthitam / tadātmakaṃ tadanyat syāt tadrūpaṃ māmakaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

कथयस्व मुनिश्रेष्ठ कर्मयोगमनुत्तमम्। येनासौ भगवानीशः समाराध्यो मुमुक्षुभिः

English

Thanks to your grace, there is born our unswerving devotion to you, the great Supreme lord, the blemishless one.

अध्याय ५४

श्लोक 10

महदाद्यं विशेषान्तं संप्रसूते ऽखिलं जगत् ।या सा प्रकृतिरुद्दिष्टा मोहिनी सर्वदेहिनाम्

mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ saṃprasūte 'khilaṃ jagat / yā sā prakṛtiruddiṣṭā mohinī sarvadehinām

हिन्दी अर्थ

तद्ददाखिललोकानां रक्षणं धर्मसंग्रहम् यदुक्तं देवदेवेन विष्णुना कूर्मरूपिणा। पृष्टेन मुनिभिः पूर्व शक्रेणामृतमन्थने

English

O Sankara, now we wish to hear about your greatness as well as the eternal reality about Paramesthin".

अध्याय ५४

श्लोक 11

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्तेयः प्राकृतान् गुणान् ।अहङ्कारविमुक्तत्वात् प्रोच्यते पञ्चविंशकः

puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkteyaḥ prākṛtān guṇān / ahaṅkāravimuktatvāt procyate pañcaviṃśakaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वा सत्यवतीसूनुः कर्मयोगं सनातनम्। मुनीनां भाषितं कृष्ण: प्रोवाच सुसमाहितः

English

On hearing their words the lord, the bestower of Yogic siddhi on the Yogins, glanced at Madhava and said in a majestic voice.

अध्याय ५४

श्लोक 12

आद्यो विकारः प्रकृतेर्महानात्मेति कथ्यते ।विज्ञानशक्तिर्विज्ञाता ह्यहङ्कारस्तदुत्थितः

ādyo vikāraḥ prakṛtermahānātmeti kathyate / vijñānaśaktirvijñātā hyahaṅkārastadutthitaḥ

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमारप्रमुखैः सर्वपापैः प्रमुच्यते श्रावयेद् वा द्विजान् शुद्धान् ब्रह्मचर्यपरायणान्। यो वा विचारयेदर्थ स याति परमां गतिम्

English

This chapter describes the Cosmic dance of Siva but takes care to emphasize the identity of Siva and Visnu (V. 17).

अध्याय ५४

श्लोक 13

एक एव महानात्मा सो ऽहङ्कारो ऽभिधीयते ।स जीवः सो ऽन्तरात्मेति गीयते तत्त्वचिन्तकैः

eka eva mahānātmā so 'haṅkāro 'bhidhīyate / sa jīvaḥ so 'ntarātmeti gīyate tattvacintakaiḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

English

They saw Isana, the greatest treasure-house of splend¬ our, the sovereign lord, dancing along with Visnu in the clear firmament.

अध्याय ५४

श्लोक 14

तेन वेदयते सर्वं सुखं दुःखं च जन्मसु ।स विज्ञानात्मकस्तस्य मनः स्यादुपकारकम्

tena vedayate sarvaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ ca janmasu / sa vijñānātmakastasya manaḥ syādupakārakam

हिन्दी अर्थ

(भगवन्!) आपको ही कृपासे शरणागतोंकी रक्षा करनेवाले गोवृषध्वज (भगवान् शंकर)-की वह अविचल भक्ति हमें प्राप्त हो गयी है, जो देवताओंको भी दुर्लभ है। मुनिश्रेष्ठ! आप श्रेष्ठ कर्मयोग हमें बतलायें, जिसके द्वारा मोक्षार्थी लोग इन भगवान् ईशकी आराधना करते हैँ। आप (वेदव्यास)-को संनिधिमें ही श्रीसूतजी भगवान् (महेश्वर)-के वचनोंको सुन लें, जो वचन समस्त लोकोंके रक्षक हैं और जिनमें समस्त धर्मोका

English

In the firmament, they saw that lord of all living beings whom the Yogins, the knowers of the principles of Yoga who have their minds under control, realize.

अध्याय ५४

श्लोक 15

तेनाविवेकतस्तस्मात् संसारः पुरुषस्य तु ।स चाविवेकः प्रकृतौ सङ्गात् कालेन सो ऽभवत्

tenāvivekatastasmāt saṃsāraḥ puruṣasya tu / sa cāvivekaḥ prakṛtau saṅgāt kālena so 'bhavat

हिन्दी अर्थ

संग्रह हुआ है। अत: इनका वर्णन करें इसके अतिरिक्त आप वह भी बताये, जो पूर्वकालमें अमृतमन्थनके समय इन्द्रके द्वारा तथा मुनियोंके द्वारा पूछे जानेपर कूर्मरूपी देवाधिदेव श्रीविष्णुने कहा था (आप उसी

English

The sovereign Lord of the universe who impels the world into action which is the creation of his Maya, was verily seen dancing by Brahmanas.

अध्याय ५४

श्लोक 16

कालः सृजति भूतानि कालः संहरति प्रजाः ।सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद् वशे

kālaḥ sṛjati bhūtāni kālaḥ saṃharati prajāḥ / sarve kālasya vaśagā na kālaḥ kasyacid vaśe

हिन्दी अर्थ

कर्मयोगका वर्णन करें) इस प्रकार मुनियोंने जो कहा उसे सुनकर सत्यवतीके पुत्र कृष्णद्वैपायन व्यासजीने समाहित होकर (मुनियोंको) सनातन कर्मयोग बतलाया

English

They saw the lord oiBhutas (creatures or elements) dancing, the lord by remembering whose lotus-like feet a man can eschew the fear originating from ignorance.

अध्याय ५४

श्लोक 17

सो ऽन्तरा सर्वमेवेदं नियच्छति सनातनः ।प्रोच्यते भगवान् प्राणः सर्वज्ञः पुरुषोत्तमः

so 'ntarā sarvamevedaṃ niyacchati sanātanaḥ / procyate bhagavān prāṇaḥ sarvajñaḥ puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीसनत्कुमार आदि प्रमुख मुनियों एवं भगवान् कृत्तिवासा (शंकर)-के मध्य सम्पन्न इस संवादको जो नित्य पढ़ता है, वह सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है। अथवा जो ब्रह्मचर्यपरायण विशुद्ध द्विजोंको इस (संवाद) -

English

Those who have conquered their sleep and controlled their breath, who are quiescent and endowed with devotion, see him as full of brilliance, that is how Siva the Yogin was seen.

अध्याय ५४

श्लोक 18

सर्वेन्द्रियेभ्यः परमं मन आहुर्मनीषिणः ।मनसश्चाप्यहङ्कारमहङ्कारान्महान् परः

sarvendriyebhyaḥ paramaṃ mana āhurmanīṣiṇaḥ / manasaścāpyahaṅkāramahaṅkārānmahān paraḥ

हिन्दी अर्थ

को सुनाता है, या जो इस संवादके अर्थका अनुसंधान करता है, वह परमगतिको प्राप्त करता है। जो दृढ़व्रती भक्ति-सम्पन्न होकर इस (संवाद)-को नित्य सुनता है, वह सभी पापोंसे मुक्त होते हुए ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठा इसलिये विद्वानोंको सभी प्रयल्रोंके द्वारा नित्य इसका पठन, श्रवण एवं विशेषरूपसे ब्राह्मणोंको इसका सदा मनन करना चाहिए

English

Those who have conquered their sleep and controlled their breath, who are quiescent and endowed with devotion, see him as full of brilliance, that is how Siva the Yogin was seen.

अध्याय ५४

श्लोक 19

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः ।पुरुषाद् भगवान् प्राणस्तस्य सर्वमिदं जगत्

mahataḥ paramavyaktamavyaktāt puruṣaḥ paraḥ / puruṣād bhagavān prāṇastasya sarvamidaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे बद्साहस्रथां संहितायामुपरिविभागे (ईशवरगीतासु ) एकादशोऽध्यायः

English

Those who have conquered their sleep and controlled their breath, who are quiescent and endowed with devotion, see him as full of brilliance, that is how Siva the Yogin was seen.

अध्याय ५४

श्लोक 20

प्राणात् परतरं व्योम व्योमातीतो ऽग्निरीश्वरः ।सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः ।नास्ति मत्तः परं भूतं मां विज्ञाय विमुच्यते

prāṇāt parataraṃ vyoma vyomātīto 'gnirīśvaraḥ / so 'haṃ sarvatragaḥ śānto jñānātmā parameśvaraḥ / nāsti mattaḥ paraṃ bhūtaṃ māṃ vijñāya vimucyate

हिन्दी अर्थ

इससे यह स्पष्ट हो रहा है कि वेद-शास्त्र-प्रतिपादित अपने कर्मोका फलासक्तिरहित होकर सविधि अनुष्ठान ईशकी आराधनाका शर कूर्मपुराण श्र

English

Those who have conquered their sleep and controlled their breath, who are quiescent and endowed with devotion, see him as full of brilliance, that is how Siva the Yogin was seen.

अध्याय ५४

श्लोक 21

नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् ।ऋते मामेकमव्यक्तं व्योमरूपं महेश्वरम्

nityaṃ hi nāsti jagati bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam / ṛte māmekamavyaktaṃ vyomarūpaṃ maheśvaram

हिन्दी अर्थ

ब्रह्वाचारीका धर्म, यज्ञोपवीत आदिके सम्बन्धमें विविध विवरण, अभिवादनकी विधि, माता-पिता एवं गुरुकी महिमा, ब्रह्मचारीके सदाचारका वर्णन

English

Those who have conquered their sleep and controlled their breath, who are quiescent and endowed with devotion, see him as full of brilliance, that is how Siva the Yogin was seen.

अध्याय ५४

श्लोक 22

सो ऽहं सृजामि सकलं संहरामि सदा जगत् ।मायी मायामयो देवः कालेन सह सङ्गतः

so 'haṃ sṛjāmi sakalaṃ saṃharāmi sadā jagat / māyī māyāmayo devaḥ kālena saha saṅgataḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मयोगं ब्राह्मणानामात्यन्तिकफलप्रदम्॥ आ्नायसिद्धमखिलं ब्रह्मणानृप्रदर्शितम्। सर्वपापहरं पुण्यमृषिसङ्गैर्निषेवितम्।

English

Those who have conquered their sleep and controlled their breath, who are quiescent and endowed with devotion, see him as full of brilliance, that is how Siva the Yogin was seen.

अध्याय ५४

श्लोक 23

मत्सन्निधावेष कालः करोति सकलं जगत् ।नियोजयत्यनन्तात्मा ह्येतद् वेदानुशासनम्

matsannidhāveṣa kālaḥ karoti sakalaṃ jagat / niyojayatyanantātmā hyetad vedānuśāsanam

हिन्दी अर्थ

दण्डी च मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः।

English

Those who have conquered their sleep and controlled their breath, who are quiescent and endowed with devotion, see him as full of brilliance, that is how Siva the Yogin was seen.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 54
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.