Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
55
अध्याय 55 / 95

Book 2 - Adhyaya 4

34 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ34 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५५

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) तृतीयो ऽध्यायः ईश्वर उवाच वक्ष्ये समाहिता यूयं शृणुध्वं ब्रह्मवादिनः ।माहात्म्यं देवदेवस्य येनेदं संप्रवर्तते

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) tṛtīyo 'dhyāyaḥ īśvara uvāca vakṣye samāhitā yūyaṃ śṛṇudhvaṃ brahmavādinaḥ / māhātmyaṃ devadevasya yenedaṃ saṃpravartate

हिन्दी अर्थ

कार्पासमुपवीतार्थ निर्मितं ब्रह्मणा पुरा। अन्यथा यत् कृतं कर्म तद् भवत्ययथाकृतम्॥ वसेदविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकम्। तदेव परिधानीयं शुक्लमच्छिद्रमुत्तमम्॥

English

In the firmament, they saw the great Rudra, the liberator, the delighted lord, favourably disposed to his devotees and who instantaneously liberates the devotees from ignorance.

अध्याय ५५

श्लोक 2

नाहं तपोभिर्विविधैर्न दानेन न चेज्यया ।शक्यो हि पुरुषैर्ज्ञातुमृते भक्तिमनुत्तमाम्

nāhaṃ tapobhirvividhairna dānena na cejyayā / śakyo hi puruṣairjñātumṛte bhaktimanuttamām

हिन्दी अर्थ

कै पित्र्ये कर्मणि योजयेत्

English

They saw the lord with a thousand (i.e. innumerable) heads, a thousand feet, a thousand shapes, and a thousand arms.

अध्याय ५५

श्लोक 3

अहं हि सर्वभावानामन्तस्तिष्ठामि सर्वगः ।मां सर्वसाक्षिणं लोको न जानाति मुनीश्वराः

ahaṃ hi sarvabhāvānāmantastiṣṭhāmi sarvagaḥ / māṃ sarvasākṣiṇaṃ loko na jānāti munīśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

व्यासजी बोले--ऋषियो! आप लोग ब्राह्मणोंको आत्यन्तिक (शाश्वत) फल प्रदान करनेवाले, अभी कहे जा रहे सनातन कर्मयोगको सुर्ने पूर्वकालमें प्रजापति मनुने सुननेकी इच्छा रखनेवाले ऋषियोंको समस्त वेदोंमें प्रसिद्ध, ब्रह्माद्वारा बतलाये गये, सभी पापोंको दूर करनेवाले तथा पवित्र ऋषि-समूहोंद्वारा सेवित इस सम्पूर्ण कर्मयोगको बतलाया था। मेरे द्वारा

English

The lord was wearing the tiger's hide; his mighty hand was holding the trident; he had a staff" in his hand; he had the sun, the moon and the fire as three eyes.

अध्याय ५५

श्लोक 4

यस्यान्तरा सर्वमिदं यो हि सर्वान्तरः परः ।सो ऽहन्धाता विधाता च कालो ऽग्निर्विश्वतोमुखः

yasyāntarā sarvamidaṃ yo hi sarvāntaraḥ paraḥ / so 'handhātā vidhātā ca kālo 'gnirviśvatomukhaḥ

हिन्दी अर्थ

कहे जानेवाले इस कर्मयोगको समाहितबुद्धि होकर आप लोग भी सुनें द्विजोत्तमो! गर्भसे आठवें अथवा (जन्मसे) आठवें वर्षकी अवस्थामें अपने-अपने गृह्यसुत्रक्त विधानके अनुसार यज्ञोपवीत-संस्कारसे युक्त होकर दण्ड,

English

By his brilliance he had enveloped the whole of the cosmic egg; he was standing with a refulgence equal to that of a crore of suns; he appeared terrible due to his fearful large teeth and was unthwartable.

अध्याय ५५

श्लोक 5

न मां पश्यन्ति मुनयः सर्वे ऽपि त्रिदिवौकसः ।ब्रह्मा च मनवः शक्रो ये चान्ये प्रथितौजसः

na māṃ paśyanti munayaḥ sarve 'pi tridivaukasaḥ / brahmā ca manavaḥ śakro ye cānye prathitaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

मेखला, यज्ञोपवीत तथा कृष्णमृगचर्म धारणकर मुनिवृत्तिवाले (ब्राह्मण-बालक)-को चाहिए कि वह भिक्षान्न ग्रहण करते हुए, गुरुके हितमें तत्पर रहकर गुरुके समीपमें उनको ओर देखते हुए वेदोंका अध्ययन करे प्राचीन कालमें ब्रह्माने यज्ञोपवीतके लिये कपासका निर्माण किया । ब्राह्मणोंका यज्ञोपवीत तिहरा होना चाहिए, वह कुशका हो अथवा सस्त्रका हो। द्विजको सदा यज्ञोपवीत धारण करना चाहिए तथा शिखा बाँधे रखना

English

They saw the Lord, the creator of the universe dancing and emitting flames of fire and thereby burning (as it were) the entire universe.

अध्याय ५५

श्लोक 6

गृणन्ति सततं वेदा मामेकं परमेश्वरम् ।यजन्ति विविधैरग्निं ब्राह्मणा वैदिकैर्मखैः

gṛṇanti satataṃ vedā māmekaṃ parameśvaram / yajanti vividhairagniṃ brāhmaṇā vaidikairmakhaiḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। अन्यथा (वह) जो कर्म करता है, वह न किये हुएके ही समान है अर्थात् निष्फल है

English

They visualised the great God, the veritable great Yoga incarnate, the divinity of celestial beings, the lord of all Pasus (individual souls), the supreme Ruler, the imperishable bliss and Light.

अध्याय ५५

श्लोक 7

सर्वे लोका नमस्यन्ति ब्रह्मा लोकपितामहः ।ध्यायन्ति योगिनो देवं भूताधिपतिमीश्वरम्

sarve lokā namasyanti brahmā lokapitāmahaḥ / dhyāyanti yogino devaṃ bhūtādhipatimīśvaram

हिन्दी अर्थ

कपास या रेशमका बना हुआ विकाररहित (जला- कटा न हो) वस्त्र पहनना चाहिए। ऐसे ही स्वच्छ, छिद्ररहित तथा उत्तम (शास्त्रविधिके अनुसार) वस्त्रको धारण करना चाहिए। उत्तरीय वस्त्रके रूपमें कृष्णमृगचर्म शुभ कहा गया है। इसके अभावमें दिव्य चर्म अथवा रुरु मृगके चर्मका विधान किया गया है

English

They saw the Pinaka-bearing Lord of large eyes: the antidote for those who ail from worldly existence (saihsara), the lord who was the soul of Kala, the lord of Devas; the slayer of Kala.

अध्याय ५५

श्लोक 8

अहं हि सर्वहविषां भोक्ता चैव फलप्रदः ।सर्वदेवतनुर्भूत्वा सर्वात्मा सर्वसंस्थितः

ahaṃ hi sarvahaviṣāṃ bhoktā caiva phalapradaḥ / sarvadevatanurbhūtvā sarvātmā sarvasaṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

दाहिना हाथ उठाकर बायें हाथके ऊपर (बायें कंधेपर) स्थापित यज्ञसूत्रको 'उपवीत' कहा जाता है। नित्य ऐसे रहना चाहिए। कण्ठमें (मालाकी तरह) लटके रहनेपर (यज्ञसूत्र) “निवीत' कहा जाता है। द्विजो! बायाँ हाथ बाहर

English

They saw the consort of Uma, the great deity of large eyes and full of Yogic bliss; the lord who is the abode of knowledge and detachment; the eternal lord of the path of knowledge.

अध्याय ५५

श्लोक 9

मां पश्यन्तीह विद्वांशो धार्मिका वेदवादिनः ।तेषां सन्निहितो नित्यं ये भक्त्या मामुपासते

māṃ paśyantīha vidvāṃśo dhārmikā vedavādinaḥ / teṣāṃ sannihito nityaṃ ye bhaktyā māmupāsate

हिन्दी अर्थ

निकालकर दाहिने बाहुके ऊपर (दाहिने कंधेके ऊपर) रखे हुए यज्ञसूत्रको “प्राचीनावीत' (अपसव्य) कहा जाता है इसका प्रयोग पितृकर्ममें करना चाहिए मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला । मुञ्जाभावे कुशेनाहुर्ग्रन्थिनैकेन वा त्रिभिः

English

At the beginning of universe, I created Brahma, Paramesthin and handed over to him the Vedas that came out of myself.

अध्याय ५५

श्लोक 10

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या धार्मिका मामुपासते ।तेषां ददामि तत् स्थानमानन्दं परमं पदम्

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā dhārmikā māmupāsate / teṣāṃ dadāmi tat sthānamānandaṃ paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

धारयेद् बैल्वपालाशौ दण्डौ केशान्तकौ द्विजः । यज्ञाईवुक्षजं वाथ सौम्यमत्रणमेव च

English

I alone am the unchanging (eternal) preceptor of all Yogins; I am the protector of the virtuous and the slayer of those who hate the Vedas.

अध्याय ५५

श्लोक 11

अन्ये ऽपि ये विकर्मस्थाः शूद्राद्या नीचजातयः ।भक्तिमन्तः प्रमुच्यन्ते कालेन मयि संगताः

anye 'pi ye vikarmasthāḥ śūdrādyā nīcajātayaḥ / bhaktimantaḥ pramucyante kālena mayi saṃgatāḥ

हिन्दी अर्थ

कामाल्लोभाद् भयान्मोहात् त्यक्तेन पतितो भवेत् अग्निकार्य ततः कुर्यात् सायं प्रातः प्रसन्नधीः । स्नात्वा संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा

English

I am the liberator of Yogins here from all worldly bondage. I am the cause as well of worldly existence though I am bereft of all worldly ties.

अध्याय ५५

श्लोक 12

न मद्भक्ता विनश्यन्ति मद्भक्ता वीतकल्मषाः ।आदावेतत् प्रतिज्ञातं न मे भक्तः प्रणश्यति

na madbhaktā vinaśyanti madbhaktā vītakalmaṣāḥ / ādāvetat pratijñātaṃ na me bhaktaḥ praṇaśyati

हिन्दी अर्थ

अभिवादनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्मतः

English

I alone am the annihilator, the creator and the pro¬ tector of the universe. Maya, the enchantress of the worlds, is my own potency.

अध्याय ५५

श्लोक 13

यो वै निन्दति तं मूढो देवदेवं स निन्दति ।यो हि तं पूजयेद् भक्त्या स पूजयति मां सदा

yo vai nindati taṃ mūḍho devadevaṃ sa nindati / yo hi taṃ pūjayed bhaktyā sa pūjayati māṃ sadā

हिन्दी अर्थ

असावहं भो नामेति सम्यक् प्रणतिपूर्वकम् । आयुरारोग्यसिद्धयर्थं तन्द्रादिपरिवर्जितः अकारश्चास्य नाम्नोऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः

English

What is called as Vidya (knowledge) is my own trans¬ cendental power. Stationed in the hearts of Yogins, I annihi¬ late that Maya.

अध्याय ५५

श्लोक 14

पत्रं पुष्पं फलं तोयं मदाराधनकारणात् ।यो मे ददाति नियतः स मे भक्तः प्रियो मतः

patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ madārādhanakāraṇāt / yo me dadāti niyataḥ sa me bhaktaḥ priyo mataḥ

हिन्दी अर्थ

व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः। सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिण:

English

I am the originator and restrainer of all powers. I am the support of all potencies. I am the storehouse of nectar (or immortality).

अध्याय ५५

श्लोक 15

अहं हि जगतामादौ ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।विधाय दत्तवान् वेदानशेषानात्मनिः सृतान्

ahaṃ hi jagatāmādau brahmāṇaṃ parameṣṭhinam / vidhāya dattavān vedānaśeṣānātmaniḥ sṛtān

हिन्दी अर्थ

एवंविधानि चान्यानि न हैवाद्येषु कर्मसु यज्ञशाला, गोशाला, होम, जप, स्वाध्याय, भोजन, ब्राह्मणोंकी संनिधि, गुरुओंकी उपासना, दोनों संध्याओं और साधुओंके समागम (सत्संग)-के समय नित्य उपवीती रहना चाहिए यह सनातन विधि है। विप्र

English

All of us bow down to you, the only supreme Ruler, the ancient Purusa, the lord of the Pranas (vital breaths), RUDRA of infinite Yogic Power. You are stationed in the cavity of the heart, you are Pracetas (of lofty mind), holy and identical with Brahman.

अध्याय ५५

श्लोक 16

अहमेव हि सर्वेषां योगिनां गुरुरव्ययः ।धार्मिकाणां च गोप्ताहं निहन्ता वेदविद्विषाम्

ahameva hi sarveṣāṃ yogināṃ gururavyayaḥ / dhārmikāṇāṃ ca goptāhaṃ nihantā vedavidviṣām

हिन्दी अर्थ

(वटु)-की मेखला मूँजसे बनी हुई, तिहरी, बराबर तथा चिकनी बनानी चाहिए। मूँजके अभावमें कुशकी एक या तीन ग्रन्थियोंसे युक्त मेखला बनानी चाहिए। द्विजको केशान्तपर्यन्त बिल्व अथवा पलाशका चाहे

English

After meditating within their self in their (physical) bodies on the absolutely immovable or unagitated Kavi (the seer or the wise) who is supremely superior to the greatest, the quiescent sages of perfect self-control perceive you, the pure, gold-complexioned God originating from the Brahman (or the creator of God Brahma).

अध्याय ५५

श्लोक 17

अहं वै सर्वसंसारान्मोचको योगिनामिह ।संसारहेतुरेवाहं सर्वसंसारवर्जितः

ahaṃ vai sarvasaṃsārānmocako yogināmiha / saṃsāraheturevāhaṃ sarvasaṃsāravarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

किसी यज्ञीय वृक्षका सुन्दर (चिकना) तथा छिद्र आदिसे रहित दण्ड धारण करना चाहिए॥ १२ १५॥ द्विजको सायं तथा प्रातः समाहित होकर संध्या करनी चाहिए। काम, लोभ, भय अथवा मोहसे संध्याका त्याग करनेसे वह (द्विज) पतित हो जाता है। तदनन्तर प्रसन्न-मनसे सायं और प्रातः हवन करना

English

The mother of the universe [Prakrti) is born of you- though minute like the atom, you experience (perceive) every¬ thing. You are minuter than the minute atom and greater than the greatest being. * Sages say that you alone are all.

अध्याय ५५

श्लोक 18

अहमेव हि संहर्ता स्त्रष्टाहं परिपालकः ।मायावी मामीका शक्तिर्माया लोकविमोहिनी

ahameva hi saṃhartā straṣṭāhaṃ paripālakaḥ / māyāvī māmīkā śaktirmāyā lokavimohinī

हिन्दी अर्थ

चाहिए । त्रानके उपरान्त देवताओं, ऋषियों तथा पितरोंका तर्पण करना चाहिए। पत्र, पुष्प अथवा जलसे देवताओंका पूजन करना चाहिए। आयु तथा आरोग्यकी प्रासिके लिये आलस्य आदिसे सर्वथा मुक्त होकर “यह मैं

English

Some perceive me through meditation, others through the path of spiritual knowledge; others through the path of devotion and still others through the path of action.

अध्याय ५५

श्लोक 19

ममैव च परा शक्तिर्या सा विद्येति गीयते ।नाशयामि तया मायां योगिनां हृदि संस्थितः

mamaiva ca parā śaktiryā sā vidyeti gīyate / nāśayāmi tayā māyāṃ yogināṃ hṛdi saṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

अमुक नामवाला आपको प्रणाम करता हुँ'--इस प्रकार धर्मपूर्वक वृद्धजनोंका नित्य अभिवादन करना चाहिए। अभिवादन किये जानेपर विप्रको ' आयुष्मान् भव सौम्य' अर्थात् “सौम्य ! तुम दीर्घायु होओ' इस प्रकार अभिवादनका उत्तर देना चाहिए। उसके नामके अन्तिम स्वर अथवा नामके अन्तिम अक्षरके व्यञ्जन होनेपर उसके ठीक पूर्वके स्वरको प्लुत (दीर्घतर) स्वरमें बोलना चाहिए॥ १६--२० ॥

English

The Vedas are born of you; and ultimately they find stability in you alone. We see that you are the cause of the universe. We see that you who abide in our own hearts, are dancing.

अध्याय ५५

श्लोक 20

अहं हि सर्वशक्तीनां प्रवर्तकनिवर्तकः ।आधारभूतः सर्वासां निधानममृतस्य च

ahaṃ hi sarvaśaktīnāṃ pravartakanivartakaḥ / ādhārabhūtaḥ sarvāsāṃ nidhānamamṛtasya ca

हिन्दी अर्थ

जो द्विजं अभिवादन करनेपर प्रत्यभिवादन (अभिवादनका उत्तर) नहीं करता, उसका अभिवादन विद्वान्को नहीं करना चाहिए; क्योंकि वह शूद्रके समान ही है। अभिवादनके समय गुरुके चरणोंका

English

This wheel of Brahman (the creation etc. of Brah- manda) is made to revolve by you alone. You are the master of Maya and the only lord of the worlds. We seek refuge in you and bow into you; the very soul of Yoga, who dance the divine dance.

अध्याय ५५

श्लोक 21

एका सर्वान्तरा शक्तिः करोति विविधं जगत् ।आस्थाय ब्रह्माणो रूपं मन्मयी मदधिष्ठिता

ekā sarvāntarā śaktiḥ karoti vividhaṃ jagat / āsthāya brahmāṇo rūpaṃ manmayī madadhiṣṭhitā

हिन्दी अर्थ

स्पर्श व्यत्यस्तपाणि होकर करना चाहिए अर्थात् बायें हाथसे बायें पैरको और दाहिने हाथसे दाहिने पैरको स्पर्श करना चाहिए। जिससे लौकिक, वैदिक अथवा आध्यात्मिक ज्ञान प्राप्त किया हो, उस (गुरु)-का सर्वप्रथम अभिवादन करना चाहिए। देवपूजन (देव, पित्र्य) आदि कमाँमें भिक्षामें प्रात जल, पुष्प तथा समिधा अथवा इसी प्रकारके अन्य पदार्थोका ग्रहण (प्रयोग) नहीं करना चाहिए

English

We perceive you who '-dance dn the rhiddle of the highest firmament and we remember your grandeur. Experienc¬ ing constantly the supreme bliss of the Brahman, youwho abide in the souls of all, permeate the universe on all sides.

अध्याय ५५

श्लोक 22

अन्या च शक्तिर्विपुला संस्थापयति मे जगत् ।भूत्वा नारायणो ऽनन्तो जगन्नाथो जगन्मयः

anyā ca śaktirvipulā saṃsthāpayati me jagat / bhūtvā nārāyaṇo 'nanto jagannātho jaganmayaḥ

हिन्दी अर्थ

अनुवर्तनमेतेषां मनोवाक्कायकर्मभिः

English

The syllable OM, the seed of liberation, is your (expressive) symbol. Imperishable though you are, you lie concealed in the primordial Nature (Prakrti). Such as you are, saints here aver that you, the self-luminous one of such prowess are the Reality.

अध्याय ५५

श्लोक 23

तृतीया महती शक्तिर्निहन्ति सकलं जगत् ।तामसी मे समाख्याता कालाख्या रुद्ररूपिणी

tṛtīyā mahatī śaktirnihanti sakalaṃ jagat / tāmasī me samākhyātā kālākhyā rudrarūpiṇī

हिन्दी अर्थ

नैतैरुपविशेत् सार्ध विददेन्नात्मकारणात् यावत् पिता च माता च द्वावेतौ निर्विकारिणौ ।

English

The Vedas perpetually eulogise you. The sages whose blemishes have been wiped off, bow unto you. Ascetics engrossed in Brahman, with quiescent souls and truthful as well enter unto you, the excellent one.

अध्याय ५५

श्लोक 24

ध्यानेन मां प्रपश्यन्ति केचिज्ज्ञानेन चापरे ।अपरे भक्तियोगेन कर्मयोगेन चापरे

dhyānena māṃ prapaśyanti kecijjñānena cāpare / apare bhaktiyogena karmayogena cāpare

हिन्दी अर्थ

(मिलनेपर) ब्राह्मणसे उसका ' कुशल ' पूछना चाहिए, इसी प्रकार क्षत्रियसे 'अनामय' (रोगराहित्य), वैश्यसे ' क्षेम' और शूद्रसे ' आरोग्य’ पूछना चाहिए

English

You are the destroyer of the earth; you are without beginning. You have the universal form. You are Brahma the Paramesthin and Visnu the most excellent. Those who are not unsteady and those who are ever liberated, experience the bliss of their Atman and enter into you, the self-luminous one.

अध्याय ५५

श्लोक 25

सर्वेषामेव भक्तानामिष्टः प्रियतरो मम ।यो हि ज्ञानेन मां नित्यमाराधयति नान्यथा

sarveṣāmeva bhaktānāmiṣṭaḥ priyataro mama / yo hi jñānena māṃ nityamārādhayati nānyathā

हिन्दी अर्थ

उपाध्याय१, पिता, ज्येष्ठ भ्राता, राजा, मामा, ससुर, रक्षक, मातामह, पितामह, अपनेसे श्रेष्ठ वर्णवाले तथा चाचा-ये लोग गुरु कहे गये हैं। माता, मातामही, गुरुपली, पिता एवं माताकी बहिन (बुआ एवं मौसी), सास, पितामही तथा ज्येष्ठ धात्री (शैशवावस्थामें पालन करनेवाली )-ये सभी स्त्रियाँ गुरु हैं। द्विजो! माता और पिताके सम्बन्धसे यह गुरुवर्ग कहा गया है अर्थात् माताके पक्षसे तथा पिताके पक्षसे जो लोग श्रेष्ठ कोटिमे

English

Though one as Rudra you are, you create the universe; you protect the entire universe; with all its forms;all these (visible worlds) attain to you as their ultimate abode. We seek refuge in you and make obeisance unto you.

अध्याय ५५

श्लोक 26

अन्ये च ये त्रयो भक्ता मदाराधनकाङ्क्षिणः ।ते ऽपि मां प्राप्नुवन्त्येव नावर्तन्ते च वै पुनः

anye ca ye trayo bhaktā madārādhanakāṅkṣiṇaḥ / te 'pi māṃ prāpnuvantyeva nāvartante ca vai punaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं उन्हें बताया गया। मन, वाणी और कर्मद्वारा इनको आज्ञाका पालन करना चाहिए

English

Though one as Rudra you are, you create the universe; you protect the entire universe; with all its forms;all these (visible worlds) attain to you as their ultimate abode. We seek refuge in you and make obeisance unto you.

अध्याय ५५

श्लोक 27

मया ततमिदं कृत्सनं प्रधानपुरुषात्मकम् ।मय्येव संस्थितं विश्वं मया संप्रेर्यते जगत्

mayā tatamidaṃ kṛtsanaṃ pradhānapuruṣātmakam / mayyeva saṃsthitaṃ viśvaṃ mayā saṃpreryate jagat

हिन्दी अर्थ

गुरुको देखते ही आसनसे उठ जाना चाहिए और अभिवादनकी विधिसे उन्हें अभिवादन करना चाहिए, अनन्तर उनकी आज्ञा पाकर हाथ जोड़कर सम्मुख बैठना चाहिए, पर इनके साथ एक आसनपर नहीं बैठना चाहिए और अपने लिये (व्यक्तिगत स्वार्थके लिये) इनसे विवाद भी नहीं करना चाहिए। प्राणधारणके लिये भी द्वेषवश गुरुजनोंसे विवाद न करे। अन्य गुणोंके विद्यमान रहनेपर भी गुरुसे द्वेष करनेवालोंका अधःपतन होता

English

Though one as Rudra you are, you create the universe; you protect the entire universe; with all its forms;all these (visible worlds) attain to you as their ultimate abode. We seek refuge in you and make obeisance unto you.

अध्याय ५५

श्लोक 28

नाहं प्रेरयिता विप्राः परमं योगमाश्रितः ।प्रेरयामि जगत्कृत्स्नमेतद्यो वेद सो ऽमृतः

nāhaṃ prerayitā viprāḥ paramaṃ yogamāśritaḥ / prerayāmi jagatkṛtsnametadyo veda so 'mṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

है अर्थात् गुरुद्वेषीके सभी गुण व्यर्थ होते हैं

English

Though one as Rudra you are, you create the universe; you protect the entire universe; with all its forms;all these (visible worlds) attain to you as their ultimate abode. We seek refuge in you and make obeisance unto you.

अध्याय ५५

श्लोक 29

पश्याम्यशेषमेवेदं वर्तमानं स्वभावतः ।करोति कालो भगवान् महायोगेश्वरः स्वयम्

paśyāmyaśeṣamevedaṃ vartamānaṃ svabhāvataḥ / karoti kālo bhagavān mahāyogeśvaraḥ svayam

हिन्दी अर्थ

अभी बताये गये सभी गुरुओंमें भी पाँच विशेषरूपसे पूजनीय हैं। उनमें प्रथम तीन श्रेष्ठ हैं, उनमें भी माता अधिक पूज्य होती है। उत्पादक (पिता), उत्पन्न करनेवाली (माता), विद्याका उपदेश देनेवाले (गुरु), बड़े भाई और भरण-पोषण करनेवाले स्वामी-ये पाँच गुरु कहे गये हैं। कल्याण चाहनेवाले व्यक्तिको अपने सभी प्रयल्रोंके द्वारा प्राण ही क्यों न त्यागना पड़े, पर इन पाँचों (गुरुओं)-का विशेषरूपसे पूजन (आदर)

English

Though one as Rudra you are, you create the universe; you protect the entire universe; with all its forms;all these (visible worlds) attain to you as their ultimate abode. We seek refuge in you and make obeisance unto you.

अध्याय ५५

श्लोक 30

योगः संप्रोच्यते योगी माया शास्त्रेषु सूरिभिः ।योगेश्वरो ऽसौ भगवान् महादेवो महान् प्रभुः

yogaḥ saṃprocyate yogī māyā śāstreṣu sūribhiḥ / yogeśvaro 'sau bhagavān mahādevo mahān prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए॥ ३१--३३॥

English

Though one as Rudra you are, you create the universe; you protect the entire universe; with all its forms;all these (visible worlds) attain to you as their ultimate abode. We seek refuge in you and make obeisance unto you.

अध्याय ५५

श्लोक 31

महत्त्वं सर्वतत्त्वानां परत्वात् परमेष्ठिनः ।प्रोच्यते भगवान् ब्रह्मा महान् ब्रह्ममयो ऽमलः

mahattvaṃ sarvatattvānāṃ paratvāt parameṣṭhinaḥ / procyate bhagavān brahmā mahān brahmamayo 'malaḥ

हिन्दी अर्थ

जबतक माता और पिता ये दोनों निर्विकारी रहें, तबतक सब कुछ छोड़कर पुत्रको उनके परायण रहना चाहिए १-वेदके एकदेश मन्त्र या ब्राह्मण तथा वेदाङ्ग व्याकरण आदिका जो ब्राह्मण वृत्त्यर्थ (जीविकाके लिये) अध्यापन करते हैं,

English

Though one as Rudra you are, you create the universe; you protect the entire universe; with all its forms;all these (visible worlds) attain to you as their ultimate abode. We seek refuge in you and make obeisance unto you.

अध्याय ५५

श्लोक 32

यो मामेवं विजानाति महायोगेश्वरेश्वरम् ।सो ऽविकल्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः

yo māmevaṃ vijānāti mahāyogeśvareśvaram / so 'vikalpena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

२-यहाँ निर्विकारका अर्थ है गोहत्या, गुरुहत्या, ब्राह्मणहत्या-जैसे परिगणित महापातकोंसे रहित। दुर्भाग्यवश यदि माता-पिता महापातकी हो जाते हैं तो उन्हें प्रायश्चि्तके लिये पुत्रादिसे अलग रहना ही पड़ता है। उस समय उनकी सेवा आदिसे पुत्रको भी वञ्चित

English

Though one as Rudra you are, you create the universe; you protect the entire universe; with all its forms;all these (visible worlds) attain to you as their ultimate abode. We seek refuge in you and make obeisance unto you.

अध्याय ५५

श्लोक 33

सो ऽहं प्रेरयिता देवः परमानन्दमाश्रितः ।नृत्यामि योगी सततं यस्तद् वेद स वेदवित्

so 'haṃ prerayitā devaḥ paramānandamāśritaḥ / nṛtyāmi yogī satataṃ yastad veda sa vedavit

हिन्दी अर्थ

यदि पुत्रके गुणों (सत्कर्मनिष्ठा-सेवाभाव आदि)- स पुत्रः सकलं धर्ममाप्नुयात् तेन कर्मणा॥ ३५॥ के कारण पिता-माता पुत्रपर प्रसन्न रहते हैं तो वह पुत्र

English

Though one as Rudra you are, you create the universe; you protect the entire universe; with all its forms;all these (visible worlds) attain to you as their ultimate abode. We seek refuge in you and make obeisance unto you.

अध्याय ५५

श्लोक 34

इति गुह्यतमं ज्ञानं सर्ववेदेषु निष्ठितम् ।प्रसन्नचेतसे देयं धार्मिकायाहिताग्नये

iti guhyatamaṃ jñānaṃ sarvavedeṣu niṣṭhitam / prasannacetase deyaṃ dhārmikāyāhitāgnaye

हिन्दी अर्थ

नास्ति मातृसमं हैवं नास्ति पितृसमो गुरुः। तयोः प्रत्युपकारोऽपि न कथञ्चन विद्यते

English

Though one as Rudra you are, you create the universe; you protect the entire universe; with all its forms;all these (visible worlds) attain to you as their ultimate abode. We seek refuge in you and make obeisance unto you.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 55
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.