Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
58
अध्याय 58 / 95

Book 2 - Adhyaya 7

32 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ32 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५८

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) षष्ठो ऽध्यायः ईश्वर उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे प्रभावं परमेष्ठिनः ।यं ज्ञात्वा पुरुषो मुक्तो न संसारे पतेत् पुनः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ īśvara uvāca śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve prabhāvaṃ parameṣṭhinaḥ / yaṃ jñātvā puruṣo mukto na saṃsāre patet punaḥ

हिन्दी अर्थ

नित्यमुद्यतपाणिः स्यात् साध्वाचारः सुसंयतः । नित्य उत्तरीयसे दाहिना हाथ बाहर निकाले हुए

English

Among Kalpas, I am Mahakalpa (the greatest' Kalpa); among the Yugas, I am Krtayuga; among the Ya- ksas, I am Kubera and among grasses, I am Virudha (plant which grows after being cut) (v.l. am Viruka among Ganesas)

अध्याय ५८

श्लोक 2

परात् परतरं ब्रह्म शाश्वतं निष्कलं ध्रुवम् ।नित्यानन्दं निर्विकल्पं तद्धाम परमं मम

parāt parataraṃ brahma śāśvataṃ niṣkalaṃ dhruvam / nityānandaṃ nirvikalpaṃ taddhāma paramaṃ mama

हिन्दी अर्थ

आस्यतामिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः॥ २॥ गुरुके द्वारा बैठनेके लिये कहे जानेपर उनके सम्मुख" बैठे। सोते हुए, बैठे हुए, भोजन करते हुए, खड़े प्रतिश्रवणसम्भाषे शयानो न समाचरेत्। होकर तथा गुरुकी ओर पीठ करके उनकी किसी नासीनो न च भुञ्जानो न तिष्ठन्न पराङ्मुखः॥ ३॥ आज्ञाका ग्रहण या उनसे बातचीत नहीं करनी चाहिए। गुरुके पासमें शिष्यकी शय्या या आसन सदा गुरुकी शय्या एवं आसनकी अपेक्षा नीचा (कम ऊँचा)

English

Among the Prajapatis (progenitors of the world), I am Daksa; among the Raksasas I am Nirrti; among power¬ ful persons, I am Vayu, and among the continents, I am Puskaia.

अध्याय ५८

श्लोक 3

अहं ब्रह्मविदां ब्रह्मा स्वयंभूर्विश्वतोमुखः ।मायाविनामहं देवः पुराणो हरिरव्ययः

ahaṃ brahmavidāṃ brahmā svayaṃbhūrviśvatomukhaḥ / māyāvināmahaṃ devaḥ purāṇo hariravyayaḥ

हिन्दी अर्थ

नीचं शय्यासनं चास्य सर्वदा गुरुसंनिधौ। होना चाहिए। गुरुके देखते रहनेपर मनमाने ढंगसे गुरोस्तु चक्षुर्विषये न यथेष्टासनो भवेत्॥ ४॥ नहीं बैठना चाहिए॥ १--४॥

English

Among the leaders of beasts, I am the lion; among mechanical devices (weapons), I am the bow; among the Vedas,

अध्याय ५८

श्लोक 4

योगिनामस्म्यहं शंभुः स्त्रीणां देवी गिरीन्द्रजा ।आदित्यानामहं विष्णुर्वसूनामस्मि पावकः

yogināmasmyahaṃ śaṃbhuḥ strīṇāṃ devī girīndrajā / ādityānāmahaṃ viṣṇurvasūnāmasmi pāvakaḥ

हिन्दी अर्थ

१-प्रवाहशून्य कहीं गड्डे आदिमें एकत्र जल अपवित्र होता है। अपवित्र हाथ आदि साक्षात् नदी, तालाब आदिमें डालकर नहीं धोना चाहिए। किसी पात्रसे जल निकालकर ही धोना चाहिए। २-ग्रामके अंदरकी भूमि-लेप, चलने, थूकने आदिसे अपवित्र होती है । ग्रामके अंदरकी मिट्टी लेनेसे अनपेक्षित गड्डा आदि होता है जो लोगोंके त्रासका कारण बनता है।

English

Among the Japyas (Mantras for the purpose of Japa), lam Savitrl, (RV. III. 62. 10); among mystic secret Mantras, I am Pranava {Om ), among the hymns, I am the Purusasukta (RV. X. 90) and among the Saman Mantras I am Jyestha Saman.

अध्याय ५८

श्लोक 5

रुद्राणां शङ्करश्चाहं गरुडः पततामहम् ।ऐरावतो गजेन्द्राणां रामः शस्त्रभृतामहम्

rudrāṇāṃ śaṅkaraścāhaṃ garuḍaḥ patatāmaham / airāvato gajendrāṇāṃ rāmaḥ śastrabhṛtāmaham

हिन्दी अर्थ

३-यह श्लोक मनुस्मृति (२! १९३)-में उपलब्ध है। वहाँ ' नित्यमुद्धतपाणिः ' पाठ है। यही उपयुक्त है। इसका तात्पर्य यही है कि उत्तरीय (ऊपरसे चद्दर) धारण कर ही अध्ययन करना चाहिए तथा दाहिने हाथको चद्दरसे बाहर रखना चाहिए, क्योंकि अध्ययनमें दाहिने हाथका उपयोग होता है।

English

Among the scholars of Vedic topics, I am Svayam- bhuva Manu; among territories, I am Brahmavarta and among holy centres, I am Avimuktaka (Varanasi).

अध्याय ५८

श्लोक 6

ऋषीणां च वसिष्ठो ऽहं देवानां च शतक्रतुः ।शिल्पिनां विश्वकर्माहं प्रह्लादो ऽस्म्यमरद्विषाम्

ṛṣīṇāṃ ca vasiṣṭho 'haṃ devānāṃ ca śatakratuḥ / śilpināṃ viśvakarmāhaṃ prahlādo 'smyamaradviṣām

हिन्दी अर्थ

नोदाहरेदस्य नाम परोक्षमपि केवलम्। न चैवास्यानुकुर्वीत गतिभाषणचेष्टितम् कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततो5न्यतः

English

Among Vidyas (lores), I am the Atmavidya (spiri¬ tual science, leading to realization of Atman). Among types of knowledge, I am the greatest knowledge pertaining to Isvara; among the elements, I am the Ether, and among the entities (or realities) I am Mrtyu (Death).

अध्याय ५८

श्लोक 7

मुनीनामप्यहं व्यासो गणानां च विनायकः ।वीराणां वीरभद्रो ऽहं सिद्धानां कपिलो मुनिः

munīnāmapyahaṃ vyāso gaṇānāṃ ca vināyakaḥ / vīrāṇāṃ vīrabhadro 'haṃ siddhānāṃ kapilo muniḥ

हिन्दी अर्थ

दूरस्थो नार्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः । न चैवास्योत्तरं ब्रूयात् स्थितो नासीत संनिधौ

English

Among the nooses and fetters, I am Maya, and among the Calculators, I am Kala (Time), among goals I am

अध्याय ५८

श्लोक 8

पर्वतानामहं मेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाः ।वज्रं प्रहरणानां च व्रतानां सत्यमस्म्यहम्

parvatānāmahaṃ merurnakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ / vajraṃ praharaṇānāṃ ca vratānāṃ satyamasmyaham

हिन्दी अर्थ

नास्य निर्माल्यशयनं पादुकोपानहावपि। आक्रमेदासनं चास्य छायादीन् वा कदाचन साधयेद् दन्तकाष्ठादीन् लब्धं चास्मै निवेदयेत्। अनापृच्छ्य न गन्तव्यं भवेत् प्रियहिते रतः

English

Whatever else be in the world that stands most pro¬ minent by means of Sattvaguna, brilliance of power, you can vouchsafe for it that it is a manifestation of brilliance.*

अध्याय ५८

श्लोक 9

अनन्तो भोगिनां देवः सेनानीनां च पावकिः ।आश्रमाणां च गार्हस्थमीश्वराणां महेश्वरः

ananto bhogināṃ devaḥ senānīnāṃ ca pāvakiḥ / āśramāṇāṃ ca gārhasthamīśvarāṇāṃ maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

यथाकालमधीयीत यावन्न विमना गुरुः। आसीताधो गुरोः कूर्चे फलके वा समाहितः

English

All the Atmans existing in the world are said to be Paius. I am remembered as their lord, Pasupati by the wise sages.

अध्याय ५८

श्लोक 10

महाकल्पश्च कल्पानां युगानां कृतमस्म्यहम् ।कुबेरः सर्वयक्षाणां गणेशानां च वीरकः

mahākalpaśca kalpānāṃ yugānāṃ kṛtamasmyaham / kuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ gaṇeśānāṃ ca vīrakaḥ

हिन्दी अर्थ

इनका (गुरुका) केवल नाम (सम्मानबोधक उपाधि आदिसे शून्य नाम) परोक्षमें भी नहीं लेना चाहिए। इनके चलनेकी क्रिया, बात करनेके ढंग और अन्य क्रियाओंको नकल उपहासकी दृष्टिसे नहीं करनी चाहिए गुरुका जहाँ परीवाद (विद्यमान दोषका कथन) हो रहा हो अथवा जहाँ उनकी निन्दा हो रही हो, वहाँ अपने दोनों कानोंको बंद कर ले अथवा वहाँसे अन्यत्र चला जाय। दूर विद्यमान शिष्य (किसी अन्यको

English

In my sportive activity, I bind all these Pasus by means of the noose of the Maya. Expounders of the Vedas say that I am the liberator of the Pasus (Individual souls).

अध्याय ५८

श्लोक 11

प्रजापतीनां दक्षो ऽहं निरृतिः सर्वरक्षसाम् ।वायुर्बलवतामस्मि द्वीपानां पुष्करो ऽस्म्यहम्

prajāpatīnāṃ dakṣo 'haṃ nirṛtiḥ sarvarakṣasām / vāyurbalavatāmasmi dvīpānāṃ puṣkaro 'smyaham

हिन्दी अर्थ

गुरुकी पूजाके लिये नियुक्त कर उसके द्वारा) गुरुको पूजा न करवाये, (यदि स्वयं गुरुके समीप जाकर पूजा करनेमें समर्थ हो। स्वयं गुरुके समीप जानेमें असमर्थ होनेपर तो अन्यके द्वारा भी गुरुकी पूजा करवायी जा

English

Excepting me, the great Atman, the unchanging overlord of the Bhutas, there is no other liberator of those who are bound with the noose of the Maya.

अध्याय ५८

श्लोक 12

मृगेन्द्राणां च सिंहो ऽहं यन्त्राणां धनुरेव च ।वेदानां सामवेदो ऽहं यजुषां शतरुद्रियम्

mṛgendrāṇāṃ ca siṃho 'haṃ yantrāṇāṃ dhanureva ca / vedānāṃ sāmavedo 'haṃ yajuṣāṃ śatarudriyam

हिन्दी अर्थ

सकती है।) क्रोधके आवेशमें रहनेपर शिष्यको स्वयं भी गुरुकी पूजा नहीं करनी चाहिए। यदि गुरु स्त्रीके समीप हों तो उस समय उनकी पूजा नहीं करनी चाहिए। गुरुकी बातका उत्तर नहीं देना चाहिए और गुरुके निकट रहनेपर उनकी आज्ञाके बिना बैठना भी नहीं चाहिए

English

The twenty-four principles, the Maya, the Karman and the three Gunas—these are the nooses (in the hands) of Pasupati; and distresses are the bondages of individual souls (Pasus).

अध्याय ५८

श्लोक 13

सावित्री सर्वजप्यानां गुह्यानां प्रणवो ऽस्म्यहम् ।सूक्तानां पौरुषं सूक्तं ज्येष्ठसाम च सामसु

sāvitrī sarvajapyānāṃ guhyānāṃ praṇavo 'smyaham / sūktānāṃ pauruṣaṃ sūktaṃ jyeṣṭhasāma ca sāmasu

हिन्दी अर्थ

(शिष्यको चाहिए कि ) गुरुके लिये सर्वदा जलसे

English

The mind, the intellect, the ego, the firmament, the wind, the Hre, the water, and the Earth—these eight are Prakrtis (causes) and the other things are Vikaras (effects).

अध्याय ५८

श्लोक 14

सर्ववेदार्थविदुषां मनुः स्वायंभुवो ऽस्म्यहम् ।ब्रह्मावर्तस्तु देशानां क्षेत्राणामविमुक्तकम्

sarvavedārthaviduṣāṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'smyaham / brahmāvartastu deśānāṃ kṣetrāṇāmavimuktakam

हिन्दी अर्थ

उनके अङ्गोंका मार्जन (गुरुको स्नान कराना) तथा (गन्धादिद्वारा) लेपन (शरीरका सुगन्धीकरण) करे। उनके निर्माल्य (गुरुकी सेवामें समर्पित माला आदि), शय्या, खड़ाऊँ, जूता, आसन तथा छाया आदिका कभी भी लंघन नहीं करना चाहिए। गुरुके लिये दन्तका (दाँतोंको स्वच्छ करनेके लिये दतुअन) आदि लाये और (भिक्षादिमें) प्राप्त पदार्थोंको गुरुको निवेदित करे। गुरुसे बिना पूछे कहीं जाये नहीं तथा सदा गुरुके प्रिय

English

The twenty-fourth principle is the Avyakta (unmani¬ fest), Pradhana characterised by its Gunas. It has neither beginning nor middle nor destruction. It is the supreme cause of the universe.

अध्याय ५८

श्लोक 15

विद्यानामात्मविद्याहं ज्ञानानामैश्वरं परम् ।भूतानामस्म्यहं व्योम सत्त्वानां मृत्युरेव च

vidyānāmātmavidyāhaṃ jñānānāmaiśvaraṃ param / bhūtānāmasmyahaṃ vyoma sattvānāṃ mṛtyureva ca

हिन्दी अर्थ

तथा हित करनेमें लगा रहे

English

Sattva, Rajas and Tamas—these are called the three Gunas. The state of equilibrium of these, they know to be the Avyakta Prakrti (the unmanifest Prakrti).

अध्याय ५८

श्लोक 16

पाशानामस्म्यहं माया कालः कलयतामहम् ।गतीनां मुक्तिरेवाहं परेषां परमेश्वरः

pāśānāmasmyahaṃ māyā kālaḥ kalayatāmaham / gatīnāṃ muktirevāhaṃ pareṣāṃ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

गुरुके समीप कभी भी पैर फैलाकर बैठना नहीं चाहिए और उनके समीप जँभाई, हँसी, कण्ठाच्छादन (सुन्दर माला, हार आदि गलेमें पहनना) तथा ताली इत्यादिको हलचल) न करे। अध्ययन तबतक करते रहना चाहिए जबतक गुरु बेमन न हो जाये (अध्यापनके प्रति सोत्साह रहें) । सावधानीपूर्वक गुरुके सम्मुख नीचे कुशासन या काष्ठासन इत्यादिपर बैठना चाहिए

English

Sattva is knowledge; the Rajas and the Tamas are ignorance (Ajndna) (v.l. Rajas is) a mixture of knowledge and ignorance. The wise sages know that the inequality of the Gunas is due to the disequilibrium in intellect.

अध्याय ५८

श्लोक 17

यच्चान्यदपि लोके ऽस्मिन् सत्त्वं तेजोबलाधिकम् ।तत्सर्वं प्रतिजानीध्वं मम तेजोविजृम्भितम्

yaccānyadapi loke 'smin sattvaṃ tejobalādhikam / tatsarvaṃ pratijānīdhvaṃ mama tejovijṛmbhitam

हिन्दी अर्थ

कामं लोभं भयं निद्रां गीतवादित्रनर्तनम्।

English

What are called Dharma and Adharma (Virtue and Evil) are the binding nooses called Karmans. But those Karmans dedicated unto me are conducive to liberation and not to bondage.

अध्याय ५८

श्लोक 18

आत्मानः पशवः प्रोक्ताः सर्वे संसारवर्तिनः ।तेषां पतिरहं देवः स्मृतः पशुपतिर्बुधैः

ātmānaḥ paśavaḥ proktāḥ sarve saṃsāravartinaḥ / teṣāṃ patirahaṃ devaḥ smṛtaḥ paśupatirbudhaiḥ

हिन्दी अर्थ

उदकुम्भं सुमनसो गोशकृन्मृत्तिकां कुशान्। आहरेद् यावदर्थानि भैक्ष्यं चाहरहश्चरेत् एकान्तमशुचिस्त्रीभिः शूद्रान्त्यैरभिभाषणम्

English

Avidya (Ignorance); (Egotism), (Passion)

अध्याय ५८

श्लोक 19

मायापाशेन बध्नामि पशूनेतान् स्वलीलया ।मामेव मोचकं प्राहुः पशूनां वेदवादिनः

māyāpāśena badhnāmi paśūnetān svalīlayā / māmeva mocakaṃ prāhuḥ paśūnāṃ vedavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

गुरूच्छिष्टं भेषजार्थं प्रयुञ्जीत न कामतः। मलापकर्षणस्नानं नाच्रेद्धि कदाचन

English

Maya alone is called the cause of these Pasas. It is the original unmanifest Prakrti. That Sakti (divine power) stays in me.

अध्याय ५८

श्लोक 20

मायापाशेन बद्धानां मोचको ऽन्यो न विद्यते ।मामृते परमात्मानं भूताधिपतिमव्ययम्

māyāpāśena baddhānāṃ mocako 'nyo na vidyate / māmṛte paramātmānaṃ bhūtādhipatimavyayam

हिन्दी अर्थ

कुल्लूकभट्टके अनुसार शुक्त वह वस्तु है जो स्वभावतः (मनु० २। १७७ को व्याख्या) ।

English

He alone is the primordial nature or Pradhana as well as Purusa and the product such as Mahat etc. He is the eternal God of gods.

अध्याय ५८

श्लोक 21

चतुर्विंशतितत्त्वानि माया कर्म गुणा इति ।एते पाशाः पशुपतेः क्लेशाश्च पशुबन्धनाः

caturviṃśatitattvāni māyā karma guṇā iti / ete pāśāḥ paśupateḥ kleśāśca paśubandhanāḥ

हिन्दी अर्थ

गुरुके आसन, शय्या तथा यानपर कभी भी नहीं बैठना चाहिए। गुरुके दौड़नेपर उनके पीछे दौड़े और चलनेपर उनके पीछे चलना चाहिए

English

He alone is the bondage and the maker of bondage; He alone is the Pasa and the sustainer of the Pasus. He knows everything but no one knows him. They call him the Primordial and ancient Purusa.

अध्याय ५८

श्लोक 22

मनो बुद्धिरहङ्कारः खानिलाग्निजलानि भूः ।एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराश्च तथापरे

mano buddhirahaṅkāraḥ khānilāgnijalāni bhūḥ / etāḥ prakṛtayastvaṣṭau vikārāśca tathāpare

हिन्दी अर्थ

बैल, उँट एवं घोडेकी सवारी, प्रासाद, प्रस्तर, चटाई, शिलाखण्ड तथा नौकामें गुरुके साथ समान आसनपर बैठा जा सकता है (ऐसी जगहोंपर भी नीचे ही बैठा जाय ऐसा नियम नहीं है) । ब्रह्मचारी सदा जितेन्द्रिय रहे, अपने मनको वशमें रखे, क्रोध न करे, पवित्र रहे, सदा मधुर और हित करनेवाली वाणीका प्रयोग करे

English

The same as BG,, XIII. 27.

अध्याय ५८

श्लोक 23

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं चैव तु पञ्चमम् ।पायूपस्थं करौ पादौ वाक् चैव दशमी मता

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ caiva tu pañcamam / pāyūpasthaṃ karau pādau vāk caiva daśamī matā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचारीको चाहिए कि वह प्रयत्नपूर्वक सुगन्धित

English

BG. XIII. 28.

अध्याय ५८

श्लोक 24

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।त्रयोविंशतिरेतानि तत्त्वानि प्राकृतानि तु

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca / trayoviṃśatiretāni tattvāni prākṛtāni tu

हिन्दी अर्थ

शुक्त अर्थात् गुड आदिके मिश्रणसे बने मादक तीक्ष्ण पदार्थ, प्राणियोंकी हिंसा, तैल आदिका मर्दन, अञ्जन, जूता, छाताका धारण करना, काम, लोभ, भय, निद्रा, गायन, वादन तथा नृत्य, डाँट-फटकार लगाना, निन्दा, स्त्रीदर्शन तथा उसका स्पर्श, दूसरोंको मारना और चुगुलखोरी आदिका परित्याग करे

English

vide V, 13 below.

अध्याय ५८

श्लोक 25

चतुर्विंशकमव्यक्तं प्रधानं गुणलक्षणम् ।अनादिमध्यनिधनं कारणं जगतः परम्

caturviṃśakamavyaktaṃ pradhānaṃ guṇalakṣaṇam / anādimadhyanidhanaṃ kāraṇaṃ jagataḥ param

हिन्दी अर्थ

जलका घडा, पुष्प, गोबर, मिट्टी और कुश- इन्हें प्रयोजन भर ही लाना चाहिए। प्रतिदिन भिक्षा माँगनी चाहिए। कृत्रिम लवण और जो भी बासी वस्तु हो, उन सबका त्याग करना चाहिए। (ब्रह्मचारीको)

English

vide V, 13 below.

अध्याय ५८

श्लोक 26

सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणत्रयमुदाहृतम् ।साम्यावस्थितिमेतेषामव्यक्तं प्रकृतिं विदुः

sattvaṃ rajastamaśceti guṇatrayamudāhṛtam / sāmyāvasthitimeteṣāmavyaktaṃ prakṛtiṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

नृत्य नहीं देखना चाहिए और गायन आदिसे निःस्पृह रहना चाहिए। सूर्यकी ओर (उदय-अस्तके समय तथा अपवित्र दशामें) नहीं देखना चाहिए एवं दन्तधावन नहीं करना चाहिए। एकान्तमें अपवित्र स्त्रियों, शूद्रों तथा अन्त्यजोसे सम्भाषण नहीं करना चाहिए॥ १८--२० ॥

English

vide V, 13 below.

अध्याय ५८

श्लोक 27

सत्त्वं ज्ञानं तमो ऽज्ञानं रजो मिश्रमुदाहृतम् ।गुणानां बुद्धिवैषम्याद् वैषम्यं कवयो विदुः

sattvaṃ jñānaṃ tamo 'jñānaṃ rajo miśramudāhṛtam / guṇānāṃ buddhivaiṣamyād vaiṣamyaṃ kavayo viduḥ

हिन्दी अर्थ

गुरुसे बचा हुआ भोजन लोभवश नहीं करना चाहिए। कभी भी शरीरके मैलको दूर करते हुए रागवश खान नहीं करना चाहिए। (ब्रह्मचर्यव्रतका अङ्गभूत स्नान ही यथाविधि करना चाहिए)। विप्रको (द्विजको)

English

vide V, 13 below.

अध्याय ५८

श्लोक 28

धर्माधर्माविति प्रोक्तौ पाशौ द्वौ बन्धसंज्ञितौ ।मय्यर्पितानि कर्माणि निबन्धाय विमुक्तये

dharmādharmāviti proktau pāśau dvau bandhasaṃjñitau / mayyarpitāni karmāṇi nibandhāya vimuktaye

हिन्दी अर्थ

गुरुका कभी मनसे भी त्याग करनेका विचार नहीं करना चाहिए। मोह या लोभसे इनका (गुरुका) त्याग करनेसे वह (द्विज) पतित हो जाता है मधुर हो, पर कालवश जलमें रखने आदिसे खट्टी हो गयी हो

English

vide V, 13 below.

अध्याय ५८

श्लोक 29

अविद्यामस्मितां रागं द्वेषं चाभिनिवेशकम् ।क्लेशाख्यानचलान् प्राहुः पाशानात्मनिबन्धनान्

avidyāmasmitāṃ rāgaṃ dveṣaṃ cābhiniveśakam / kleśākhyānacalān prāhuḥ pāśānātmanibandhanān

हिन्दी अर्थ

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः। उत्पथप्रतिपन्नस्य मनुस्त्यागं समब्रवीत्

English

vide V, 13 below.

अध्याय ५८

श्लोक 30

एतेषामेव पाशानां माया कारणमुच्यते ।मूलप्रकृतिरव्यक्ता सा शक्तिर्मयि तिष्ठति

eteṣāmeva pāśānāṃ māyā kāraṇamucyate / mūlaprakṛtiravyaktā sā śaktirmayi tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

विद्यागुरुष्वेतदेव नित्या वृत्तिः स्वयोनिषु। प्रतिषेधत्सु चाधर्माद्द्रितं चोपदिशत्स्वपि बालः समानजन्मा वा शिष्यो वा यज्ञकर्मणि । अध्यापयन् गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति

English

vide V, 13 below.

अध्याय ५८

श्लोक 31

स एव मूलप्रकृतिः प्रधानं पुरुषो ऽपि च ।विकारा महदादीनि देवदेवः सनातनः

sa eva mūlaprakṛtiḥ pradhānaṃ puruṣo 'pi ca / vikārā mahadādīni devadevaḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

गुरुपत्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम्

English

vide V, 13 below.

अध्याय ५८

श्लोक 32

स एव बन्धः स च बन्धकर्ता स एव पाशः पशवः स एव ।स वेद सर्वं न च तस्य वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम्

sa eva bandhaḥ sa ca bandhakartā sa eva pāśaḥ paśavaḥ sa eva / sa veda sarvaṃ na ca tasya vettā tamāhuragryaṃ puruṣaṃ purāṇam

हिन्दी अर्थ

कुर्वीत वन्दनं भूम्यामसावहमिति ब्रुवन् जिससे लौकिक, वैदिक अथवा आध्यात्मिक

English

vide V, 13 below.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 58
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.