Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
60
अध्याय 60 / 95

Book 2 - Adhyaya 9

20 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ20 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६०

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपाराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) अष्टमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः निष्कलो निर्मलो नित्यो निष्क्रियः परमेश्वरः ।तन्नो वद महादेव विश्वरूपः कथं भवान्

iti śrīkūrmapārāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) aṣṭamo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ niṣkalo nirmalo nityo niṣkriyaḥ parameśvaraḥ / tanno vada mahādeva viśvarūpaḥ kathaṃ bhavān

हिन्दी अर्थ

प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओङ्कारमर्हति

English

Some say he is one; Others say that he is many. Some say that you are the self. Some say that he is another. The great God (Mahadeva) is proclaimed as minuter than an atom and greater than the greatest and omniformed (with the universe as his form).

अध्याय ६०

श्लोक 2

ईश्वर उवाच नाहं विश्वो न विश्वं च मामृते विद्यते द्विजाः ।मायानिमित्तमत्रास्ति सा चात्मानमपाश्रिता

īśvara uvāca nāhaṃ viśvo na viśvaṃ ca māmṛte vidyate dvijāḥ / māyānimittamatrāsti sā cātmānamapāśritā

हिन्दी अर्थ

कुर्यादध्ययनं नित्यं स ब्रह्माञ्जलिपूर्वतः योऽधीयीत ऋचो नित्यं क्षीराहुत्या स देवताः । प्रीणाति तर्पयन्त्येनं कामैस्तृ्ताः सहैव हि

English

The intelligent person who realizes that supreme Master, immanent in the cavity of the heart, that ancient Purusa, whose form is the manifested universe and is the highest goal of the wise and the intelligent, transcends the sphere of Buddhi (intelligence).

अध्याय ६०

श्लोक 3

अनादिनिधना शक्तिर्मायाव्यक्तसमाश्रया ।तन्निमित्तः प्रपञ्चो ऽयमव्यक्तादभवत् खलु

anādinidhanā śaktirmāyāvyaktasamāśrayā / tannimittaḥ prapañco 'yamavyaktādabhavat khalu

हिन्दी अर्थ

यजूंष्यधीते नियतं दध्ना प्रीणाति देवताः। सामान्यधीते प्रीणाति घृताहुतिभिरन्वहम्

English

Taittiriya Up. II. 9.

अध्याय ६०

श्लोक 4

अव्यक्तं कारणं प्राहुरानन्दं ज्योतिरक्षरम् ।अहमेव परं ब्रह्म मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते

avyaktaṃ kāraṇaṃ prāhurānandaṃ jyotirakṣaram / ahameva paraṃ brahma matto hyanyanna vidyate

हिन्दी अर्थ

अथर्वाङ्गिरसो नित्यं मध्वा प्रीणाति देवताः । धर्माङ्गानि पुराणानि मांसैस्तर्पयते सुरान् सहस्त्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम्। गायत्रीं वै जपेन्नित्यं जपयज्ञः प्रकीर्तितः ४९ ॥

English

Svetasvatara Up. III. 8 also, III. 21.

अध्याय ६०

श्लोक 5

तस्मान्मे विश्वरूपत्वं निश्चितं ब्रह्मवादिभिः ।एकत्वे च पृथक्त्वे च प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्

tasmānme viśvarūpatvaṃ niścitaṃ brahmavādibhiḥ / ekatve ca pṛthaktve ca proktametannidarśanam

हिन्दी अर्थ

ओंकारमादितः कृत्वा व्याहतीस्तदनन्तरम्। ततोऽधीयीत सावित्रीमेकाग्रः श्रद्धयान्वितः

English

Maya is a Sakti (a potency) which has neither begin¬ ning nor destruction. It is supported in the Avyakta (the unmani¬ fest). This world is caused by it and is indeed born of Avyakta.

अध्याय ६०

श्लोक 6

अहं तत् परमं ब्रह्म परमात्मा सनातनः ।अकारणं द्विजाः प्रोक्तो न दोषो ह्यात्मनस्तथा

ahaṃ tat paramaṃ brahma paramātmā sanātanaḥ / akāraṇaṃ dvijāḥ prokto na doṣo hyātmanastathā

हिन्दी अर्थ

पूर्व दिशाकी ओर अग्रभागवाले कुशोंके आसनपर बैठकर, दोनों हाथोंमें विद्यमान पवित्र कुशोंसे पावित (पवित्रीकृत) होकर तथा तीन प्राणायामोंद्वारा पवित्र होनेके अनन्तर ही (द्विज) अध्ययनके लिये ओंकारके उच्चारणका अधिकारी होता है। द्विजन्मा (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य)-को (स्वाध्यायके) आरम्भ और अन्तम विधिपूर्वक प्रणवका उच्चारण करना चाहिंये। नित्य अञ्जलिबद्ध होकर ही अध्ययन (स्वाध्याय) करा

English

They (the sages) say that the unmanifest which is bliss luminous and imperishable is the cause. I am the Supreme Brahman and nothing else exists without me.

अध्याय ६०

श्लोक 7

अनन्ता शक्तयो ऽव्यक्ते मायाद्याः संस्थिता ध्रुवाः ।तस्मिन् दिवि स्थितं नित्यमव्यक्तं भाति केवलम्

anantā śaktayo 'vyakte māyādyāḥ saṃsthitā dhruvāḥ / tasmin divi sthitaṃ nityamavyaktaṃ bhāti kevalam

हिन्दी अर्थ

चाहिए। सभी प्राणियोंके लिये वेद सनातन नेत्र-रूप हैं । (ब्राह्मणको) नित्य इनका अध्ययन करना चाहिए अन्यथा वह ब्राह्मणत्वसे च्युत हो जाता है

English

In my unity and diversity (or apparent identity and separateness from the universe) the expounders of the Vedas have decisively concluded my being universe-formed.

अध्याय ६०

श्लोक 8

याभिस्तल्लक्ष्यते भिन्नमभिन्नं तु स्वभावतः ।एकया मम सायुज्यमनादिनिधनं ध्रुवम्

yābhistallakṣyate bhinnamabhinnaṃ tu svabhāvataḥ / ekayā mama sāyujyamanādinidhanaṃ dhruvam

हिन्दी अर्थ

जो द्विज नित्य ऋग्वेदका अध्ययन करता है और उसकी कामनाएँ पूर्णकर सहैव तृप्त करते हैं। (ऐसे ही) जो द्विज नियमपूर्वक याजुष मन्त्रॉका अध्ययन करता है और दधि (-की आहुतियों)-से देवताओंको प्रसन्न करता है, उसकी भी सभी कामनाएँ पूर्ण होती

English

I am that greatest Brahman, the eternal supreme Atman. O Brahmanas. As I am said to be the non-cause, no fault can be attributed to Atman.

अध्याय ६०

श्लोक 9

पुंसो ऽभूदन्यया भूतिरन्यया तत्तिरोहितम् ।अनादिमध्यं तिष्ठन्तं युज्यते ऽविद्यया किल

puṃso 'bhūdanyayā bhūtiranyayā tattirohitam / anādimadhyaṃ tiṣṭhantaṃ yujyate 'vidyayā kila

हिन्दी अर्थ

हैं। इसी प्रकार जो द्विज साममन्त्रोंका अध्ययन करता और प्रतिदिन घृतकी आहुतियोंसे देवोंको प्रसन्न करता है तो उसकी भी कामनाएँ पूर्ण होती हैं। अथर्ववेदका भी अध्ययन करनेवाला (द्विज) मधु (-की आहुतियों)-

English

The divine powers are infinite, unmanifest, permanent and established by Maya. The absolute Avyakta (unmanifest) which is abiding in the heavenly region (beyond the reach of this world) shines eternally.

अध्याय ६०

श्लोक 10

तदेतत् परमं व्यक्तं प्रभामण्डलमण्डितम् ।तदक्षरं परं ज्योतिस्तद् विष्णोः परमं पदम्

tadetat paramaṃ vyaktaṃ prabhāmaṇḍalamaṇḍitam / tadakṣaraṃ paraṃ jyotistad viṣṇoḥ paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

द्वारा देवताओंको प्रसन्नकर अभिलषित प्राप्त करता है। धर्मशास्त्र, वेदाङ्गों तथा पुराणोंका अध्ययन करनेवाले यथोपलब्ध पदार्थासे देवताओंको संतृ्तकर इष्ट प्राप्त करते हैं ॥ ४५--४७॥ नित्यकर्मकी विधिका आश्रय लेकर वनमें जाकर सावधानीपूर्वक जलके समीप नियमितरूपसे गायत्री (-मन्त्र)-का जप भी करे। गायत्रीदेवी (मन्त्र)-का हजार बार जप करना श्रेष्ठ, सौ बारका जप मध्यम तथा दस

English

The unmanifest eternal Brahman which is without any beginning or end and which is permanent is united with Maya and thereby is called diverse and divided though it is an undivided whole.

अध्याय ६०

श्लोक 11

तत्र सर्वमिदं प्रोतमोतं चैवाखिलं जगत् ।तदेव च जगत् कृत्स्नं तद् विज्ञाय विमुच्यते

tatra sarvamidaṃ protamotaṃ caivākhilaṃ jagat / tadeva ca jagat kṛtsnaṃ tad vijñāya vimucyate

हिन्दी अर्थ

बार जप करना निम्न कोटिका है। गायत्रीका नित्य जप करना चाहिए। इसे जपयज्ञ कहा गया है । ईश्वरने गायत्री और वेदोंको तुलामें तौला। तुलामें एक ओर चारों वेदोंको और एक ओर गायत्रीको रखा (समग्र वेदोंका

English

Just as the manifestation of the Purusa's one power is not concealed or obscured by another, he functions through the power of knowledge without beginning, middle and the end.

अध्याय ६०

श्लोक 12

यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ।आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् विभेति न कुतश्चन

yato vāco nivartante aprāpya manasā saha / ānandaṃ brahmaṇo vidvān vibheti na kutaścana

हिन्दी अर्थ

सार गायत्री-मन्त्र वेदोंके समान ही रहा) आदिमें ओंकार लगाकर तदनन्तर (भूर्भुवः स्वः) महाव्याहतियोंके साथ गायत्री (-मन्त्र)-का श्रद्धापूर्वक एकाग्रमनसे जप करना चाहिए

English

That is the supreme unmanifest, embellished with a halo of lustre. That is the imperishable light. That is the supreme abode ofVisnu.

अध्याय ६०

श्लोक 13

वेदाहमेतं पुरुषं महान्त- मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ।तद् विज्ञाय परिमुच्येत विद्वान् नित्यानन्दी भवति ब्रह्मभूतः

vedāhametaṃ puruṣaṃ mahānta- mādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt / tad vijñāya parimucyeta vidvān nityānandī bhavati brahmabhūtaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रधानं पुरुषः कालो विष्णुर्त्रह्मा महेश्वरः ।

English

Therein the entire universe is woven as if i n the warp and woof of cloth. That alone is the entire universe. Having realised this, one is liberated.

अध्याय ६०

श्लोक 14

यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित् यज्ज्योतिषां ज्योतिरेकं दिविस्थम् ।तदेवात्मानं मन्यमानो ऽथ विद्वान् आत्मानन्दी भवति ब्रह्मभूतः

yasmāt paraṃ nāparamasti kiñcit yajjyotiṣāṃ jyotirekaṃ divistham / tadevātmānaṃ manyamāno 'tha vidvān ātmānandī bhavati brahmabhūtaḥ

हिन्दी अर्थ

ओंकारस्तत् परं ब्रह्म सावित्री स्यात् तदक्षरम्। एष मन्त्रो महायोगः सारात् सार उदाहतः योऽधीतेऽहन्यहन्येतां गायत्रीं वेदमातरम्।

English

Brahman is that entity from which words along with mind recede due to their inability to reach it. He who has realized the joy of the Brahman entertains no fear from any¬ where at any time.

अध्याय ६०

श्लोक 15

तदव्ययं कलिलं गूढदेहं ब्रह्मानन्दममृतं विश्वधाम ।वदन्त्येवं ब्राह्मणा ब्रह्मनिष्ठा यत्र गत्वा न निवर्तेत भूयः

tadavyayaṃ kalilaṃ gūḍhadehaṃ brahmānandamamṛtaṃ viśvadhāma / vadantyevaṃ brāhmaṇā brahmaniṣṭhā yatra gatvā na nivarteta bhūyaḥ

हिन्दी अर्थ

विज्ञायार्थ ब्रह्मचारी स याति परमां गतिम्

English

I know this supreme Purusa with the refulgence of the sun in front of me (v.l. beyond the darkness of ignorance). Having realized him as such, the knower is liberated (from Saihsara). Becoming identical with the Brahman, he enjoys perpetual bliss.

अध्याय ६०

श्लोक 16

हिरण्मये परमाकाशतत्त्वे यदर्चिषि प्रविभातीव तेजः ।तद्विज्ञाने परिपश्यन्ति धीरा विभ्राजमानं विमलं व्योम धाम

hiraṇmaye paramākāśatattve yadarciṣi pravibhātīva tejaḥ / tadvijñāne paripaśyanti dhīrā vibhrājamānaṃ vimalaṃ vyoma dhāma

हिन्दी अर्थ

गायत्री वेदजननी गायत्री लोकपावनी। न गायत्र्याः परं जप्यमेतद् विज्ञाय मुच्यते आषाढ्यां प्रोष्ठपद्यां वा वेदोपाकरणं स्मृतम्

English

I know this supreme Purusa with the refulgence of the sun in front of me (v.l. beyond the darkness of ignorance). Having realized him as such, the knower is liberated (from Saihsara). Becoming identical with the Brahman, he enjoys perpetual bliss.

अध्याय ६०

श्लोक 17

ततः परं परिपश्यन्ति धीरा आत्मन्यात्मानमनुभूयानुभूय ।स्वयंप्रभः परमेष्ठी महीयान् ब्रह्मानन्दी भगवानीश एषः

tataḥ paraṃ paripaśyanti dhīrā ātmanyātmānamanubhūyānubhūya / svayaṃprabhaḥ parameṣṭhī mahīyān brahmānandī bhagavānīśa eṣaḥ

हिन्दी अर्थ

अधीयीत शुचौ देशे ब्रह्मचारी समाहितः

English

I know this supreme Purusa with the refulgence of the sun in front of me (v.l. beyond the darkness of ignorance). Having realized him as such, the knower is liberated (from Saihsara). Becoming identical with the Brahman, he enjoys perpetual bliss.

अध्याय ६०

श्लोक 18

एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा ।तमेवैकं ये ऽनुपश्यन्ति धीरास् तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम्

eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā / tamevaikaṃ ye 'nupaśyanti dhīrās teṣāṃ śāntiḥ śāśvatī netareṣām

हिन्दी अर्थ

माघशुक्लस्य वा प्रासे पूर्वाल्ले प्रथमेऽहनि कर्णश्रवेऽनिले रात्रौ दिवा पांशुसमूहने। विद्युत्स्तनितवर्षघु महोल्कानां च सम्प्लवे । आकालिकमनध्यायमेतेष्वाह प्रजापतिः

English

I know this supreme Purusa with the refulgence of the sun in front of me (v.l. beyond the darkness of ignorance). Having realized him as such, the knower is liberated (from Saihsara). Becoming identical with the Brahman, he enjoys perpetual bliss.

अध्याय ६०

श्लोक 19

सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः ।सर्वव्यापी च भगवान् न तस्मादन्यदिष्यते

sarvānanaśirogrīvaḥ sarvabhūtaguhāśayaḥ / sarvavyāpī ca bhagavān na tasmādanyadiṣyate

हिन्दी अर्थ

प्राचीन कल्पमें सभी प्रकारके अमङ्गलोको दूर करनेवाली “भू:' 'भुवः' तथा 'स्व:' ये तीन सनातन

English

I know this supreme Purusa with the refulgence of the sun in front of me (v.l. beyond the darkness of ignorance). Having realized him as such, the knower is liberated (from Saihsara). Becoming identical with the Brahman, he enjoys perpetual bliss.

अध्याय ६०

श्लोक 20

इत्येतदैश्वरं ज्ञानमुक्तं वो मुनिपुङ्गवाः ।गोपनीयं विशेषेण योगिनामपि दुर्लभम्

ityetadaiśvaraṃ jñānamuktaṃ vo munipuṅgavāḥ / gopanīyaṃ viśeṣeṇa yogināmapi durlabham

हिन्दी अर्थ

प्रधान, पुरुष तथा काल और विष्णु, ब्रह्मा, महेश्वर एवं सत्त्व, रज तथा तमोगुणरूप कही गयी हैं। ओंकार परम ब्रह्मस्वरूप और सावित्री अविनश्वर परम तत्त्वरूप है। इस मन्त्रको महायोग और सारोंका भी सार-रूप कहा गया है। जो ब्रह्मचारी (गायत्री-मन्त्रके) अर्थको जानते हुए प्रत्येक दिन इन वेदमाता गायत्रीका अध्ययन करता है (जप करता है), उसे परमगति प्राप्त होती है। गायत्री वेदोंकी माता और लोकको पवित्र करनेवाली

English

I know this supreme Purusa with the refulgence of the sun in front of me (v.l. beyond the darkness of ignorance). Having realized him as such, the knower is liberated (from Saihsara). Becoming identical with the Brahman, he enjoys perpetual bliss.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 60
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.