Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
61
अध्याय 61 / 95

Book 2 - Adhyaya 10

17 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ17 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६१

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपाराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) नवमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अलिङ्गमेकमव्यक्तं लिङ्गं ब्रह्मेति निश्चितम् ।स्वयञ्ज्योतिः परं तत्त्वं परे व्योम्नि व्यवस्थितम्

iti śrīkūrmapārāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) navamo 'dhyāyaḥ īśvara uvāca aliṅgamekamavyaktaṃ liṅgaṃ brahmeti niścitam / svayañjyotiḥ paraṃ tattvaṃ pare vyomni vyavasthitam

हिन्दी अर्थ

है। गायत्रीसे श्रेष्ठ कोई दूसरा मन्त्र जपने योग्य नहीं है। इसके ज्ञानसे मुक्ति मिल जाती है

English

Realizing that is his self from which there is nothing that is greater, and that is the supreme light of the luminaries stationed in the heaven, the knower becomes identical with the Brahman and attains perpetual bliss.

अध्याय ६१

श्लोक 2

अव्यक्तं कारणं यत्तदक्षरं परमं पदम् ।निर्गुणं शुद्धविज्ञानं तद् वै पश्यन्ति सूरयः

avyaktaṃ kāraṇaṃ yattadakṣaraṃ paramaṃ padam / nirguṇaṃ śuddhavijñānaṃ tad vai paśyanti sūrayaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ द्विजो! श्रावण, आषाढ़ अथवा भाद्रपद मासकी पौर्णमासीको (अपने-अपने गृह्यासूत्रानुसार) वेदोंका उपाकर्म (संस्कारपूर्वक वेदग्रहण) करना बतलाया गया है। ग्राम और नगरको छोड़कर ब्रह्मचारी ब्राह्मण (द्विजमात्र)-को एकाग्रचित्तसे पवित्र स्थानमें साढे पाँच महीनेतक (वेदोंका) अध्ययन करना चाहिए। द्विजको चाहिए कि वह (पौष मासके) पुष्य नक्षत्रमें अथवा माघ मासके प्रथम दिन पूर्वाह्में (ग्रामके) बाहर वेदोंका

English

Knowers of the Brahman (or Brahmanas) who are established in the Brahman, proclaim that I am however impenetrable, subtle-bodied, joy of the Brahman and the immor¬ tal abode of the universe, and after attaining whom one never reverts to Saihsara.

अध्याय ६१

श्लोक 3

तन्निष्ठाः शान्तसंकल्पा नित्यं तद्भावभाविताः ।पश्यन्ति तत् परं ब्रह्म यत्तल्लिङ्गमिति श्रुतिः

tanniṣṭhāḥ śāntasaṃkalpā nityaṃ tadbhāvabhāvitāḥ / paśyanti tat paraṃ brahma yattalliṅgamiti śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

उत्सर्जन (उत्सर्ग नामका संस्कारविशेष) करे। इसके बाद द्विजको शुक्लपक्षमें वेदोंका और कृष्णपक्षमें वेदाङ्गों, पुराण तथा मानवधर्मशास्त्र (मनुस्मृति आदि)- का अभ्यास करना चाहिए॥ ५७--६० ॥

English

The lustre that appears to shine in heaven is the principle of the highest firmament of golden colour. The sages visualize it in their own supreme knowledge as the resplen¬ dent, pure (spotless) abode of heaven.

अध्याय ६१

श्लोक 4

अन्यथा नहि मां द्रष्टुं शक्यं वै मुनिपुङ्गवाः ।नहि तद् विद्यते ज्ञानं यतस्तज्ज्ञायते परम्

anyathā nahi māṃ draṣṭuṃ śakyaṃ vai munipuṅgavāḥ / nahi tad vidyate jñānaṃ yatastajjñāyate param

हिन्दी अर्थ

अध्ययन करनेवालेको इन (अग्रनिर्दिष्ट) अनध्यायोंमें अध्ययनका सदा परित्याग करना चाहिए। इसी प्रकार अध्यापन और अभ्यास करते हुए भी प्रयत्रपूर्वक अनध्यायोंमें अध्ययनका त्याग करना चाहिए। प्रजापति (ब्रह्मा)-ने कहा है कि रात्रिमें कानोंसे सुने जाने योग्य वायुके बहते रहनेपर, दिनमें धूलके समूहको उड़ा लेनेमें समर्थ वायुके बहते रहनेपर, विद्युतको चमक एवं (मेघ) गर्जनके साथ वर्षा होनेपर और बड़ी-

English

Thereafter, the bold (self-possessed) men observe it, after experiencing the (cosmic) Atman directly in their individual Atman. Paramesthin, the lord himself, is the greatest one. The Lord has the bliss of Brahman.

अध्याय ६१

श्लोक 5

एतत्तत्परमं ज्ञानं केवलं कवयो विदुः ।अज्ञानमितरत् सर्वं यस्मान्मायामयं जगत्

etattatparamaṃ jñānaṃ kevalaṃ kavayo viduḥ / ajñānamitarat sarvaṃ yasmānmāyāmayaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

बड़ी उल्काओंके इधर-उधर गिरते रहनेपर आकालिक (जबसे ये निमित्त आरम्भ हों तबसे अग्रिम दिन सूर्योदयपर्यन्त) अनध्याय होता है

English

That one Lord is lying hidden in all living beings. He is omnipresent, the immanent soul of all living beings. The self-possessed men who see him as one (without a second) enjoy permanent bliss and not the others.

अध्याय ६१

श्लोक 6

यज्ज्ञानं निर्मलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं यदव्ययम् ।ममात्मासौ तदेवेमिति प्राहुर्विपश्चितः

yajjñānaṃ nirmalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ yadavyayam / mamātmāsau tadevemiti prāhurvipaścitaḥ

हिन्दी अर्थ

एतानाकालिकान् विद्यादनध्यायानृतावपि धर्मनेपुण्यकामानां पूतिगन्धे च नित्यशः

English

He has heads and necks on all sides. He is the ultimate goal of all. He abides in the cavity of the heart of all

अध्याय ६१

श्लोक 7

ये ऽप्यनेकं प्रपश्यन्ति ते ऽपि पश्यन्ति तत्परम् ।आश्रिताः परमां निष्ठां बुद्ध्वैकं तत्त्वमव्ययम्

ye 'pyanekaṃ prapaśyanti te 'pi paśyanti tatparam / āśritāḥ paramāṃ niṣṭhāṃ buddhvaikaṃ tattvamavyayam

हिन्दी अर्थ

उदके मध्यरात्रे च विण्मूत्रे च विसर्जने। उच्छिष्टः श्राद्धभुक् चेव मनसापि न चिन्तयेत्

English

O leading sages, thus the knowledge pertaining to Isvara has been related to you. It should be particularly guarded, as it is very difficult even for Yogis to attain.

अध्याय ६१

श्लोक 8

ये पुनः परमं तत्त्वमेकं वानेकमीश्वरम् ।भक्त्या मां संप्रपश्यन्ति विज्ञेयास्ते तदात्मकाः

ye punaḥ paramaṃ tattvamekaṃ vānekamīśvaram / bhaktyā māṃ saṃprapaśyanti vijñeyāste tadātmakāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिगृह्य द्विजो विद्वानेकोदिष्टस्य केतनम्। त्र्यहं न कीर्तयेद् ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके यावदेकोऽनुदिष्टस्य स्नेहो गन्धश्च तिष्ठति। विप्रस्य विदुषो देहे तावद् ब्रह्म न कीर्तयेत्

English

This is a synthesis of Sahkhya, Bauddha and Vedantic concept of Liberation.

अध्याय ६१

श्लोक 9

साक्षादेव प्रपश्यन्ति स्वात्मानं परमेश्वरम् ।नित्यानन्दं निर्विकल्पं सत्यरूपमिति स्थितिः

sākṣādeva prapaśyanti svātmānaṃ parameśvaram / nityānandaṃ nirvikalpaṃ satyarūpamiti sthitiḥ

हिन्दी अर्थ

शयानः प्रौढपादश्च कृत्वा चेवावसक्थिकाम्। नाधीयीतामिषं जग्ध्वा सूतकान्नाद्यमेव च

English

The unmanifest which is the cause (of the phenomenal world) is the imperishable supreme region. Learned men perceive it as devoid of Gunas and perfect knowledge.

अध्याय ६१

श्लोक 10

भजन्ते परमानन्दं सर्वगं यत्तदात्मकम् ।स्वात्मन्यवस्थिताः शान्ताः परे ऽव्यक्ते परस्य तु

bhajante paramānandaṃ sarvagaṃ yattadātmakam / svātmanyavasthitāḥ śāntāḥ pare 'vyakte parasya tu

हिन्दी अर्थ

उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम्। अष्टकासु त्वहोरात्रं ऋत्वन्त्यासु च रात्रिषु अग्निहोत्रके लिये प्रज्वलित अग्रिकी अवस्था (प्रात:- सायं-संध्याकाल) -में जब ये सभी (उत्पात) एक साथ प्रकट हों और बिना ऋतुके मेघ दिखलायी पडे तो अनध्याय समझना चाहिए । वज्रपात, भूकम्प, सूर्य-चन्द्रका

English

The Vedas declare that to be the Lifiga viz. the supreme Brahman which is perceived by the sages whose concept of egotism (and other doubts) is resolved (destroyed) and who are perpetually merged in its meditation.

अध्याय ६१

श्लोक 11

एषा विमुक्तिः परमा मम सायुज्यमुत्तमम् ।निर्वाणं ब्रह्मणा चैक्यं कैवल्यं कवयो विदुः

eṣā vimuktiḥ paramā mama sāyujyamuttamam / nirvāṇaṃ brahmaṇā caikyaṃ kaivalyaṃ kavayo viduḥ

हिन्दी अर्थ

ग्रहण एवं अन्य ताराओंके उपसर्ग (टूरना आदि) होनेपर, ऋतु होनेपर भी आकालिक (इन निमित्तोंके प्रारम्भसे अग्रिम दिन सूर्योदयपर्यन्त) अनध्याय समझना चाहिए। अग्निके प्रकट होने, बिजलीके चमकने तथा मेघके गर्जन

English

O leading sages, it is not possible to see me otherwise* There is no knowledge whereby that great Atman is realized.

अध्याय ६१

श्लोक 12

तस्मादनादिमध्यान्तं वस्त्वेकं परमं शिवम् ।स ईश्वरो महादेवस्तं विज्ञाय विमुच्यते

tasmādanādimadhyāntaṃ vastvekaṃ paramaṃ śivam / sa īśvaro mahādevastaṃ vijñāya vimucyate

हिन्दी अर्थ

होनेपर प्रकाश रहनेपर भी अनध्याय होता है। दिनके समान ही रात्रिमें भी अनध्याय होता है धर्में निपुणता प्राप्त करनेकी इच्छावालोंके लिये नगर, ग्राम एवं दुर्गन्धयुक्त स्थानमें नित्य ही अनध्याय होता है। ग्राममें शव पड़े रहनेपर, अधार्मिक जनके समीप रहनेपर, रुदन होने और मनुष्योंका समूह

English

Only sages can know this supreme abode (v.l. knowl¬ edge ). Since the universe is the product of Maya, knowledge about it is enveloped by the darkness of ignorance.

अध्याय ६१

श्लोक 13

न तत्र सूर्यः प्रविभातीह चन्द्रो न नक्षत्राणि तपनो नोत विद्युत् ।तद्भासेदमखिलं भाति नित्यं तन्नित्यभासमचलं सद्विभाति

na tatra sūryaḥ pravibhātīha candro na nakṣatrāṇi tapano nota vidyut / tadbhāsedamakhilaṃ bhāti nityaṃ tannityabhāsamacalaṃ sadvibhāti

हिन्दी अर्थ

(कार्यान्तरके लिये) एकत्र होनेपर अनध्याय होता है। जलके मध्य, आधी रातमें, मल-मूत्रके विसर्जनके समय, उच्छिष्ट अवस्थामें और श्राद्धमें भोजन करनेपर ( श्राद्धमे निमन्त्रणसे लेकर श्राद्ध-भोजनके दिन-राततक)

English

The knowledge that is immaculate, pure, free from doubts, and unsullied is my soul. The sages declare that (supreme knowledge) to be this (my soul).

अध्याय ६१

श्लोक 14

नित्योदितं संविदा निर्विकल्पं शुद्धं बृहन्तं परमं यद्विभाति ।अत्रान्तरं ब्रह्मविदो ऽथ नित्यं पश्यन्ति तत्त्वमचलं यत् स ईशः

nityoditaṃ saṃvidā nirvikalpaṃ śuddhaṃ bṛhantaṃ paramaṃ yadvibhāti / atrāntaraṃ brahmavido 'tha nityaṃ paśyanti tattvamacalaṃ yat sa īśaḥ

हिन्दी अर्थ

मनसे भी (वेदादिका) चिन्तन नहीं करना चाहिए। विद्वान् द्विजको एकोदिष्टका निमन्त्रण स्वीकार कर, राजाके पुत्रजन्म आदिके सूतक तथा राहुके (ग्रहणजन्य) सूतकमें तीन दिनतक वेदका अध्ययन नहीँ करना चाहिए। ब्राह्मणके शरीरमें जबतक एकोदि्ट-श्राद्ध- सम्बन्धी भोजनके समयका (घृत आदि) स्निग्ध द्रव्य एवं (सुगन्धित द्रव्यका) लेप रहे, तबतक विद्वान् ब्राह्मणको वेदाध्ययन नहीं करना चाहिए

English

The knowledge that is immaculate, pure, free from doubts, and unsullied is my soul. The sages declare that (supreme knowledge) to be this (my soul).

अध्याय ६१

श्लोक 15

नित्यानन्दममृतं सत्यरूपं शुद्धं वदन्ति पुरुषं सर्ववेदाः ।तदेवेदमिति प्रणवेनेशितारं धायायन्ति वेदार्थविनिश्चितार्थाः

nityānandamamṛtaṃ satyarūpaṃ śuddhaṃ vadanti puruṣaṃ sarvavedāḥ / tadevedamiti praṇaveneśitāraṃ dhāyāyanti vedārthaviniścitārthāḥ

हिन्दी अर्थ

सोते हुए, उकडूँ बैठे हुए (आसनारूढपाद), दोनों जानुओंको वस्त्रादिसे बाँधे हुए, मांस और सूतकादिसे सम्बन्धित अन्न खाकर, कुहरा पड़ते रहनेपर, बाणका शब्द होते समय, दोनों संध्याकालमें, अमावास्या, चतुर्दशी,

English

The knowledge that is immaculate, pure, free from doubts, and unsullied is my soul. The sages declare that (supreme knowledge) to be this (my soul).

अध्याय ६१

श्लोक 16

न भूमिरापो न मनो न वह्निः प्राणो ऽनिलो गगनं नोत बुद्धिः ।न चेतनो ऽन्यत् परमाकाशमध्ये विभाति देवः शिव एव केवलः

na bhūmirāpo na mano na vahniḥ prāṇo 'nilo gaganaṃ nota buddhiḥ / na cetano 'nyat paramākāśamadhye vibhāti devaḥ śiva eva kevalaḥ

हिन्दी अर्थ

अतः) अध्ययन नहीं करना चाहिए। उपाकर्म और उत्सर्ग नामक कर्म करनेके अनन्तर तीन राततक अनध्याय होता है। अष्टकाओंमें' एक दिन-रात और ऋतुको अन्तिम रात्रियोंमें अनध्याय होता है॥ ७१--७३॥ १-मूलमें 'एकोऽनुदिष्ट' पाठ है। कुल्लूकभट्ट (मनुस्मृति व्याख्याकार)-के अनुसार ' अनुदिष्ट' का उच्छिष्ट अर्थ है।

English

The knowledge that is immaculate, pure, free from doubts, and unsullied is my soul. The sages declare that (supreme knowledge) to be this (my soul).

अध्याय ६१

श्लोक 17

इत्येतदुक्तं परमं रहस्यं ज्ञानामृतं सर्ववेदेषु गूढम् ।जानाति योगी विजने ऽथ देशे युञ्जीत योगं प्रयतो ह्यजस्रम्

ityetaduktaṃ paramaṃ rahasyaṃ jñānāmṛtaṃ sarvavedeṣu gūḍham / jānāti yogī vijane 'tha deśe yuñjīta yogaṃ prayato hyajasram

हिन्दी अर्थ

मार्गशीर्ष तथा पौषे माघमासे तथेव च। तिस्त्रोऽष्टकाः समाख्याता कृष्णपक्षे तु सूरिभिः

English

The knowledge that is immaculate, pure, free from doubts, and unsullied is my soul. The sages declare that (supreme knowledge) to be this (my soul).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 61
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.