Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
62
अध्याय 62 / 95

Book 2 - Adhyaya 11

146 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ146 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६२

श्लोक 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) दशमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि योगं परमदुर्लभम् ।येनात्मानं प्रपश्यन्ति भानुमन्तमिवेश्वरम्

itī śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) daśamo 'dhyāyaḥ īśvara uvāca ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogaṃ paramadurlabham / yenātmānaṃ prapaśyanti bhānumantamiveśvaram

हिन्दी अर्थ

कदाचिदपि नाध्येयं कोविदारकपित्थयोः समानविद्यो च मृते तथा सब्रह्मचारिणि। आचार्ये संस्थिते वापि त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम्

English

Even those who see that greatest region as multifarious understand the unity of the unchanging principle after resorting to the greatest adherence to principles.

अध्याय ६२

श्लोक 2

योगाग्निर्दहति क्षिप्रमशेषं पापपञ्जरम् ।प्रसन्नं जायते ज्ञानं साक्षान्निर्वाणसिद्धिदम्

yogāgnirdahati kṣipramaśeṣaṃ pāpapañjaram / prasannaṃ jāyate jñānaṃ sākṣānnirvāṇasiddhidam

हिन्दी अर्थ

छिद्राण्येतानि विप्राणां येऽनध्यायाः प्रकीर्तिताः । हिंसन्ति राक्षसास्तेषु तस्मादेतान् विवर्जयेत्

English

Those devotees who perceive me, the greatest principle, the Isvara either as one or many, should be known as identical with that (Principle).

अध्याय ६२

श्लोक 3

योगात्संजायते ज्ञानं ज्ञानाद् योगः प्रवर्तते ।योगज्ञानाभियुक्तस्य प्रसीदति महेश्वरः

yogātsaṃjāyate jñānaṃ jñānād yogaḥ pravartate / yogajñānābhiyuktasya prasīdati maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

नैत्यिके नास्त्यनध्यायः संध्योपासन एव च। उपाकर्मणि कर्मान्ते होममन्त्रेषु चैव हि एकामृचमथैकं वा यजुः सामाथवा पुनः। अष्ट्रकाद्यास्वधीयीत मारुते चातिवायति

English

They directly perceive their own soul (Atman), the supreme lord full of perpetual bliss, above doubt. Reality incarnate. This is the exact position (truth).

अध्याय ६२

श्लोक 4

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा ।ये युञ्जन्तीह मद्योगं ते विज्ञेया महेश्वराः

ekakālaṃ dvikālaṃ vā trikālaṃ nityameva vā / ye yuñjantīha madyogaṃ te vijñeyā maheśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

अनध्यायस्तु नाङ्गेषु नेतिहासपुराणयोः। न धर्मशास्त्रेष्वन्येषु पर्वण्येतानि वर्जयेत्

English

They who are established i n their own self which is beyond Avyakta, are quiescent, resort to enjoy the supreme bliss which permeates everything and is identical with the universe.

अध्याय ६२

श्लोक 5

योगस्तु द्विविधो ज्ञेयो ह्यभावः प्रथमो मतः ।अपरस्तु महायोगः सर्वयोगोत्तमोत्तमः

yogastu dvividho jñeyo hyabhāvaḥ prathamo mataḥ / aparastu mahāyogaḥ sarvayogottamottamaḥ

हिन्दी अर्थ

एष धर्म: समासेन कीर्तितो ब्रह्मचारिणाम्। ब्रह्मणाभिहितः पूर्वमृषीणां भावितात्मनाम् पाठमात्रावसन्नस्तु पङ्के गौरिव सीदति

English

This is the greatest liberation. This is my excellent Sayujya (Identity with me). Poets know this as Nirvana, identity with Brahman and Kaivalya (absolute oneness)

अध्याय ६२

श्लोक 6

शून्यं सर्वनिराभासं स्वरूपं यत्र चिन्त्यते ।अभावयोगः स प्रोक्तो येनात्मानं प्रपश्यति

śūnyaṃ sarvanirābhāsaṃ svarūpaṃ yatra cintyate / abhāvayogaḥ sa prokto yenātmānaṃ prapaśyati

हिन्दी अर्थ

यदि त्वात्यन्तिकं वासं कर्तुमिच्छति वै गुरौ । युक्तः परिचरेदेनमाशरीरविमोक्षणात्

English

Hence, the only entity devoid of beginning, middle and end and the supremely auspicious one, is Lord Mahadeva. After realising him, one is liberated.

अध्याय ६२

श्लोक 7

यत्र पश्यति चात्मानं नित्यानन्दं निरञ्जनम् ।मयैक्यं स महायोगो भाषितः परमेश्वरः

yatra paśyati cātmānaṃ nityānandaṃ nirañjanam / mayaikyaṃ sa mahāyogo bhāṣitaḥ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

विद्वानोंने मार्गशीर्ष (अगहन), पौष और माघमासके कुष्णपक्षमें तीन अष्टकाओंका वर्णन किया है। लिसोढ़ा, सेमल, महुआ, कचनार और कैथ वृक्षकी छायामें कभी भी (वेदका) अध्ययन नहीं करना सहपाठी ब्रह्मचारीको मृत्यु होनेपर और आचार्यके अपने यहाँ आनेपर तीन रातका अनध्याय कहा गया है । जो अनध्याय बतलाये गये हैं, ये ब्राह्मणों (द्विजों)- के छिद्र-रूप हैं। इन अवसरोंपर राक्षस प्रहार करते

English

The sun does not shine there, nor does the moon, nor the group of stars nor the lightning. Illuminated by it the entire universe shines. It shines with great refulgence and is devoid of impurities. *

अध्याय ६२

श्लोक 8

ये चान्ये योगिनां योगाः श्रूयन्ते ग्रन्थविस्तरे ।सर्वे ते ब्रह्मयोगस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

ye cānye yogināṃ yogāḥ śrūyante granthavistare / sarve te brahmayogasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

हिन्दी अर्थ

हैं, इसलिये इनका परित्याग करना चाहिए

English

That which is called 'The All' (or universe) which is indivisible, immutable, pure, great, shines (brilliantly). The immovable principle which the knowers of the Brahman (or the Vedas) permanently visualize within themselves is the Isa (the Lord).

अध्याय ६२

श्लोक 9

यत्र साक्षात् प्रपश्यन्ति विमुक्ता विश्वमीश्वरम् ।सर्वेषामेव योगानां स योगः परमो मतः

yatra sākṣāt prapaśyanti vimuktā viśvamīśvaram / sarveṣāmeva yogānāṃ sa yogaḥ paramo mataḥ

हिन्दी अर्थ

नित्य-कर्म, संध्योपासन, उपाकर्म, आरब्धकर्मके अन्तमें और होममन्त्रोंमें अनध्याय नहीं होता (अर्थात् अनध्यायकालमें भी इनसे सम्बद्ध मन्त्र बोले जाते हैं।) अष्टकाओं और प्रबल वायुके चलनेपर भी ऋग्वेद, यजुर्वेद अथवा सामवेदके एक मन्त्रका पाठ (अवश्य) करना चाहिए। वेदाङ्गों और इतिहास-पुराणके अध्ययन और अन्य धर्मशास्त्रोंके अध्ययनमें अनध्याय नहीं होता, किंतु पर्वोमें इनके अध्ययनका त्याग करना चाहिए।

English

All the Vedas say that the Purusa is pure, nectarean, perpetual bliss and embodiment of truth. Those who have come to a definite conclusion through the study of the Vedas

अध्याय ६२

श्लोक 10

सहस्रशो ऽथ शतशो ये चेश्वरबहिष्कृताः ।न ते पश्यन्ति मामेकं योगिनो यतमानसाः

sahasraśo 'tha śataśo ye ceśvarabahiṣkṛtāḥ / na te paśyanti māmekaṃ yogino yatamānasāḥ

हिन्दी अर्थ

संक्षेपमें यह ब्रह्मचारियोंका धर्म बतलाया गया । पूर्वकालमें ब्रह्माने इसे शुद्धात्मा ऋषियोंको बतलाया था ॥ ७८--८१॥

English

Neither the Earth, nor the waters, nor the mind, nor the fire, nor the vital breath, nor the wind, nor the sky, nor the intellect, nor the consciousness, nor does anything else shine in the firmament. Only the Lord Siva alone shines in the great sky.

अध्याय ६२

श्लोक 11

प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारो ऽथ धारणा ।समाधिश्च मुनिश्रेष्ठा यमो नियम आसनम्

prāṇāyāmastathā dhyānaṃ pratyāhāro 'tha dhāraṇā / samādhiśca muniśreṣṭhā yamo niyama āsanam

हिन्दी अर्थ

जो द्विज वेदका अध्ययन न कर अन्यत्र (दूसरे शास्त्रोंको पढनेमें) प्रयत्न करता है, उस वेदबाह्य मूढ व्यक्तिके साथ द्विजातियोंको सम्भाषण नहीं करना चाहिए। द्विजको वेदके पाठमात्रसे संतुष्ट नहीं होना चाहिए। पाठमात्रसे वेदाध्ययनको समाप्त करनेवाला कीचड़में फँसी गौके समान कष्ट पाता है। जो विधिपूर्वक वेदका अध्ययन कर वेदके अर्थपर विचार नहीं करता है, वह अपने वंशके साथ शूद्रके समान

English

Thus has been communicated to you this topmost supreme secret, the knowledge that is sung in all the Vedas. The Yogi alone knows this. One should incessantly practise Yoga in a secluded place.

अध्याय ६२

श्लोक 12

मय्येकचित्ततायोगो वृत्त्यन्तरनिरोधतः ।तत्साधनान्यष्टधा तु युष्माकं कथितानि तु

mayyekacittatāyogo vṛttyantaranirodhataḥ / tatsādhanānyaṣṭadhā tu yuṣmākaṃ kathitāni tu

हिन्दी अर्थ

है। वह (वास्तवमें) पात्रता (योग्यता)-को नहीं प्राप्त करता है (अर्थात् वेदाध्ययन करनेवाला वेदार्थ अवश्य जाने यही तात्पर्यं है।)

English

This is how lydsa-gitd, the next section is introduced.

अध्याय ६२

श्लोक 13

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ ।यमाः संक्षेपतः प्रोक्ताश्चित्तशुद्धिप्रदा नृणाम्

ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahau / yamāḥ saṃkṣepataḥ proktāścittaśuddhipradā nṛṇām

हिन्दी अर्थ

यदि गुरुके पास ही जीवनपर्यन्त रहनेकी इच्छा हो तो शरीरके अन्त होनेतक बड़ी ही सावधानीपूर्वक इनकी (गुरुको) सेवा करनी चाहिए वेदाध्ययन द्विजको शास्त्राध्ययनके पूर्व अवश्य करना चाहिए, यही तात्पर्य है

English

Though I have followed Vehk. Edt., I think it better to take this line along with the above verse (no. 68). It would then mean: ' (This esoteric doctrine) has been conveyed to the twice-born, devotees and Brahma-carins.'

अध्याय ६२

श्लोक 14

कर्मणा मनसा वाचा सर्वभूतेषु सर्वदा ।अक्लेशजननं प्रोक्तं त्वहिंसा परमर्षिभिः

karmaṇā manasā vācā sarvabhūteṣu sarvadā / akleśajananaṃ proktaṃ tvahiṃsā paramarṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

३१८ ति कूर्मपुराण +

English

w. 70-90 are borrowed from the BG., as can be seen from the footnotes.

अध्याय ६२

श्लोक 15

अहिंसायाः परो धर्मो नास्त्यहिंसा परं सुखम् ।विधिना या भवेद्धिंसा त्वहिंसैव प्रकीर्तिता

ahiṃsāyāḥ paro dharmo nāstyahiṃsā paraṃ sukham / vidhinā yā bhaveddhiṃsā tvahiṃsaiva prakīrtitā

हिन्दी अर्थ

गत्वा वनं वा विधिवज्जुहुयाज्जातवेदसम्। अथवा (गुरु, गुरुपल्ली या उनके किसी सपिण्डके अधीयीत सदा नित्यं ब्रह्मनिष्ठः समाहितः॥ ८६॥ न रहनेपर) वनमें जाकर विधिपूर्वक अग्निमें हवन करना चाहिए और समाहित होकर ब्रह्ममें अत्यन्त निष्ठा रखते हुए नित्य वेदाभ्यास करना चाहिए। नित्य भस्म-स्नान सावित्रीं शतरुद्रीयं वेदान्तांश्च विशेषतः। करते हुए गायत्री, शतरुद्रिय और वेदान्त-शास्त्रोंका विशेष अभ्यसेत् सततं युक्तो भस्मस्नानपरायणः॥ ८७॥ रूपसे निरन्तर अभ्यास करते रहना चाहिए

English

Those who practise the great Yoga once, twice or thrice everyday or continuously should be known as Mahesvaras.

अध्याय ६२

श्लोक 16

सत्येन सर्वमाप्नोति सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् ।यथार्थकथनाचारः सत्यं प्रोक्तं द्विजातिभिः

satyena sarvamāpnoti satye sarvaṃ pratiṣṭhitam / yathārthakathanācāraḥ satyaṃ proktaṃ dvijātibhiḥ

हिन्दी अर्थ

एतद् विधानं परमं पुराणं वेदज्ञानकी प्राप्तिका यह सनातन विधान आप लोगोंको

English

Yoga should be known as one of two kinds. The first one is called as Abhava Yoga. The other one is known as the Mahayoga (the great Yoga). It is the most excellent among all Yogas.

अध्याय ६२

श्लोक 17

परद्रव्यापहरणं चौर्याद् वाथ बलेन वा ।स्तेयं तस्यानाचरणादस्तेयं धर्मसाधनम्

paradravyāpaharaṇaṃ cauryād vātha balena vā / steyaṃ tasyānācaraṇādasteyaṃ dharmasādhanam

हिन्दी अर्थ

वेदागमे सम्यगिहेरितं वः। बतलाया गया, प्राचीन कालमें श्रेष्ठ महर्षियोंके पूछनेपर पुरा महर्षिप्रवराभिपुष्टः भगवान् स्वायम्भुव मनुने स्वयं ही इसे कहा था। इस स्वायम्भुवो यन्मनुराह देवः॥ ८८॥ प्रकार अपने अन्तःकरणको ईश्वरमें समर्पित करके विधानको जाननेवाले जो पुरुष इस (ब्रह्मचर्य) विधिका अनुष्ठान

English

The Yoga wherein one's own soul is meditated upon

अध्याय ६२

श्लोक 18

कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा ।सर्वत्र मैथुनत्यागं ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते

karmaṇā manasā vācā sarvāvasthāsu sarvadā / sarvatra maithunatyāgaṃ brahmacaryaṃ pracakṣate

हिन्दी अर्थ

एवमीश्वरसमर्पितान्तरो (यथावत् पालन) करता है, वह क्रमशः समस्त मोह- योऽनुतिष्ठति विधिं विधानवित्। जालका परित्यागकर, अमर होते हुए अनामय शिवपदको मोहजालमपहाय सोऽमृतो प्राप्त करता है तथा अमर हो जाता है अर्थात् ब्रह्मस्वरूप

English

The Yoga wherein one sees one's own self as imma¬ culate, eternal bliss and identical with me is called by me as the highest Yoga.

अध्याय ६२

श्लोक 19

द्रव्याणामप्यनादानमापद्यपि यथेच्छया ।अपरिग्रह इत्याहुस्तं प्रयत्नेन पालयेत्

dravyāṇāmapyanādānamāpadyapi yathecchayā / aparigraha ityāhustaṃ prayatnena pālayet

हिन्दी अर्थ

याति तत् पदमनामयं शिवम्॥ ८९॥ होकर कृतकृत्य हो जाता है इति श्रीकूर्मपुराणे बद्साहस्रघां संहितायामुपरिविभागे चतुर्दशोऽध्यायः

English

Those other paths of Yogas practised by other Yogins and those Yogas which are heard (described) in other extensive works (on Yoga) do not deserve to be even one-six¬ teenth part of the Brahma-Yoga (Yoga leading to the realiz¬ ation of the Brahman).

अध्याय ६२

श्लोक 20

तपः स्वाध्यायसंतोषाः शौचमीश्वरपूजनम् ।समासान्नियमाः प्रोक्ता योगसिद्धिप्रदायिनः

tapaḥ svādhyāyasaṃtoṣāḥ śaucamīśvarapūjanam / samāsānniyamāḥ proktā yogasiddhipradāyinaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार छः हजार श्लोकोंवाली श्रीकूर्मपुराणसंहिताके उपरिंविभागमें चौदहवाँ अध्याय समाप्त हुआ

English

The Yoga in which the liberated souls directly perceive the universe as one with Isvara, that Yoga is considered to be the greatest of all Yogas.

अध्याय ६२

श्लोक 21

उपवासपराकादिकृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः ।शरीरशोषणं प्राहुस्तापसास्तप उत्तमम्

upavāsaparākādikṛcchracāndrāyaṇādibhiḥ / śarīraśoṣaṇaṃ prāhustāpasāstapa uttamam

हिन्दी अर्थ

गृहस्थधर्म तथा गृहस्थके सदाचारका वर्णन, धर्माचरण एवं सत्यधर्मकी महिमा व्यास उवाच व्यासजीने कहा--द्विजो ! द्विजोत्तमको चाहिए कि वह एक वेद, दो वेद (तीन) वेद अथवा वेदोंका अध्ययन कर और वेदके अर्थका ज्ञान प्राप्तकर खान (संस्कार-विशेष- समावर्तन) करे। गुरुको दक्षिणा

English

Thousands and numerous Yogins of controlled minds who consider themselves as excluded or different from Isvara do not perceive me as one without a second.

अध्याय ६२

श्लोक 22

वेदान्तशतरुद्रीयप्रणवादिजपं बुधाः ।सत्त्वशुद्धिकरं पुंसां स्वाध्यायं परिचक्षते

vedāntaśatarudrīyapraṇavādijapaṃ budhāḥ / sattvaśuddhikaraṃ puṃsāṃ svādhyāyaṃ paricakṣate

हिन्दी अर्थ

निवेदित कर उनकी आज्ञासे स्नान (समावर्तन) करे। व्रत (ब्रह्मचर्यब्रत) पूर्णकर उसके फलस्वरूप शक्ति-

English

O excellent sages, (the following are the essential adjuncts of Yoga) viz. Pranayama, Dhyana (meditation), Pratyahara (withdrawal of the sense-organs), Dharana (reten¬ tion), Samadhi (trance), Yama (control), Niyama (Restraint and observance), Asana (posture).

अध्याय ६२

श्लोक 23

स्वाध्यायस्य त्रयो भेदा वाचिकोपांशुमानसाः ।उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः

svādhyāyasya trayo bhedā vācikopāṃśumānasāḥ / uttarottaravaiśiṣṭyaṃ prāhurvedārthavedinaḥ

हिन्दी अर्थ

गुरवे तु वरं दत्त्वा स्नायीत तदनुज्ञया। सम्पन्न युक्तात्मा द्विज स्नान (समावर्तन)-का अधिकारी चीर्णब्रतोऽथ युक्तात्मा सशक्तः स्नातुमर्हति॥ २॥ होता है वैणवीं धारयेद् यष्ट्रिमन्तर्वासस्तथोत्तरम्। (स्नातकको) बाँसकी छड़ी, कौपीन, धोती

English

The adjuncts of the same Yoga have been narrated to you. Yoga is the concentration! of the mind in me alone along with control of the intermediary urges.

अध्याय ६२

श्लोक 24

यः शब्दबोधजननः परेषां शृण्वतां स्फुटम् ।स्वाध्यायो वाचिकः प्रोक्त उपांशोरथ लक्षणम्

yaḥ śabdabodhajananaḥ pareṣāṃ śṛṇvatāṃ sphuṭam / svādhyāyo vācikaḥ prokta upāṃśoratha lakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमण्डलुम्॥ ३॥ तथा उत्तरीय वस्त्र (चद्दर), दो यज्ञोपवीत, जलपूर्णं

English

Ahimsd (non-violence), Satya (truth), Asteya (non¬ stealth), (celibacy) and (non-possession

अध्याय ६२

श्लोक 25

ओष्ठयोः स्पन्दमात्रेण परस्याशब्दबोधकः ।उपांशुरेष निर्दिष्टः साहस्रो वाचिकाज्जपः

oṣṭhayoḥ spandamātreṇa parasyāśabdabodhakaḥ / upāṃśureṣa nirdiṣṭaḥ sāhasro vācikājjapaḥ

हिन्दी अर्थ

दो स्वर्णकुण्डल और वेद (कुशमुष्टि) धारण करना छत्रं चोष्णीषममलं पादुके चाप्युपानहौ। चाहिए तथा केश और नखोंको करवाकर स्वच्छ रौक्मे च कुण्डले वेदं कृत्तकेशनखः शुचि: ॥ ४॥ रहना चाहिए अन्यत्र काञ्चनाद् विप्रो न रक्तां बिभृयात् स्त्रजम्

English

It has been declared by the great sages that Ahirhsa (non-violence) is non-causation of distress to any living being at any time physically, mentally and verbally.

अध्याय ६२

श्लोक 26

यत्पदाक्षरसङ्गत्या परिस्पन्दनवर्जितम् ।चिन्तनं सर्वशब्दानां मानसं तं जपं विदुः

yatpadākṣarasaṅgatyā parispandanavarjitam / cintanaṃ sarvaśabdānāṃ mānasaṃ taṃ japaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

न रक्तमुल्बणं चान्यधृतं वासो न कुण्डिकाम्। नोपानहौ स्त्रजं चाथ पादुके च प्रयोजयेत्

English

There is no greater Virtue than Ahirhsa; there is nothing more conducive to happiness than Ahirhsa. The Hiihsa (violence) that is committed according to the injunctions (of the Vedas) is indeed glorified as Ahirhsa.

अध्याय ६२

श्लोक 27

यदृच्छालाभतो नित्यमलं पुंसो भवेदिति ।या धीस्तामृषयः प्राहुः संतोषं सुखलक्षणम्

yadṛcchālābhato nityamalaṃ puṃso bhavediti / yā dhīstāmṛṣayaḥ prāhuḥ saṃtoṣaṃ sukhalakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

उपवीतमलंकारं दर्भान् कृष्णाजिनानि च। नापसव्यं परीदध्याद् वासो न विकृतं वसेत् ऋतुकालाभिगामी स्याद् यावत् पुत्रोऽभिजायते। वर्जयेत् प्रतिषिद्धानि प्रयत्नेन दिनानि तु

English

The act of stating precisely in conformity to what is factual is called Salya (truthfulness) by the twice-born ones. One obtains everything through Satya. Everything is founded on Satya.

अध्याय ६२

श्लोक 28

बाह्यमाभ्यन्तरं शौचं द्विधा प्रोक्तं द्विजोत्तमाः ।मृज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं मनःशुद्धिरथान्तरम्

bāhyamābhyantaraṃ śaucaṃ dvidhā proktaṃ dvijottamāḥ / mṛjjalābhyāṃ smṛtaṃ bāhyaṃ manaḥśuddhirathāntaram

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं तद्वज्जन्मत्रयाहनि

English

Removal of another man's wealth or property either by stealth or through force is called Steya, (stealth). Refrain¬ ing from doing it is Asteya. It is a means of Virtue of merit.

अध्याय ६२

श्लोक 29

स्तुतिस्मरणपूजाभिर्वाङ्मनःकायकर्मभिः ।सुनिश्चला शिवे भक्तिरेतदीश्वरपूजनम्

stutismaraṇapūjābhirvāṅmanaḥkāyakarmabhiḥ / suniścalā śive bhaktiretadīśvarapūjanam

हिन्दी अर्थ

व्रतानि स्नातको नित्यं पावनानि च पालयेत् वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः ।

English

Eschewing copulation either physically, mentally and orally in all stages, at times, and in all places is called Brahmacarya (celibacy).

अध्याय ६२

श्लोक 30

यमाः सनियमाः प्रोक्ताः प्राणायामं निबोधत ।प्राणः स्वदेहजो वायुरायामस्तन्निरोधनम्

yamāḥ saniyamāḥ proktāḥ prāṇāyāmaṃ nibodhata / prāṇaḥ svadehajo vāyurāyāmastannirodhanam

हिन्दी अर्थ

(स्नातकको) नित्य स्वाध्याय करना चाहिए! केशकलापसे बाहर माला नहीं धारण करनी चाहिए । सोनेकी मालाको छोड़कर ब्राह्मणको रक्तवर्णकी माला धारण नहीं करनी चाहिए

English

Nontaking of monetary gifts voluntarily even during adversity is called Aparigraha. One should maintain it strenu¬ ously.

अध्याय ६२

श्लोक 31

उत्तमाधममध्यत्वात् त्रिधायं प्रतिपादितः ।स एव द्विविधः प्रोक्तः सगर्भो ऽगर्भ एव च

uttamādhamamadhyatvāt tridhāyaṃ pratipāditaḥ / sa eva dvividhaḥ proktaḥ sagarbho 'garbha eva ca

हिन्दी अर्थ

उसे नित्य सफेद एवं स्वच्छ वस्त्र धारण करना चाहिए तथा सुगन्धित द्रव्य-इत्र आदि धारणकर सदा सुगन्धयुक्त एवं सुवेशसे प्रियदर्शन होना चाहिए। धन रहनेपर पुराना और मैला वस्त्र धारण नहीं करना चाहिए। उद्वेगजनक अधिक लाल और दूसरोंद्वारा प्रयोग किया हुआ वस्त्र, कमण्डलु, जूता, माला तथा खड़ाऊँ नहीं धारण करना चाहिए। इसी प्रकार उसे (स्नातकको) दूसरे द्वारा (प्रयुक्त) यज्ञोपवीत, अलङ्कार,

English

Tapas (penance), SvMhyaya (self-study of Vedas), Santosa (contentment), Sauca {-pwcity), livara-Pujam (worship of God) these are mentioned as Niyamas (observances) succinctly. They are the bestowers of Yogic perfection {Siddhis).

अध्याय ६२

श्लोक 32

मात्राद्वादशको मन्दश्चतुर्विंशतिमात्रिकः ।मध्यमः प्राणसंरोधः षट्त्रिंशन्मात्रिकोत्तमः

mātrādvādaśako mandaścaturviṃśatimātrikaḥ / madhyamaḥ prāṇasaṃrodhaḥ ṣaṭtriṃśanmātrikottamaḥ

हिन्दी अर्थ

कुश और कृष्णमृगचर्मको धारण नहीं करना चाहिए । अपसव्य नहीँ रहना चाहिए, उसे विकृत (कटे-फटे) वस्त्रोंको धारण नहीं करना चाहिए॥ ६--८॥

English

Ascetics call it the excellent penance if the body is dessicated by means of fasts and observances of religious vows like Paraka, Krcchra, Candrayana etc.

अध्याय ६२

श्लोक 33

प्रस्वेदकम्पनोत्थानजनकत्वं यथाक्रमम् ।मन्दमध्यममुख्यानामानन्दादुत्तमोत्तमः

prasvedakampanotthānajanakatvaṃ yathākramam / mandamadhyamamukhyānāmānandāduttamottamaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने समान (कुलके अनुरूप) शुभ, अच्छे रूप और लक्षणोंसे सम्पन्न, योनि-सम्बन्धी दोषोंसे रहित पत्नीको विधिपूर्वक ग्रहण करना चाहिए । ब्राह्मण (द्विज)- को अपनी माताके गोत्रमें जो उत्पन्न न हो तथा जो अपने आर्ष गोत्रमें उत्पन्न न हो, ऐसी शील और सदाचारसे सम्पन्न भार्याको ग्रहण करना चाहिए

English

Learned men say that this is Svadhyaya if one per¬ forms the Japa of the Vedantic passages, Satarudriya (Vaj. Sarhhita XVI. 1-66), Pranava (Om) etc. It brings about the achievement of Sattva Guna in men.

अध्याय ६२

श्लोक 34

सगर्भमाहुः सजपमगर्भं विजपं बुधाः ।एतद् वै योगिनामुक्तं प्राणायामस्य लक्षणम्

sagarbhamāhuḥ sajapamagarbhaṃ vijapaṃ budhāḥ / etad vai yogināmuktaṃ prāṇāyāmasya lakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

पुत्रके उत्पन्न होनेतक ऋतुकालमें अपनी स्त्रीसे सहवास करना चाहिए, किंतु निषिद्ध दिनोंका प्रयत्नपूर्वक

English

There are. three types of Svadhyayas viz. Vacika (verbal), Uparhsu (inaudible muttering) axid Mdnasa (mental),

अध्याय ६२

श्लोक 35

सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह ।त्रिर्जपेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते

savyāhṛtiṃ sapraṇavāṃ gāyatrīṃ śirasā saha / trirjapedāyataprāṇaḥ prāṇāyāmaḥ sa ucyate

हिन्दी अर्थ

पूर्णिमाको और इसी प्रकार जन्मदिनसे तीन दिनपर्यन्त सदा ब्रह्मचर्यं धारण करना चाहिए आवसथ्य (संस्कार-विशेषसे संस्कृत स्मार्त अग्नि) नामक अग्निको स्थापना कर उसमें प्रतिदिन हवन करना चाहिए और नित्य पवित्र व्रतोंका पालन करना चाहिए। वेदमें बतलाये गये अपने कर्माको नित्य आलस्यरहित

English

The Svadhyaya (recitation or study of the Vedas) the words of which are clearly audible (understandable) to other listeners is called Vacika (vocal).

अध्याय ६२

श्लोक 36

रेचकः पूरकश्चैव प्राणायामो ऽथ कुम्भकः ।प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु योगिभिर्यतमानसैः

recakaḥ pūrakaścaiva prāṇāyāmo 'tha kumbhakaḥ / procyate sarvaśāstreṣu yogibhiryatamānasaiḥ

हिन्दी अर्थ

होकर करना चाहिए। इन्हें न करनेपर (स्नातक) शीघ्र

English

That which involves only the throbbing of lips but the words of which are inaudible to others is designated as Uparhsu (inaudible Svadhyaya). It is better (more efficacious) than vocal Japa.

अध्याय ६२

श्लोक 37

रेचको ऽजस्त्रनिश्वासात् पूरकस्तन्निरोधतः ।साम्येन संस्थितिर्या सा कुम्भकः परिगीयते

recako 'jastraniśvāsāt pūrakastannirodhataḥ / sāmyena saṃsthitiryā sā kumbhakaḥ parigīyate

हिन्दी अर्थ

अकुर्वाणः पतत्याशु नरकानतिभीषणान्॥ १४॥ ही अत्यन्त भयंकर नरकोंमें गिरता है १-मनुस्मृति (४1 ७२)-के अनुसार 'बहिर्माल्य'का अर्थ है-केशकलापसे बाहर माला। इसका आशय यह है कि सिरके ऊपर

English

The contemplation of all the words (of the text of (prayer) in the proper sequence of words and syllables

अध्याय ६२

श्लोक 38

इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु स्वभावतः ।निग्रहः प्रोच्यते सद्भिः प्रत्याहारस्तु सत्तमाः

indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣu svabhāvataḥ / nigrahaḥ procyate sadbhiḥ pratyāhārastu sattamāḥ

हिन्दी अर्थ

माला न पहने। सिरके नीचे कण्ठमें माला पहननी चाहिए।

English

Sages say that the praise-worthy attitude of the man who regards whatever wealth is acquired through luck (without striving for it)as sufficient (to him), is called contentment and it is characterised by a feeling of happiness.

अध्याय ६२

श्लोक 39

हृत्पुण्डरीके नाभ्यां वा मूर्ध्नि पर्वतमस्तके ।एवमादिषु देशेषु धारणा चित्तबन्धनम्

hṛtpuṇḍarīke nābhyāṃ vā mūrdhni parvatamastake / evamādiṣu deśeṣu dhāraṇā cittabandhanam

हिन्दी अर्थ

२-दाहिने कंधेके ऊपर तथा बाँयें हाथके नीचे यज्ञोपवीत जब रहता है तब अपसव्य कहा जाता है ऐसा श्राद्ध आदि विशेष अवसरपर ही विहित है।

English

O excellent Brahmanas, Sauca (cleanliness) is said to be twofold—the external and the internal. The external clean¬ liness is by means of clay and water, while the internal one con¬ sists of the purity of the mind.

अध्याय ६२

श्लोक 40

देशावस्थितिमालम्ब्य बुद्धेर्या वृत्तिसंततिः ।वृत्त्यन्तरैरसंसृष्टा तद्ध्यानं सूरयो विदुः

deśāvasthitimālambya buddheryā vṛttisaṃtatiḥ / vṛttyantarairasaṃsṛṣṭā taddhyānaṃ sūrayo viduḥ

हिन्दी अर्थ

अभ्यसेत् प्रयतो वेदं महायज्ञान् न हापयेत्। कुर्याद् गृह्याणि कर्माणि संध्योपासनमेव च

English

The extremely steady devotion to Siva through the Verbal, mental and physical activities such as singing eulogy, recollection (of His Name etc.) and worship (of Siva) is called Isa Pujana (Worship of God).

अध्याय ६२

श्लोक 41

एकाकारः समाधिः स्याद् देशालम्बनवर्जितः ।प्रत्ययो ह्यर्थमात्रेण योगसाधनमुत्तमम्

ekākāraḥ samādhiḥ syād deśālambanavarjitaḥ / pratyayo hyarthamātreṇa yogasādhanamuttamam

हिन्दी अर्थ

हैवतान्यपि गच्छेत कुर्याद् भार्याभिपोषणम् न धर्म ख्यापयेद् विद्वान् न पापं गूहयेदपि। कुर्वीतात्महितं नित्यं सर्वभूतानुकम्पकः

English

The Tamas and the Niyamas have been expounded. Now understand the Prandydma. Prana is the air circulating with¬ in one's own body. Its restraint is called Ayama.

अध्याय ६२

श्लोक 42

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणाः ।ध्यानं द्वादशकं यावत् समाधिरभिधीयते

dhāraṇā dvādaśāyāmā dhyānaṃ dvādaśadhāraṇāḥ / dhyānaṃ dvādaśakaṃ yāvat samādhirabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

वयसः कर्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च। वेषवाग्बुब्द्रिसारूप्यमाचरन् विचरेत् सदा

English

Pranayama is three-fold, the Uttama (excellent), Madhyama (the middling) znAthc Adhama (lowly). Another two¬ fold classification of Pranayama is Sagarbha and Agarbha (i.e. Pranayama with the repetition of Om or any other Mantra bija is Sagarbha and without it is called Agarbha).

अध्याय ६२

श्लोक 43

आसनं स्वस्तिकं प्रोक्तं पद्ममर्धासनं तथा ।साधनानां च सर्वेषामेतत्साधनमुत्तमम्

āsanaṃ svastikaṃ proktaṃ padmamardhāsanaṃ tathā / sādhanānāṃ ca sarveṣāmetatsādhanamuttamam

हिन्दी अर्थ

श्रुतिस्मृत्युदितः सम्यक् साधुभिर्यश्च सेवितः। तमाचारं निषेवेत नेहेतान्यत्र कर्हिचित् नित्यं स्वाध्यायशीलः स्यान्नित्यं यज्ञोपवीतवान्। सत्यवादी जितक्रोधो ब्रह्मभूयाय कल्पते

English

That Yoga is called Sunapha and is the triumph of Sagarbha type of Pranayama. O learned ones, the sages say that this is the characteristic of the breath-control of Yogins.

अध्याय ६२

श्लोक 44

ऊर्वोरुपरि विप्रेन्द्राः कृत्वा पादतले उभे ।समासीतात्मनः पद्ममेतदासनमुत्तमम्

ūrvorupari viprendrāḥ kṛtvā pādatale ubhe / samāsītātmanaḥ padmametadāsanamuttamam

हिन्दी अर्थ

संध्यास्नानपरो नित्यं ब्रह्मयज्ञपरायणः। अनसूयो मुदुर्दान्तो गृहस्थः प्रेत्य वर्धते

English

Controlling one's breath, one should repeat three times the Gayatrl Mantra along with its Vyahrtis (OM Bhuh, Bhuvah, Svah) and its head. This is called the breath-control.

अध्याय ६२

श्लोक 45

एकं पादमथैकस्मिन् विन्यस्योरुणि सत्तमाः ।आसीतार्धासनमिदं योगसाधनमुत्तमम्

ekaṃ pādamathaikasmin vinyasyoruṇi sattamāḥ / āsītārdhāsanamidaṃ yogasādhanamuttamam

हिन्दी अर्थ

दान्तो यज्वा देवभक्तो ब्रह्मलोके महीयते त्रिबर्गसेबी सततं देवतानां च पूजनम्। कुर्यादहरहर्नित्यं नमस्येत् प्रयतः सुरान्

English

It is mentioned in all scriptures by Yogins of fully controlled minds, that the Pranayama consists of three stages Recaka, Puraka and Kumbhaka.

अध्याय ६२

श्लोक 46

उभे कृत्वा पादतले जानूर्वोरन्तरेण हि ।समासीतात्मनः प्रोक्तमासनं स्वस्तिकं परम्

ubhe kṛtvā pādatale jānūrvorantareṇa hi / samāsītātmanaḥ proktamāsanaṃ svastikaṃ param

हिन्दी अर्थ

प्रयत्नपूर्वक वेदोंका अभ्यास करे। (पञ्च) महायज्ञोंका परित्याग न करे। अपने गृह्मसूत्रोंमें प्रतिपादित कर्माको करे और संध्योपासन कर्म करे

English

Recaka is exhalation of breath while its retention (in¬ halation) is called Puraka. The state of equilibrium (between the two) is spoken of as Kujnbhaka.

अध्याय ६२

श्लोक 47

अदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते ।अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा

adeśakāle yogasya darśanaṃ hi na vidyate / agnyabhyāse jale vāpi śuṣkaparṇacaye tathā

हिन्दी अर्थ

अपने समान अथवा श्रेष्ठ व्यक्तिसे मित्रता करे। ईश्वरकी आराधना करे। देवताओंकी भी पूजा करे और अपनी भार्याका भलीभाँति पोषण करे। विद्वान् व्यक्तिको चाहिए कि (अपने द्वारा अनुष्ठित) धर्मका वर्णन न करे और न अपने द्वारा किये गये पापको ही छिपाये। आत्मकल्याणका प्रयत्न करे और सहैव सभी प्राणियोंपर दया करे। अपनी अवस्था, कर्म, सम्पत्ति, ज्ञान और कुलके अनुसार सदा वेष धारण करे तथा संयत-वाणी

English

O excellent men, it is said by good men that the res¬ traint of the sense-organs which are naturally straying over the pleasurable objects is called Pratyahara.

अध्याय ६२

श्लोक 48

जन्तुव्याप्ते श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे ।सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये

jantuvyāpte śmaśāne ca jīrṇagoṣṭhe catuṣpathe / saśabde sabhaye vāpi caityavalmīkasaṃcaye

हिन्दी अर्थ

और बुद्धिसे यथोचित आचरण करते हुए लौकिक व्यवहारका निर्वाह करे। वेदों तथा धर्मशास्त्रोंमें जो कहा गया हो और जो सत्पुरुषोंसे भलीभाँति अनुष्ठित हो, उसी सदाचारका पालन करना चाहिए। इसके

English

Dharana is the fixation of the mind in the lotus of the heart, umbilical region, cerebral region limbs, forehead and such other spots.

अध्याय ६२

श्लोक 49

अशुभे दुर्जनाक्रान्ते मशकादिसमन्विते ।नाचरेद् देहबाधे वा दौर्मनस्यादिसंभवे

aśubhe durjanākrānte maśakādisamanvite / nācared dehabādhe vā daurmanasyādisaṃbhave

हिन्दी अर्थ

अतिरिक्त कभी भी दूसरे आचारका पालन नहीँ करना चाहिए यदि शास्त्रोंसे अपने मार्गका निर्धारण करनेमें किसी कारण असामर्थ्य हो तो (शास्त्रोक्त) जिस मार्गसे माता- पिता गये हों और पितामह आदिने जिस मार्गका अवलम्बन किया हो, उसी मार्गका स्वयं भी अनुसरण

English

Learned men called Dhyana (contemplation) as the continuous concentration of mind which is fixed on particular spot (part of the body) and is undistracted by any other object nearby.

अध्याय ६२

श्लोक 50

सुगुप्ते सुशुभे देशे गुहायां पर्वतस्य तु ।नद्यास्तीरे पुण्यदेशे देवतायतने तथा

sugupte suśubhe deśe guhāyāṃ parvatasya tu / nadyāstīre puṇyadeśe devatāyatane tathā

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। यही सज्जनोंका मार्ग है। इस मार्गका अवलम्बन करनेवालेका पतन नहीं होता

English

The perception of one form (object of contemplation) alone is Samadhi (trance) wherein the awareness ofthe surround¬ ing place is absent. Only the object is perceived. This is the excellent injunction in the Yoga.

अध्याय ६२

श्लोक 51

गृहे वा सुशुभे रम्ये विजने जन्तुवर्जिते ।युञ्जीत योगी सततमात्मानं मत्परायणः

gṛhe vā suśubhe ramye vijane jantuvarjite / yuñjīta yogī satatamātmānaṃ matparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

नित्य स्वाध्यायपरायण रहे, नित्य यज्ञोपवीत धारण करनेवाला, ब्रह्मस्वरूप हो जाता है। नित्य स्नान और संध्या करनेवाला, ब्रह्मयज्ञ (स्वाध्याय) -परायण रहनेवाला, असूयारहित, मृदु तथा जितेन्द्रिय गृहस्थ परलोकमें अभ्युदय प्राप्त करता है। राग, भय और क्रोधसे रहित,

English

Twelve Pranayamas lead up to the Dharana; twelve Dharanas lead into Dhyana. Twelve such Dhyanas are said to constitute a Samadhi.

अध्याय ६२

श्लोक 52

नमस्कृत्य तु योगीन्द्रान् सशिष्यांश्च विनायकम् ।गुरुं चैवाथ मां योगी युञ्जीत सुसमाहितः

namaskṛtya tu yogīndrān saśiṣyāṃśca vināyakam / guruṃ caivātha māṃ yogī yuñjīta susamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

लोभ एवं मोहसे शून्य, गायत्रीके जपमें तत्पर रहनेवाला और श्राद्ध करनेवाला गृहस्थ मुक्त हो जाता है। माता, पिता, गौ और ब्राह्मणके हित करनेमें निरत रहनेवाला, जितेन्द्रि यजन करनेवाला तथा देवताओंका भक्त

English

Asanas (bodily postures) are (mainly three) Svastika, Padma and Ardha. This is the most excellent of all means.

अध्याय ६२

श्लोक 53

आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्ममर्धमथापि वा ।नासिकाग्रे समां दृष्टिमीषदुन्मीलितेक्षणः

āsanaṃ svastikaṃ baddhvā padmamardhamathāpi vā / nāsikāgre samāṃ dṛṣṭimīṣadunmīlitekṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठा प्रात करता है। निरन्तर (धर्म, अर्थ एवं कामरूप) त्रिवर्गका पालन और देवताओंका पूजन करना चाहिए तथा प्रयत्नपूर्वक नित्य देवताओंको नमस्कार करना चाहिए॥ २१--२५॥ यथाशक्ति चरन् कर्म निन्दितानि विवर्जयेत्

English

O leading Brahmanas, the soles of both the feet are placed over the thighs. Sitting thus is called the excellent Padma posture.

अध्याय ६२

श्लोक 54

कृत्वाथ निर्भयः शान्तस्त्यक्त्वा मायामयं जगत् ।स्वात्मन्यवस्थितं देवं चिन्तयेत् परमेश्वरम्

kṛtvātha nirbhayaḥ śāntastyaktvā māyāmayaṃ jagat / svātmanyavasthitaṃ devaṃ cintayet parameśvaram

हिन्दी अर्थ

गृहस्थो मुच्यते बन्धात् नात्र कार्या विचारणा

English

Both the soles of the feet are placed in between the knees and the things; seating oneself in this excellent posture is called Svastika.

अध्याय ६२

श्लोक 55

शिखाग्रे द्वादशाङ्गुल्ये कल्पयित्वाथ पङ्कजम् ।धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनम्

śikhāgre dvādaśāṅgulye kalpayitvātha paṅkajam / dharmakandasamudbhūtaṃ jñānanālaṃ suśobhanam

हिन्दी अर्थ

स्वदुःखेष्विव कारुण्यं परदुःखेषु सौहृदात्। दयेति मुनयः प्राहुः साक्षाद् धर्मस्य साधनम् विज्ञानमिति तद् विद्याद् येन धर्मो विवर्धते

English

O excellent Brahmanas, when one sits placing one's foot on the other thigh (e.g. right foot on the left thigh), it becomes Ardhasana. It is an excellent posture for the accomplishment of Yoga.

अध्याय ६२

श्लोक 56

ऐश्वर्याष्टदलं श्वेतं परं वैराग्यकर्णिकम् ।चिन्तयेत् परमं कोशं कर्णिकायां हिरण्मयम्

aiśvaryāṣṭadalaṃ śvetaṃ paraṃ vairāgyakarṇikam / cintayet paramaṃ kośaṃ karṇikāyāṃ hiraṇmayam

हिन्दी अर्थ

धर्मकार्यान्निवृत्तश्चेन्न तद् विज्ञानमिष्यते

English

Yoga is not seen practised at in the improper time or in an unsuitable place; nor should it be practised near fire in water or on dried leaf-stack.

अध्याय ६२

श्लोक 57

सर्वशक्तिमयं साक्षाद् यं प्राहुर्दिव्यमव्ययम् ।ओङ्कारवाच्यमव्यक्तं रश्मिजालसमाकुलम्

sarvaśaktimayaṃ sākṣād yaṃ prāhurdivyamavyayam / oṅkāravācyamavyaktaṃ raśmijālasamākulam

हिन्दी अर्थ

सत्येन लोकाञ्जयति सत्यं तत्परमं पदम्। यथाभूतप्रवादं तु सत्यमाहुर्मनीषिणः अपनी सम्पत्तिका (शास्त्रानुसार यथायोग्य) सदा विभाग करनेवालाः, क्षमावान्, दयायुक्त व्यक्ति ही गृहस्थ कहलाता है। केवल गृहमें रहनेसे कोई गृहस्थ नहीं कहलाता। क्षमा, दया, विशिष्ट ज्ञान (लौकिक

English

After bowing down to leading Yogins,i their disciples. Lord Vinayaka, his own preceptor and me, the Yogin shall begin the practice of Yoga with full concentration of the mind.

अध्याय ६२

श्लोक 58

चिन्तयेत् तत्र विमलं परं ज्योतिर्यदक्षरम् ।तस्मिन् ज्योतिषि विन्यस्यस्वात्मानं तदभेदतः

cintayet tatra vimalaṃ paraṃ jyotiryadakṣaram / tasmin jyotiṣi vinyasyasvātmānaṃ tadabhedataḥ

हिन्दी अर्थ

एवं शास्त्रीय ज्ञान), सत्य, दम, शम और अध्यात्मज्ञानमें निरत होना-यह ब्राह्मणका लक्षण है। यथाशक्ति (विहित) कर्माको करते हुए निन्दित कर्मोका परित्याग करना चाहिए॥ २६--२८ ॥

English

One should meditate on it with concentration and think of Mahesvara as a single form, after purifying all the principles through Pranava.

अध्याय ६२

श्लोक 59

ध्यायीताकाशमध्यस्थमीशं परमकारणम् ।तदात्मा सर्वगो भूत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्

dhyāyītākāśamadhyasthamīśaṃ paramakāraṇam / tadātmā sarvago bhūtvā na kiñcidapi cintayet

हिन्दी अर्थ

विशेषरूपसे श्रेष्ठ द्विजको इस सम्बन्धमें प्रमाद नहीं करना चाहिए। मोहरूपी कल्मषको धोकर और श्रेष्ठ योगको प्राप्तकर गृहस्थ बन्धनसे मुक्त हो जाता है। इसमें संशय नहीं करना चाहिए। दूसरेके क्रोधसे उत्पन्न ताड्नस्वरूप दोषोंको सहना ही क्षमा है

English

Or the Atman should be fixed in the greatest region which is free from impurity, after purifying one's own body with the self-same water of perfect knowledge.

अध्याय ६२

श्लोक 60

एतद् गुह्यतमं ध्यानं ध्यानान्तरमथोच्यते ।चिन्तयित्वा तु पूर्वोक्तं हृदये पद्ममुत्तमम्

etad guhyatamaṃ dhyānaṃ dhyānāntaramathocyate / cintayitvā tu pūrvoktaṃ hṛdaye padmamuttamam

हिन्दी अर्थ

सौहार्दवश अपने दुःखके समान ही दूसरोंके दुःखमें उनके प्रति करुणाभावको मुनियोंने 'दया' इस नामसे कहा है। यह धर्मका साक्षात् साधन है। चौदह विद्याओंको यथार्थरूपसे धारण करनेको ही विज्ञान

English

One should dedicate one's soul unto me and concentrate one's mind in me and take up the Bhasma from the

अध्याय ६२

श्लोक 61

आत्मानमथ कर्तारं तत्रानलसमत्विषम् ।मध्ये वह्निशिखाकारं पुरुषं पञ्चविंशकम्

ātmānamatha kartāraṃ tatrānalasamatviṣam / madhye vahniśikhākāraṃ puruṣaṃ pañcaviṃśakam

हिन्दी अर्थ

समझना चाहिए इससे धर्मकी वृद्धि होती है। विधिपूर्वक विद्याको ग्रहण कर लेने और उसके अर्थको भलीभाँति जान लेनेपर भी यदि (कोई व्यक्ति) धर्म-कायाँसे निवृत्त (विरत) रहता है, उन्हें नहीं करता तो उसका वह (अध्ययन) विज्ञान नहीं कहलाता है॥ ३१--३३ ॥

English

Then one should meditate upon Lord Isana in the form of the supreme light within one's own Atman. This is the Yoga, pertaining to Pasupati. It is conducive to the liberation of the Fasu from the Pasa.

अध्याय ६२

श्लोक 62

चिन्तयेत् परमात्मानं तन्मध्ये गगनं परम् ।ओङ्करबोधितं तत्त्वं शाश्वतं शिवमच्युतम्

cintayet paramātmānaṃ tanmadhye gaganaṃ param / oṅkarabodhitaṃ tattvaṃ śāśvataṃ śivamacyutam

हिन्दी अर्थ

सत्यके आचरणसे लोकोंपर विजय प्राप्त होती है, सत्य ही वह (सर्वोच्च) परमपद है। जो जैसा है उसका उसी रूपमें कथन ही मनीषियोंने सत्य कहा है। शरीरका उपरम (शरीरकी चेष्टाओंका नियन्त्रण अर्थात्

English

This is the path of all the Vedantas. The Sruti says that it is beyond all Asramas (stages of life). This is the greatest esoteric truth that should be concealed as it bestows Sayujya with absorption in me.

अध्याय ६२

श्लोक 63

अव्यक्तं प्रकृतौ लीनं परं ज्योतिरनुत्तमम् ।तदन्तः परमं तत्त्वमात्माधारं निरञ्जनम्

avyaktaṃ prakṛtau līnaṃ paraṃ jyotiranuttamam / tadantaḥ paramaṃ tattvamātmādhāraṃ nirañjanam

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियोंका निग्रह) दम है और शम (मनका नियन्त्रण) प्रज्ञा (प्रकृष्ट ज्ञान)-के विशद अवभाससे उत्पन्न होता है। अध्यात्म (आत्म-सम्बन्धी) ज्ञानको ही अविनश्वर तत्त्व समझना चाहिए जहाँ पहुँचनेपर शोक नहीं १-सम्पत्तिका पाँच भाग--( १) धर्मके लिये, (२) यशके लिये, (३) सम्पत्तिको बढ़ानेके लिये, (४) अपने भोगके लिये, (५) स्वजनके लिये-करनेसे इस लोक तथा परलोकमें सुख प्राप्त होता है। २-चार वेद, छः वेदाङ्ग (-शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्दःशास्त्र, ज्योतिष), पुराण, न्यायशास्त्र, मीमांसा और

English

Hence, you all should worship me, the supreme Lord, by means of the path of knowledge or the path of devotion or by means of the greatest Vmagya (detachment).

अध्याय ६२

श्लोक 64

ध्यायीत तन्मयो नित्यमेकरूपं महेश्वरम् ।विशोध्य सर्वतत्त्वानि प्रणवेनाथवा पुनः

dhyāyīta tanmayo nityamekarūpaṃ maheśvaram / viśodhya sarvatattvāni praṇavenāthavā punaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मशास्त्र-ये चौदह विद्याएँ हैं।

English

Ever pure, one should worship me with the mind endowed with enlightenment. He should renounce all Karmas, accept no monetary gift and should partake of the alms (volun¬ tarily given).

अध्याय ६२

श्लोक 65

संस्थाप्य मयि चात्मानं निर्मले परमे पदे ।प्लावयित्वात्मनो देहं तेनैव ज्ञानवारिणा

saṃsthāpya mayi cātmānaṃ nirmale parame pade / plāvayitvātmano dehaṃ tenaiva jñānavāriṇā

हिन्दी अर्थ

३२२ + कूर्मपुराण मे यया स देवो भगवान् विद्यया वेद्यते पर: । साक्षाद् देवो महादेवस्तज्ज्ञानमिति कीर्तितम्

English

Lihga pertaining to Isvara must be conceived of in jewels etc., and the Lord may be worshipped. All this is one with Lihga and everything is within Lihga.

अध्याय ६२

श्लोक 66

मदात्मा मन्मयो भस्म गृहीत्वा ह्यग्निहोत्रजम् ।तेनोद्धृत्य तु सर्वाङ्गमग्निरित्यादिमन्त्रतः ।चिन्तयेत् स्वात्मनीशानं परं ज्योतिः स्वरूपिणम्

madātmā manmayo bhasma gṛhītvā hyagnihotrajam / tenoddhṛtya tu sarvāṅgamagnirityādimantrataḥ / cintayet svātmanīśānaṃ paraṃ jyotiḥ svarūpiṇam

हिन्दी अर्थ

महायज्ञपरो विप्रो लभते तदनुत्तमम्

English

Hence, O Brahmanas, one should always resort to virtuous activities for the sake of liberation. This is the secret of the Vedas. It should not be given (indiscriminately) to any one and everyone.

अध्याय ६२

श्लोक 67

एष पाशुपतो योगः पशुपाशविमुक्तये ।सर्ववेदान्तसारो ऽयमत्याश्रममिति श्रुतिः

eṣa pāśupato yogaḥ paśupāśavimuktaye / sarvavedāntasāro 'yamatyāśramamiti śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मस्यायतनं यत्राच्छरीरं परिपालयेत्। न हि देहं विना रुद्रः पुरुषैर्विद्यते परः नित्यं धर्मार्थकामेषु युज्येत नियतो द्विज: । न धर्मवर्जितं काममर्थं वा मनसा स्मरेत्

English

This auspicious knowledge of Brahman should be imparted by you to the disciples of quiescent minds". After mentioning this matter, the unborn Lord spoke to the leading Yogins.

अध्याय ६२

श्लोक 68

एतत् परतरं गुह्यं मत्सायुज्योपपादकम् ।द्विजातीनां तु कथितं भक्तानां ब्रह्मचारिणाम्

etat parataraṃ guhyaṃ matsāyujyopapādakam / dvijātīnāṃ tu kathitaṃ bhaktānāṃ brahmacāriṇām

हिन्दी अर्थ

सीदन्नपि हि धर्मेण न त्वधर्म समाचरेत्। धर्मो हि भगवान् देवो गतिः सर्वेषु जन्तुषु

English

Baudhayana Gr. S. II.5.47-53, also Manu II. 49-50.

अध्याय ६२

श्लोक 69

ब्रह्मचर्यमहिंसा च क्षमा शौचं तपो दमः ।संतोषः सत्यमास्तिक्यं व्रताङ्गानि विशेषतः

brahmacaryamahiṃsā ca kṣamā śaucaṃ tapo damaḥ / saṃtoṣaḥ satyamāstikyaṃ vratāṅgāni viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

भूतानां प्रियकारी स्यात् न परद्रोहकर्मधीः । न वेददेवतानिन्दां कुर्यात् तैश्च न संवसेत् यस्त्विमं नियतं विप्रो धर्माध्यायं पठेच्छुचि: । अध्यापयेत् श्रावयेद् वा ब्रह्मलोके महीयते

English

This method of clasping the feet of the preceptor is prescribed in Dh. S. of Visnu (28.15), Baudhayana (1.2.24) and Manu 11.72.

अध्याय ६२

श्लोक 70

एकेनाप्यथ हीनेन व्रतमस्य तु लुप्यते ।तस्मादात्मगुणोपेतो मद्व्रतं वोढुमर्हति

ekenāpyatha hīnena vratamasya tu lupyate / tasmādātmaguṇopeto madvrataṃ voḍhumarhati

हिन्दी अर्थ

जिस विद्याके द्वारा वे परात्पर देवाधिदेव साक्षात् भगवान् महादेव जाने जाते हैं, उसे ही ज्ञान कहा गया है। उनमें निष्ठा रखनेवाला, उनके परायण रहनेवाला, कभी भी क्रोध न करनेवाला, पवित्र, (पञ्च) महायज्ञोंको

English

As this path dispels all sins and is meritorious and as it is resorted to by multitudes of sages, listen to it with attentive mind, even as I narrate it to all of you.

अध्याय ६२

श्लोक 71

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।बहवो ऽनेन योगेन पूता मद्भावमागताः

vītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥ / bahavo 'nena yogena pūtā madbhāvamāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाला विद्वान् विप्र उस श्रेष्ठ तत्त्वको प्राप्त करता है। धर्मके आयतन इस शरीरका प्रयत्नपूर्वक पालन करना चाहिए। बिना देहके मनुष्य उस परात्पर रुद्रको नहीं जान सकता। नियत (संयत) द्विजको नित्य धर्म, अर्थ एवं कामकी साधनामें लगे रहना चाहिए। धर्मे रहित काम अथवा अर्थका मनसे भी स्मरण नहीं करना चाहिए। धर्मके पालनमें कष्ट पाते हुए भी (उसका परित्यागकर) अधर्मका आचरण नहीं करना चाहिए।

English

O excellent Brahmanas, in the eighth year of his life from the day of conception or from the day of birth one should be invested with the sacred thread in accordance with the injunc¬ tions of one's own Sutra. He should then study the Vedas.

अध्याय ६२

श्लोक 72

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।ज्ञानयोगेन मां तस्माद् यजेत परमेश्वरम्

ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham / jñānayogena māṃ tasmād yajeta parameśvaram

हिन्दी अर्थ

धर्मदेवता ही सभी प्राणियोंके भगवान् और गति हैं। (इसलिये) प्राणियोंका प्रिय करनेवाला बनना चाहिए। दूसरोंसे द्रोह करनेकी बुद्धिवाला नहीं होना चाहिए। वेदकी तथा देवताओंकी निन्दा नहीं करनी चाहिए और

English

He should have a ritualistic staff, wear a girdle and a secred thread and the skin of a black antelope, subsist on alms, observe celibacy and should stay happily in his hermitage (or stage of life).

अध्याय ६२

श्लोक 73

अथवा भक्तियोगेन वैराग्येण परेण तु ।चेतसा बोधयुक्तेन पूजयेन्मां सदा शुचिः

athavā bhaktiyogena vairāgyeṇa pareṇa tu / cetasā bodhayuktena pūjayenmāṃ sadā śuciḥ

हिन्दी अर्थ

(जो इनकी निन्दा करता है) उसके साथ रहना (भी) नहीं चाहिए॥ ३६--४१॥ जो विप्र पवित्रतापूर्वक नित्य इस धर्माध्यायका अध्ययन, अध्यापन अथवा उपदेश करता है, वह ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठा प्रात करता है

English

Cotton thread was created formerly by Brahma for the purpose of Upavita (sacred thread). It consists of thrice- spun yarn. It should be made of Kusa grass or cotton.

अध्याय ६२

श्लोक 74

सर्वकर्माणि संन्यस्य भिक्षाशी निष्परिग्रहः ।प्राप्नोति मम सायुज्यं गुह्यमेतन्मयोदितम्

sarvakarmāṇi saṃnyasya bhikṣāśī niṣparigrahaḥ / prāpnoti mama sāyujyaṃ guhyametanmayoditam

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे षद्साहक्रथां संहितायामुपरिविभागे पञ्चदशोऽध्यायः

English

A Brahmana should always wear the sacred thread and keep his tuft of hair (on the head) tied into a knot. Otherwise, whatever rite he performs shall be futile.

अध्याय ६२

श्लोक 75

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।निर्ममो निरहङ्कारो यो मद्भक्तः स मे प्रियः

adveṣṭā sarvabhūtānāṃ maitraḥ karuṇa eva ca / nirmamo nirahaṅkāro yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ

हिन्दी अर्थ

नित्यं याचनको न स्यात् पुनस्तं नैव याचयेत्। प्राणानपहरत्येवं याचकस्तस्य दुर्मत्तिः न देवद्रव्यहारी स्याद् विशेषेण द्विजोत्तमः। ब्रह्मस्वं वा नापहरेदापद्यपि कदाचन

English

He should wear unmutilated (unsewn?) cloth of cotton (which may be) ochre-coloured. White cloth without holes (i.e. not torn) is the excellent wearing apparel.

अध्याय ६२

श्लोक 76

संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।मय्यर्पितमनो बुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः

saṃtuṣṭaḥ satataṃ yogī yatātmā dṛḍhaniścayaḥ / mayyarpitamano buddhiryo madbhaktaḥ sa me priyaḥ

हिन्दी अर्थ

न विषं विषमित्याहुर्ब्रह्मस्वं विषमुच्यते । देवस्वं चापि यत्नेन सदा परिहरेत् ततः

English

The skin of the black antelope makes an excellent upper cloth. It is auspicious. If the hide of the antelope is not available, that of Ruru deer is prescribed.

अध्याय ६२

श्लोक 77

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स हि मे प्रियः

yasmānnodvijate loko lokānnodvijate ca yaḥ / harṣāmarṣabhayodvegairmukto yaḥ sa hi me priyaḥ

हिन्दी अर्थ

पुष्पे शाकोदके काष्ठे तथा मूले फले तृणे। अदत्तादानमस्तेयं मनुः प्राह प्रजापतिः ग्रहीतव्यानि पुष्पाणि देवार्चनविधौ द्विजाः । नैकस्मादेव नियतमननुज्ञाय केवलम्

English

If the thread is placed over the left arm and under the right arm it is called Upavita.' This is the way in which it is always worn. If it is worn round the neck (like a garland) it is called JVivita.

अध्याय ६२

श्लोक 78

अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।सर्वारम्भपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः

anapekṣaḥ śucirdakṣa udāsīno gatavyathaḥ / sarvārambhaparityāgī bhaktimān yaḥ sa me priyaḥ

हिन्दी अर्थ

तृणं काष्ठं फलं पुष्पं प्रकाशं वै हरेद् बुधः ।

English

O Brahmanas, if the thread is worn over the right arm and under the left arm it is called Pracindvita. It should be followed at the time of the performance of the rites for the Pitrs.

अध्याय ६२

श्लोक 79

तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी संतुष्टो येन केनचित् ।अनिकेतः स्थिरमतिर्मद्भक्तो मामुपैष्यति

tulyanindāstutirmaunī saṃtuṣṭo yena kenacit / aniketaḥ sthiramatirmadbhakto māmupaiṣyati

हिन्दी अर्थ

व्यासजीने कहा किसी भी प्राणीकी हिंसा नहीं करनी चाहिए और कभी भी झूठ नहीं बोलना चाहिए। अहितकर और अप्रिय वचन नहीं बोलना चाहिए और कभी भी चोरी नहीं करनी चाहिए। दूसरेके तृण, शाक, मिट्टी अथवा जलका भी अपहरण करनेवाला प्राणी नरक प्राप्त करता है। राजा, शूद्र तथा पतित व्यक्तिसे दान नहीं लेना चाहिए। अशक्त होनेपर भी दूसरेसे याचना नहीं करनी चाहिए। विद्वान् व्यक्तिको निन्तदितों

English

The girdle of the Brahmana should be made of the Munja grass twisted three times. It shall be soft and of equal thickness throughout. There may be one or three knots. O Brahmanas, (if Munja grass is unavailable), it may be made of Kusa grass as well.

अध्याय ६२

श्लोक 80

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मत्परायणः ।मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं परमं पदम्

sarvakarmāṇyapi sadā kurvāṇo matparāyaṇaḥ / matprasādādavāpnoti śāśvataṃ paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

(पापमें रत)-का परित्याग करना चाहिए॥ १--३॥

English

A Brahmana should hold a staffs made ofBilva or Palasa tree. It should come up to his head (in height). It can be made of any other tree (prescribed as being) worthy of being used for sacrifices. It should be soft and devoid of crack in the middle.

अध्याय ६२

श्लोक 81

चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।निराशीर्निर्ममो भूत्वा मामेकं शरणं व्रजेत्

cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ / nirāśīrnirmamo bhūtvā māmekaṃ śaraṇaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

नित्य याचना करनेवाला नहीं होना चाहिए और एक ही व्यक्तिसे दुबारा नहीं माँगना चाहिए। याचना करनेवाला दुर्बुद्धि व्यक्ति (दाताके) प्राणोंका ही हरण? करता हैं। विशेषरूपसे श्रेष्ठ ब्राह्मणको देवसम्बन्धी द्रव्यका अपहरण नहीं करना चाहिए। आपत्ति पड्नेपर भी ब्राह्मणके धनका कभी भी अपहरण न करे

English

A should perform the 5a«(f4)'«-Prayers with

अध्याय ६२

श्लोक 82

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।कर्मण्यभिप्रवृत्तो ऽपि नैव तेन निबध्यते

tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ / karmaṇyabhipravṛtto 'pi naiva tena nibadhyate

हिन्दी अर्थ

विषको विष नहीं कहा जाता बल्कि ब्राह्मणका धन ही विष-रूप है इसी प्रकार देवसम्बन्धी स्वत्वका भी प्रयत्नपूर्वक सदा त्याग करना चाहिए। प्रजापति मनुने

English

Thereafter, he should perform the rites of the fire- worship in accordance with the injunctions, both in the morning and in the evening. He should propitiate Devas, the sages as well as the Pitrs only after taking bath.

अध्याय ६२

श्लोक 83

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति तत्पदम्

nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ / śārīraṃ kevalaṃ karma kurvannāpnoti tatpadam

हिन्दी अर्थ

इन सभी पदार्थोंको (इनके स्वामीद्वारा) बिना दिये ग्रहण कर लेनेको अस्तेय कहा है (अर्थात् पुष्प, शाक आदि यदि दूसरेके हैं तब भी अत्यावश्यक होनेपर धर्मार्थ या प्राणरक्षार्थ इनका प्रयोजनानुसार ग्रहण करनेपर चोरीका दोष नहीं लगता)

English

He should worship the deities with flowers, leaves and water. He should invariably revere the elders, according to the prescription in dharma.

अध्याय ६२

श्लोक 84

यदृच्छालाभतुष्टस्य द्वन्द्वातीतस्य चैव हि ।कुर्वतो मत्प्रसादार्थं कर्म संसारनाशनम्

yadṛcchālābhatuṣṭasya dvandvātītasya caiva hi / kurvato matprasādārthaṃ karma saṃsāranāśanam

हिन्दी अर्थ

द्विजो! देवपूजाके लिये अन्य स्वामीका पुष्प ग्रहण किया जा सकता है। परंतु केवल एक ही स्थानसे बिना आज्ञाके प्रतिदिन पुष्प नहीं ग्रहण करना चाहिए। विप्रो! विद्वान् व्यक्ति केवल धर्मकार्यके

English

Desirous of* longevity and health but, excluding (request for) wealth, he should humbly bow down respectfully saying (atthe same time his name). "Sir, this I am (so and so) by name".

अध्याय ६२

श्लोक 85

मन्मना मन्नमस्कारो मद्याजी मत्परायणः ।मामुपैष्यति योगीशं ज्ञात्वा मां परमेश्वरम्

manmanā mannamaskāro madyājī matparāyaṇaḥ / māmupaiṣyati yogīśaṃ jñātvā māṃ parameśvaram

हिन्दी अर्थ

लिये तृण, काष्ठ, फल, पुष्प प्रकट-रूपसे ग्रहण कर सकता है, अन्य प्रकारसे ग्रहण करनेपर वह पतित धर्मार्थ केवलं विप्रा ह्यन्यथा पतितो भवेत्॥ ९॥ हो जाता है

English

At the time of obeisance, the Brahmam should be told: O be longlived, O gentle one, at the end of his name, the long letter A should be added with the Pluta accent (of three mores) on the penultimate syllable (i.e. the vowel is prolated).

अध्याय ६२

श्लोक 86

मद्बुद्धयो मां सततं बोधयन्तः परस्परम् ।कथयन्तश्च मां नित्यं मम सायुज्यमाप्नुयुः

madbuddhayo māṃ satataṃ bodhayantaḥ parasparam / kathayantaśca māṃ nityaṃ mama sāyujyamāpnuyuḥ

हिन्दी अर्थ

१-राजासे दान लेनेपर तेजका हास होता है-' राजान्नं हरते तेजः ' । २-पुनः-पुनः याचनासे दाताको कष्ट होना स्वाभाविक है। अतः यहाँ दाताके प्राण-हरणसे तात्पर्य कष्ट पहुँचानेसे है।

English

If a Brahmana does not salute in return when saluted, he shall not be honoured by learned men he isjust like a Sudra.

अध्याय ६२

श्लोक 87

एवं नित्याभियुक्तानां मायेयं कर्मसान्वगम् ।नाशयामि तमः कृत्स्नं ज्ञानदीपेन भास्वता

evaṃ nityābhiyuktānāṃ māyeyaṃ karmasānvagam / nāśayāmi tamaḥ kṛtsnaṃ jñānadīpena bhāsvatā

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणो ! धर्म जाननेवालोंने यह मर्यादा स्थिर को क्षुधातेर्नान्यथा विप्रा धर्मविद्धिरिति स्थिति: ॥ १०॥ है कि केवल भूखसे पीड़ित व्यक्ति रास्तेमें स्थित तिल,

English

The hands should be cross-wise when touching the feet of a preceptor. His left foot should be touched with the left hand and the right foot should be touched with the right hand.

अध्याय ६२

श्लोक 88

मद्बुद्धयो मां सततं पूजयन्तीह ये जनाः ।तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्

madbuddhayo māṃ satataṃ pūjayantīha ye janāḥ / teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmyaham

हिन्दी अर्थ

न धर्मस्यापदेशेन पापं कृत्वा व्रतं चरेत्। व्रतेन पापं प्रच्छाद्य कुर्वन् स्त्रीशूद्रदम्भनम्

English

One should in the first instance make obeisance to that gentleman from whom one has acquired regular, Vedic or spiritual knowledge.

अध्याय ६२

श्लोक 89

ये ऽन्ये च कामभोगार्थं यजन्ते ह्यन्यदेवताः ।तेषां तदन्तं विज्ञेयं देवतानुगतं फलम्

ye 'nye ca kāmabhogārthaṃ yajante hyanyadevatāḥ / teṣāṃ tadantaṃ vijñeyaṃ devatānugataṃ phalam

हिन्दी अर्थ

प्रेत्येह चेदूशो विप्रो गर्ह्मते ब्रह्मवादिभिः। छदानाचरितं यच्च व्रतं रक्षांसि गच्छति बैडालब्रतिनः पापा लोके धर्मविनाशकाः। सद्यः पतन्ति पापेषु कर्मणस्तस्य तत् फलम्

English

(While paying obeisance) one should carry in one's hands, water, alms, flowers, sacrificial twigs and such other things. Now (should he do so?) when performing the rites of gods.

अध्याय ६२

श्लोक 90

ये चान्यदेवताभक्ताः पूजयन्तीह देवताः ।मद्भावनासमायुक्ता मुच्यन्ते ते ऽपि भावतः

ye cānyadevatābhaktāḥ pūjayantīha devatāḥ / madbhāvanāsamāyuktā mucyante te 'pi bhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

पाषण्डिनो विकर्मस्थान् वामाचारांस्तथैव च। पाञ्चरात्रान् पाशुपतान् वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत्

English

On meeting a Brahmana, one shall ask him about Kusda (welfare), a Ksatriya should be asked Anamaya ( non¬ ailment); Vaisya should be asked about his Kema (prosperity and security) and Sudra should be asked about his health.

अध्याय ६२

श्लोक 91

तस्मादनीश्वरानन्यांस्त्यक्त्वा देवानशेषतः ।मामेव संश्रयेदीशं स याति परमं पदम्

tasmādanīśvarānanyāṃstyaktvā devānaśeṣataḥ / māmeva saṃśrayedīśaṃ sa yāti paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

बेदनिन्दारतान् मर्त्यान् देवनिन्दारतांस्तथा। द्विजनिन्दारतांश्चैव मनसापि न चिन्तयेत् देवद्रोहाद् गुरुद्रोहः कोटिकोटिगुणाधिकः । ज्ञानापवादो नास्तिक्यं तस्मात् कोटिगुणाधिकम्

English

Mentally, Verbally and Physically one should obey these. On seeing the preceptor, one shall get up and make obeis¬ ance with palms joined in reverence.

अध्याय ६२

श्लोक 92

त्यक्त्वा पुत्रादिषु स्नेहं निः शोको निष्परिग्रहः ।यजेच्चामरणाल्लिङ्गे विरक्तः परमेश्वरम्

tyaktvā putrādiṣu snehaṃ niḥ śoko niṣparigrahaḥ / yajeccāmaraṇālliṅge viraktaḥ parameśvaram

हिन्दी अर्थ

मूँग तथा यव आदि पदार्थोंको एक मुट्ठी मात्र ग्रहण कर सकता है दूसरे जो भूखसे पीडित नहीं हैं, ऐसा नहीं कर सकते

English

One should not sit along with these; one should not argue with these for the sake of money (over money matters).

अध्याय ६२

श्लोक 93

ये ऽर्चयन्ति सदा लिङ्गं त्यक्त्वा भोगानशेषतः ।एकेन जन्मना तेषां ददामि परमैश्वरम्

ye 'rcayanti sadā liṅgaṃ tyaktvā bhogānaśeṣataḥ / ekena janmanā teṣāṃ dadāmi paramaiśvaram

हिन्दी अर्थ

पाप करके धर्मके बहाने किसी व्रतका अनुष्ठान नहीं करना चाहिए। व्रतके द्वारा पापको छिपाकर जो स्त्री और शूद्रोंका प्रबञ्चन करता है, वह विप्र इहलोक तथा परलोकमें ब्रह्मवादियोंद्वारा निन्दित होता है। छलके द्वारा किया गया व्रत राक्षसोंको प्राप्त होता है

English

Even a person who has risen up by dint of other good qualities, incurs downfall if he hates elders. Among all these elders, five are particularly to be revered.

अध्याय ६२

श्लोक 94

परानन्दात्मकं लिङ्गं केवलं सन्निरञ्जनम् ।ज्ञानात्मकं सर्वगतं योगिनां हृदि संस्थितम्

parānandātmakaṃ liṅgaṃ kevalaṃ sannirañjanam / jñānātmakaṃ sarvagataṃ yogināṃ hṛdi saṃsthitam

हिन्दी अर्थ

यदि (यज्ञोपवीतादि) लिङ्गका अनधिकारी व्यक्ति इन लिङ्गों (चिह्लों-लक्षणों)-को धारणकर वेष बनाकर जीविकाका निर्वाह करता है तो वह इन लिङ्गोंके वास्तविक अधिकारी पुरुषोंके पापोंका भागी होता है और तिर्यक्

English

Among them the first three are the most excellent, (viz.) he who procreates, she who gives birth to and he by whom learning is imparted and among these three (at first) the mother (should be) highly respected.

अध्याय ६२

श्लोक 95

ये चान्ये नियता भक्ता भावयित्वा विधानतः ।यत्र क्वचन तल्लिङ्गमर्चयन्ति महेश्वरम्

ye cānye niyatā bhaktā bhāvayitvā vidhānataḥ / yatra kvacana talliṅgamarcayanti maheśvaram

हिन्दी अर्थ

(पक्षी आदि) योनिको प्राप्त करता है। लोकमें धर्मके विनाशक वैडालब्रती' (ढोंगी) पापी लोग शीघ्र ही पापयोनिमें जाते हैं। उनके दुष्कर्मका यही फल है। पाखंडी (वेदशास्त्राननुमत-व्रत लिङ्गधारी), निषिद्ध कर्म करनेवाले, वाममार्गी, पाञ्चरात्र और पाशुपत व्रतवालोंका वाणीमात्रसे भी सत्कार नहीं करना चाहिए

English

There is no way of fully repaying their debts (by helping them in return). One should continuously do everything physically, mentally and verbally that pleases them.

अध्याय ६२

श्लोक 96

जले वा वह्निमध्ये वाव्योम्नि सूर्ये ऽथवान्यतः ।रत्नादौ भावयित्वेशमर्चयेल्लिङ्गमैश्वरम्

jale vā vahnimadhye vāvyomni sūrye 'thavānyataḥ / ratnādau bhāvayitveśamarcayelliṅgamaiśvaram

हिन्दी अर्थ

वेदकी निन्दामें परायण, देवताओंकी निन्दामें निरत और ब्राह्मणोंकी निन्दा करनेमें संलग्न मनुष्योंका मनसे भी चिन्तन नहीं करना चाहिए। इनका यज्ञ कराना, इनके साथ विवाह आदि (योनि)-का सम्बन्ध, सहवास

English

Without being permitted by these two, the son should not perform any other holy rite excepting what yields salvation as well as the Nitya and Naimittika rites.

अध्याय ६२

श्लोक 97

सर्वं लिङ्गमयं ह्येतत् सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम् ।तस्माल्लिङ्गे ऽर्चयेदीशं यत्र क्वचन शाश्वतम्

sarvaṃ liṅgamayaṃ hyetat sarvaṃ liṅge pratiṣṭhitam / tasmālliṅge 'rcayedīśaṃ yatra kvacana śāśvatam

हिन्दी अर्थ

तथा बात करनेसे प्राणी पतित हो जाता है, अतः प्रयत्रपूर्वक इनका परित्याग करना चाहिए। देवताके द्रोहसे गुरुका द्रोह करोड़ों गुना अधिक दोषपूर्ण होता है। उस गुरुद्रोहसे भी शास्त्रीय ज्ञानको निन्दा करना और नास्तिकताका भाव करोड़ गुना अधिक दोषपूर्ण है

English

Those who have vast learning and are endowed with perfect knowledge, holy rites and good attributes, do worship. The Sruti says that the Brahmana should offer Svasti (Blessings, may it be well with you) to people of all castes.

अध्याय ६२

श्लोक 98

अग्नौ क्रियावतामप्सु व्योम्नि सूर्ये मनीषिणाम् ।काष्ठादिष्वेव मूर्खाणां हृदि लिङ्गन्तुयोगिनाम्

agnau kriyāvatāmapsu vyomni sūrye manīṣiṇām / kāṣṭhādiṣveva mūrkhāṇāṃ hṛdi liṅgantuyoginām

हिन्दी अर्थ

-विडालव्रतसे जो अपनी जीविका चलाता है वह वैडालव्रती है। इसका आशय यह है कि जैसे विडाल (बिल्ली) मूषक आदिको पकड़कर खानेके लिये ध्याननिष्ठकी तरह विनीतकी भांति बैठता है, वैसे ही जो दूसरोंको धोखा देकर अपने स्वार्थकी सिद्धिमात्रक लिये ध्यान, विनयभाव आदिका स्वॉग रचता है, वह वैडालव्रती है ।

English

A Brahmacarin (a religious student) should beg for alms everyday from the houses of persons not devoid of Vedas and Yajnas and those who strictly adhere to their duties. He should be pure in mind and body.

अध्याय ६२

श्लोक 99

यद्यनुत्पन्नविज्ञानो विरक्तः प्रीतिसंयुतः ।यावज्जीवं जपेद् युक्तः प्रणवं ब्रह्मणो वपुः

yadyanutpannavijñāno viraktaḥ prītisaṃyutaḥ / yāvajjīvaṃ japed yuktaḥ praṇavaṃ brahmaṇo vapuḥ

हिन्दी अर्थ

२-अतिथि-सत्कारकालमें इनके उपस्थित होनेपर अतिथिके समान इनका सत्कार नहीं करना चाहिए। जो लोग आदर योग्य नही हैं, उन्हें भी जीविका-निर्वाहके लिये यथाशक्ति देनेका विधान होनेसे जीवनोपयोगी वस्तु देनेका निषेध यहाँ नहीं है। गोभिश्च हैवतैर्विप्रे: कृष्या राजोपसेवया। कुलान्यकुलतां यान्ति यानि हीनानि धर्मतः

English

Looking at it, he should be delighted and contented.

अध्याय ६२

श्लोक 100

अथवा शतरुद्रीयं जपेदामरणाद् द्विजः ।एकाकी यतचित्तात्मा स याति परमं पदम्

athavā śatarudrīyaṃ japedāmaraṇād dvijaḥ / ekākī yatacittātmā sa yāti paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

कुविवाहैः क्रियालोपैर्वदानध्ययनेन च। कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च

English

Gluttonous eating is ill for health and destructive of longevity, and it does not secure heaven. It is non-meritorious and reproached by the world. Hence, one should avoid it.

अध्याय ६२

श्लोक 101

वसेद् वामरणाद् विप्रो वाराणस्यां समाहितः ।सो ऽपीश्वरप्रसादेन याति तत् परमं पदम्

vased vāmaraṇād vipro vārāṇasyāṃ samāhitaḥ / so 'pīśvaraprasādena yāti tat paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

अश्रौतधर्माचरणात् क्षिप्रं नश्यति वै कुलम् न शूद्रराज्ये निवसेन्न पाषण्डजनेर्वृते

English

Rules regarding answering calls of nature should be a part of hygiene. But Dharma Sutras (e.g. Apastamba 1.11.30, 15-30, Vasistha VI. 10-19) and Smrtis like Manu (IV. 45-52, 56), Yaj. (I. 16-17) and

अध्याय ६२

श्लोक 102

तत्रोत्क्रमणकाले हि सर्वेषामेव देहिनाम् ।ददाति तत् परं ज्ञानं येन मुच्येत बन्धनात्

tatrotkramaṇakāle hi sarveṣāmeva dehinām / dadāti tat paraṃ jñānaṃ yena mucyeta bandhanāt

हिन्दी अर्थ

मुक्त्वा समुद्रयोर्देशं नान्यत्र निवसेद् द्विज:

English

He shall be pure if he performs the.ifcamaraa rite by means of the body belonging to the divinity (i.e. Daiva Tirtha) Pure at the outset, a Bramana should perform Acamana three times.

अध्याय ६२

श्लोक 103

वर्णाश्रमविधिं कृत्स्नं कुर्वाणो मत्परायणः ।तेनैव जन्मना ज्ञानं लब्ध्वा याति शिवं पदम्

varṇāśramavidhiṃ kṛtsnaṃ kurvāṇo matparāyaṇaḥ / tenaiva janmanā jñānaṃ labdhvā yāti śivaṃ padam

हिन्दी अर्थ

पुण्याश्च विश्रुता नद्यस्तत्र वा निवसेद् द्विज: नान्यत्र निवसेत् पुण्यं नान्त्यजग्रामसंनिधौ

English

He should touch the mouth with the root of the thumb well-covered.* (?) He should then touch the eyes by means of the thumb and the ring finger.

अध्याय ६२

श्लोक 104

ये ऽपि तत्र वसन्तीह नीचा वा पापयोनयः ।सर्वे तरन्ति संसारमीश्वरानुग्रहाद् द्विजाः

ye 'pi tatra vasantīha nīcā vā pāpayonayaḥ / sarve taranti saṃsāramīśvarānugrahād dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

न संवसेच्च पतितैर्न चण्डालैर्न पुक्कसैः। न मूखेर्नावलिप्तैश्व नान्त्यैर्नान्त्यावसायिभिः

English

He should touch both the nostrils by joining together the tips of the index finger and the thumb. He should touch the ears by joining together the tips of the small finger and the thumb.

अध्याय ६२

श्लोक 105

किन्तु विघ्ना भविष्यन्ति पापोपहतचेतसाम् ।धर्मं समाश्रयेत् तस्मान्मुक्तये नियतं द्विजाः

kintu vighnā bhaviṣyanti pāpopahatacetasām / dharmaṃ samāśrayet tasmānmuktaye niyataṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

एकादश समुद्दिष्टा दोषाः साङ्कर्यसंज्ञिताः समीपे वा व्यवस्थानात् पापं संक्रमते नृणाम्। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन साङ्कर्यं परिवर्जयेत्

English

He should touch the arms with all fingers and the heart with palm. He should touch the umbilical region and the head, with all fingers. Or he shall touch both of them by means of the thumb.

अध्याय ६२

श्लोक 106

एतद् रहस्यं वेदानां न देयं यस्य कस्य चित् ।धार्मिकायैव दातव्यं भक्ताय ब्रह्मचारिणे

etad rahasyaṃ vedānāṃ na deyaṃ yasya kasya cit / dhārmikāyaiva dātavyaṃ bhaktāya brahmacāriṇe

हिन्दी अर्थ

गायसे, देवताओंसे, ब्राह्मणोंसे, कृषिसे तथा राजाको सेवासे जीविका-निर्वाह करनेवाले व्यक्तियोंका कुल दोषपूर्ण हो जाता है; क्योंकि ये वृत्तियाँ धर्मको दृष्टिसे हीन वृत्तियाँ हैं । कुविवाह, (नित्य अथवा धार्मिक) क्रियाओंका

English

He should drink water three times. Thereby the deities are well delighted. We have heard that Brahma, Visnu and Mahesa are delighted thereby.

अध्याय ६२

श्लोक 107

व्यास उवाच इत्येतदुक्त्वा भगवानात्मयोगमनुत्तमम् ।व्याजहार समासीनं नारायणमनामयम्

vyāsa uvāca ityetaduktvā bhagavānātmayogamanuttamam / vyājahāra samāsīnaṃ nārāyaṇamanāmayam

हिन्दी अर्थ

लोप, वेदोंके अध्ययन न करने और ब्राह्मणोंके अनादर करनेसे कुल दोषपूर्ण हो जाता है वेदविरुद्ध धर्मोका आचरण करनेसे कुल शीघ्र ही नष्ट हो जाता है। आश्रोत्रिय, शूद्र तथा विहित आचारसे रहित (द्विज)-को दान देनेसे दाताका कुल शीघ्र ही नष्ट हो जाता है

English

By the wiping off (Parimarjana) of mouth the Gaiiga and the Yamuna are pleased. When the eyes are wiped the moon and the sun are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 108

मयैतद् भाषितं ज्ञानं हितार्थं ब्रह्मवादिनाम् ।दातव्यं शान्तचित्तेभ्यः शिष्येभ्यो भवता शिवम्

mayaitad bhāṣitaṃ jñānaṃ hitārthaṃ brahmavādinām / dātavyaṃ śāntacittebhyaḥ śiṣyebhyo bhavatā śivam

हिन्दी अर्थ

अधार्मिकों तथा पाखंडीजनोंसे युक्त और अत्यधिक रोगसे आक्रान्त ग्राममें तथा शूद्रके राज्यमें निवास नहीं करना चाहिए। द्विजको चाहिए कि वह हिमालय एवं विन्ध्यपर्वतके मध्यके देश और पूर्व तथा पश्चिम दिशाके

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 109

उक्त्वैवमथ योगीन्द्रानब्रवीद् भगवानजः ।हिताय सर्वभक्तानां द्विजातीनां द्विजोत्तमाः

uktvaivamatha yogīndrānabravīd bhagavānajaḥ / hitāya sarvabhaktānāṃ dvijātīnāṃ dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

समुद्रके तटवर्ती शुभ प्रदेशको छोड़कर अन्यत्र निवास नहीं करे। अथवा जहाँ स्वाभाविकरूपसे नित्य कृष्ण (कृष्णसार मृग-जातिविशेषके मृग) मृग विचरण करते होती हों, द्विजको वहाँ निवास करना चाहिए

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 110

भवन्तो ऽपि हि मज्ज्ञानं शिष्याणां विधिपूर्वकम् ।उपदेक्ष्यन्ति भक्तानां सर्वेषां वचनान्मम

bhavanto 'pi hi majjñānaṃ śiṣyāṇāṃ vidhipūrvakam / upadekṣyanti bhaktānāṃ sarveṣāṃ vacanānmama

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ द्विजको नदीके किनारेसे आधे कोसतकको

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 111

अयं नारायणो यो ऽहमीश्वरो नात्र संशयः ।नान्तरं ये प्रपश्यन्ति तेषां देयमिदं परम्

ayaṃ nārāyaṇo yo 'hamīśvaro nātra saṃśayaḥ / nāntaraṃ ye prapaśyanti teṣāṃ deyamidaṃ param

हिन्दी अर्थ

रहना चाहिए और न अन्त्यजोंके ग्रामके समीपमें रहना चाहिए। पतित, चण्डाल, पुक्कस, मूर्ख, अभिमानी (धन आदिके मदसे गर्वित), अन्त्यज (म्लेच्छ, रजक आदि) और अन्त्यावसायीके साथ नहीं रहना चाहिए। (इनके पंक्तिमें बैठकर भोजन करना, बरतनों और पके हुए भोजनका मेल (मिश्रण, परस्पर आदान-प्रदान), यज्ञ करना, अध्यापन, विवाहादिका सम्बन्ध, साथमें भोजन करना और दसवाँ साथमें अध्ययन करना तथा साथमें

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 112

ममैषा परमा मूर्तिर्नारायणसमाह्वया ।सर्वभूतात्मभूतस्था शान्ता चाक्षरसंज्ञिता

mamaiṣā paramā mūrtirnārāyaṇasamāhvayā / sarvabhūtātmabhūtasthā śāntā cākṣarasaṃjñitā

हिन्दी अर्थ

यज्ञ कराना-ये ग्यारह 'सांकर्य' नामवाले दोष बतलाये गये हैं। इन सांकर्य-दोषयुक्त व्यक्तियोंके समीपमें भी रहनेसे मनुष्यमें पापका संक्रमण हो जाता है। अतः सभी प्रकारके प्रयत्रोंसे सांकर्यं (दोष)-का परित्याग

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 113

ये त्वन्यथा प्रपश्यन्ति लोके भेददृशो जनाः ।न ते मां संप्रपश्यन्ति जायन्ते च पुनः पुनः

ye tvanyathā prapaśyanti loke bhedadṛśo janāḥ / na te māṃ saṃprapaśyanti jāyante ca punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

यहाँ घृणाका भाव नहीं है। जन्मान्तरकृत क्माँके आधारपर यह केवल एक व्यवस्था है। ३२६ कूर्मपुराण एकपङ्क्त्युपविष्टा ये न स्पृशन्ति परस्परम्। एक पंक्तिमें बैठे रहनेपर भी जो एक-दूसरेका

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 114

ये त्विमं विष्णुमव्यक्तं मां वा देवं महेश्वरम् ।एकीभावेन पश्यन्ति न तेषां पुनरुद्भवः

ye tvimaṃ viṣṇumavyaktaṃ māṃ vā devaṃ maheśvaram / ekībhāvena paśyanti na teṣāṃ punarudbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

भस्मना कृतमर्यादा न तेषां संकरो भवेत्

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 115

तस्मादनादिनिधनं विष्णुमात्मानमव्ययम् ।मामेव संप्रपश्यध्वं पूजयध्वं तथैव हि

tasmādanādinidhanaṃ viṣṇumātmānamavyayam / māmeva saṃprapaśyadhvaṃ pūjayadhvaṃ tathaiva hi

हिन्दी अर्थ

अग्निना भस्मना चैव सलिलेनावसेकतः। द्वारेण स्तम्भमार्गण षड्भिः पङ्क्तिर्विभिद्यते न संवदेत् सूतके च न कञ्चिन्मर्मणि स्पृशेत्

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 116

ये ऽन्यथा मां प्रपश्यन्ति मत्वेमं देवतान्तरम् ।ते यान्ति नरकान् घोरान् नाहं तेषुव्यवस्थितः

ye 'nyathā māṃ prapaśyanti matvemaṃ devatāntaram / te yānti narakān ghorān nāhaṃ teṣuvyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

न देवगुरुविप्राणां दीयमानं तु वारयेत्। न चात्मानं प्रशंसेद् वा परनिन्दां च वर्जयेत्। वेदनिन्दां देवनिन्दां प्रयत्नेन विवर्जयेत्

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 117

मूर्खं वा पण्डितं वापि ब्राह्मणं वा मदाश्रयम् ।मोचयामि श्वपाकं वा न नारायणनिन्दकम्

mūrkhaṃ vā paṇḍitaṃ vāpi brāhmaṇaṃ vā madāśrayam / mocayāmi śvapākaṃ vā na nārāyaṇanindakam

हिन्दी अर्थ

यस्तु देवानृषीन् विप्रान् वेदान् वा निन्दति द्विजः । न तस्य निष्कृतिर्दृष्टा शास्त्रेष्विह मुनीश्वराः निन्दयेद् वै गुरुं देवं वेदं वा सोपबृंहणम्। कल्पकोटिशतं साग्रं रौरवे पच्यते नरः

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 118

तस्मादेष महायोगी मद्भक्तैः पुरुषोत्तमः ।अर्चनीयो नमस्कार्यो मत्प्रीतिजननाय हि

tasmādeṣa mahāyogī madbhaktaiḥ puruṣottamaḥ / arcanīyo namaskāryo matprītijananāya hi

हिन्दी अर्थ

कर्णौ पिधाय गन्तव्यं न चेतानवलोकयेत्

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 119

एवमुक्त्वा समालिङ्ग्य वासुदेवं पिनाकधृक् ।अन्तर्हितो ऽभवत् तेषां सर्वेषामेव पश्यताम्

evamuktvā samāliṅgya vāsudevaṃ pinākadhṛk / antarhito 'bhavat teṣāṃ sarveṣāmeva paśyatām

हिन्दी अर्थ

स्पर्श नहीं करते हों और बीचमें भस्मके द्वारा रेखारूप मर्यादा खींचे हों, उनमें सांकर्य-दोष नहीं होता। अग्नि, भस्म, जलके छिड़काव, द्वार, स्तम्भ तथा मार्ग-इन छ:के द्वारा पंक्तिका खंडन हो जाता है। अकारण शत्रुता, विवाद तथा चुगुलखोरी नहीं करनी चाहिए। दूसरेके खेतमें चरती हुई गायको किसीको बतलाना नहीं चाहिए। सूतक (अशौच)-युक्त व्यक्तिसे बात न को और किसीके भी मर्मका स्पर्श न करे

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 120

नारायणो ऽपि भगवांस्तापसं वेषमुत्तमम् ।जग्राह योगिनः सर्वांस्त्यक्त्वा वै परमं वपुः

nārāyaṇo 'pi bhagavāṃstāpasaṃ veṣamuttamam / jagrāha yoginaḥ sarvāṃstyaktvā vai paramaṃ vapuḥ

हिन्दी अर्थ

विद्वान् व्यक्ति दूसरोंको सूर्यमण्डल, इन्द्रधनुष, चिताग्रि

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 121

ज्ञातं भवद्भिरमलं प्रसादात् परमेष्ठिनः ।साक्षादेव महेशस्य ज्ञानं संसारनाशनम्

jñātaṃ bhavadbhiramalaṃ prasādāt parameṣṭhinaḥ / sākṣādeva maheśasya jñānaṃ saṃsāranāśanam

हिन्दी अर्थ

बहुत लोगोंके साथ और बन्धु-बान्धवोंके साथ विरोध नहीं करना चाहिए स्वयंके प्रति जैसा आचरण प्रतिकूल हो, वैसा आचरण दूसरोंके प्रति न करे पक्षकी तिथिको न कहे, न नक्षत्रोंका निर्देश करे। श्रेष्ठ द्विज रजस्वला स्त्रीसे बात न करे और न ही अपवित्र व्यक्तिसे बात करे देवता, गुरु तथा ब्राह्मणोंको दी जा रही वस्तुका निषेध न करे। अपनी प्रशंसा न को

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 122

गच्छध्वं विज्वराः सर्वे विज्ञानं परमेष्ठिनः ।प्रवर्तयध्वं शिष्येभ्यो धार्मिकेभ्यो मुनीश्वराः

gacchadhvaṃ vijvarāḥ sarve vijñānaṃ parameṣṭhinaḥ / pravartayadhvaṃ śiṣyebhyo dhārmikebhyo munīśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

और दूसरेकी निन्दाका त्याग करे। वेदनिन्दा तथा देवनिन्दाका प्रयत्नपूर्वक (सर्वथा) परित्याग करे

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 123

इदं भक्ताय शान्ताय धार्मिकायाहिताग्नये ।विज्ञानमैश्वरं देयं ब्राह्मणाय विशेषतः

idaṃ bhaktāya śāntāya dhārmikāyāhitāgnaye / vijñānamaiśvaraṃ deyaṃ brāhmaṇāya viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

मुनीश्वरो! जो द्विज देवताओं, ऋषियों, ब्राह्मणों अथवा वेदोंकी निन्दा करता है, उसके लिये इस लोकमें कोई प्रायश्चित्त शास्त्रोंमें दिखलायी नहीं देता। गुर, करनेवाला व्यक्ति सैकड़ों, करोड़ों वर्षोसे भी अधिक समयतक रौरव नरकमें कष्ट भोगता है । (देवता, शास्त्र आदिकी) निन्दा होनेपर (यदि उत्तर देनेका सामर्थ्य न हो तो) चुपचाप रहना चाहिए, उत्तरमें (दुराग्रहीसे)

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 124

एवमुक्त्वा स विश्वात्मा योगिनां योगवित्तमः ।नारायणो महायोगी जगामादर्शनं स्वयम्

evamuktvā sa viśvātmā yogināṃ yogavittamaḥ / nārāyaṇo mahāyogī jagāmādarśanaṃ svayam

हिन्दी अर्थ

कुछ भी नहीं बोलना चाहिए। अथवा उस समय कान बंदकर अन्यत्र चला जाय और उन निन्दकोंकी ओर देखे भी नहीं॥ ३८--४०॥ विद्वान् व्यक्तिको दूसरोंके रहस्योंको जाननेका प्रयास

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 125

ते ऽपि देवादिदेवेशं नमस्कृत्य महेश्वरम् ।नारायणं च भूतादिं स्वानि स्थानानि भेजिरे

te 'pi devādideveśaṃ namaskṛtya maheśvaram / nārāyaṇaṃ ca bhūtādiṃ svāni sthānāni bhejire

हिन्दी अर्थ

नहीं करना चाहिए और (जाननेपर) उन्हें छिपाना चाहिए। अपने आत्मीय जनोंके साथ कभी भी विवाद नहीं करना चाहिए » मर्मस्पर्शका तात्पर्यं है-किसीके रहस्यको प्रकाशित कर उसे पीड़ा पहुँचाना।

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 126

सनत्कुमारो भगवान् संवर्ताय महामुनिः ।दत्तवानैश्वरं ज्ञानं सो ऽपि सत्यव्रताय तु

sanatkumāro bhagavān saṃvartāya mahāmuniḥ / dattavānaiśvaraṃ jñānaṃ so 'pi satyavratāya tu

हिन्दी अर्थ

न पापं पापिनां ब्रूयादपापं वा द्विजोत्तमाः । स तेन तुल्यदोषः स्यान्मिथ्या द्विदोषवान् भवेत्

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 127

सनन्दनो ऽपि योगीन्द्रः पुलहाय महर्षये ।प्रददौ गौतमायाथ पुलहो ऽपि प्रजापतिः

sanandano 'pi yogīndraḥ pulahāya maharṣaye / pradadau gautamāyātha pulaho 'pi prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्महत्यासुरापाने स्तेयगुर्वङ्गनागमे । दृष्टं विशोधनं वृद्धैर्नास्ति मिथ्याभिशंसने नाशुचिः सूर्यसोमादीन् ग्रहानालोकयेद् बुधः

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 128

अङ्गिरा वेदविदुषे भरद्वाजाय दत्तवान् ।जैगीषव्याय कपिलस्तथा पञ्चशिखाय च

aṅgirā vedaviduṣe bharadvājāya dattavān / jaigīṣavyāya kapilastathā pañcaśikhāya ca

हिन्दी अर्थ

पतितव्यङ्गचण्डालानुच्छिष्टान् नावलोकयेत् । नाभिभाषेत च परमुच्छिष्टो वावगुण्ठितः

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 129

पराशरो ऽपि सनकात् पिता मे सर्वतत्त्वदृक् ।लेभेतत्परमं ज्ञानं तस्माद् वाल्मीकिराप्तवान्

parāśaro 'pi sanakāt pitā me sarvatattvadṛk / lebhetatparamaṃ jñānaṃ tasmād vālmīkirāptavān

हिन्दी अर्थ

नोदके चात्मनो रूपं न कूलं श्वभ्रमेव वा। न लङ्घयेच्च मूत्रं वा नाधितिष्ठेत् कदाचन हे द्विजोत्तमो! पापियोंके पापको चर्चा न करे, न अपाप (पापरहित)-पर पापी होनेका आरोप लगाये, क्योंकि ऐसा करनेसे वह उसी (पापी)-के समान दोषयुक्त होकर तथा मिथ्याभिभाषणरूप दोषसे युक्त

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 130

ममोवाच पुरा देवः सतीदेहभवाङ्गजः ।वामदेवो महायोगी रुद्रः किल पिनाकधृक्

mamovāca purā devaḥ satīdehabhavāṅgajaḥ / vāmadevo mahāyogī rudraḥ kila pinākadhṛk

हिन्दी अर्थ

होकर दो दोषोंका भागी हो जाता है। मिथ्या दोषारोपणयुक्त व्यक्तियोंके रोनेसे जो अश्रुविन्दु गिरते हैं, वे मिथ्या दोषारोपण करनेवाले व्यक्तिके पुत्रों तथा पशुओंका नाश कर देते हैं। ब्रह्महत्या, सुरापान, चोरी और गुरुपत्रीगमन--

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 131

नारायणो ऽपि भगवान् देवकीतनयो हरिः ।अर्जुनाय स्वयं साक्षात् दत्तवानिदमुत्तमम्

nārāyaṇo 'pi bhagavān devakītanayo hariḥ / arjunāya svayaṃ sākṣāt dattavānidamuttamam

हिन्दी अर्थ

इन महापापोंकी शुद्धि वृद्धजनोंद्वारा देखी गयी है (अर्थात् बतायी गयी है), किंतु मिथ्या दोषारोपण करनेवालेकी कोई शुद्धि नहीं है अर्थात् इनकी शुद्धिका कोई उपाय नहीं है॥ ४२--४४॥ बिना किसी प्रयोजनके उगते हुए सूर्य और चन्द्रमाको नहीं देखना चाहिए। (ऐसे ही अकारण) अस्त होते हुए, जलमें प्रतिबिम्बित, आकाशके मध्य स्थित, ग्रहणयुक्त, वस्त्राच्छादित अथवा दर्पण आदिमें

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 132

यदहं लब्धवान् रुद्राद् वामदेवादनुत्तमम् ।विशेषाद् गिरिशे भक्तिस्तस्मादारभ्य मे ऽभवत्

yadahaṃ labdhavān rudrād vāmadevādanuttamam / viśeṣād giriśe bhaktistasmādārabhya me 'bhavat

हिन्दी अर्थ

प्रतिबिम्बित सूर्य-चन्द्रमाको नहीं देखना चाहिए

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 133

शरण्यं शरणं रुद्रं प्रपन्नो ऽहं विशेषतः ।भूतेशं गिरशं स्थाणुं देवदेवं त्रिशूलिनम्

śaraṇyaṃ śaraṇaṃ rudraṃ prapanno 'haṃ viśeṣataḥ / bhūteśaṃ giraśaṃ sthāṇuṃ devadevaṃ triśūlinam

हिन्दी अर्थ

नग्र स्त्री अथवा पुरुषको कभी भी न देखे। मल- मूत्र विसर्जित कर रहे तथा मैथुनासक्त व्यक्तिको न देखे। बुद्धिमान् व्यक्तिको अपवित्रताकी स्थितिमें सूर्य- चन्द्रमा आदि ग्रहोंको नहीं देखना चाहिए। पतित, विकलाङ्ग, चाण्डाल एवं उच्छिष्ट (मुखवाले) व्यक्तियोंको नहीं देखना चाहिए। उच्छिष्ट दशामें अथवा मुख ढककर दूसरेसे बात नहीं करनी चाहिए। शवका स्पर्श किये हुए व्यक्तिको (जबतक स्रानादिसे शुद्ध नहीं हो

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 134

भवन्तो ऽपि हि तं देवं शंभुं गोवृषवाहनम् ।प्रपद्यध्वं सपत्नीकाः सपुत्राः शरणं शिवम्

bhavanto 'pi hi taṃ devaṃ śaṃbhuṃ govṛṣavāhanam / prapadyadhvaṃ sapatnīkāḥ saputrāḥ śaraṇaṃ śivam

हिन्दी अर्थ

जाता है तबतक), क्रुद्ध गुरुके मुखको, तेल या जलमें पड्नेवाली छायाको, भोजन करते समय पल्रीको, खुले हुए अङ्गोंवाली स्त्रीको, पागल एवं मतवाले व्यक्तिको नहीं देखना चाहिए। पलीके साथ भोजन नहीं करना

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 135

वर्तध्वं तत्प्रसादेन कर्मयोगेन शङ्करम् ।पूजयध्वं महादेवं गोपतिं भूतिभूषणम्

vartadhvaṃ tatprasādena karmayogena śaṅkaram / pūjayadhvaṃ mahādevaṃ gopatiṃ bhūtibhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

चाहिए और उसे भोजन करते हुए, छींकते हुए, जम्हाई लेते हुए तथा आसनपर आरामसे बैठे रहनेकी अवस्थामें नहीं देखना चाहिए। जलमें अपना रूप तथा (नदी आदिके) किनारे और गर्त (गहरा गड्ढा)-को नहीं देखना चाहिए। मूत्रको लाँघना नहीं चाहिए और न कभी उसपर बैठना चाहिए॥ ४६--५० ॥

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 136

एवमुक्ते ऽथ मुनयः शौनकाद्या महेश्वरम् ।प्रणेमुः शाश्वतं स्थाणुं व्यासं सत्यवतीसुतम्

evamukte 'tha munayaḥ śaunakādyā maheśvaram / praṇemuḥ śāśvataṃ sthāṇuṃ vyāsaṃ satyavatīsutam

हिन्दी अर्थ

इसका आशय यह है कि किसीके पापकी चर्चासे स्वयंमें पाप संक्रमित होते हैं तथा वस्तुतः निष्पापमें पापकी कल्पना मिथ्याकल्पना है और इस कल्पनाके आधारपर पापका कथन मिथ्याभाषण है ही।

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 137

अब्रुवन् हृष्टमनसः कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् ।साक्षादेव हृषीकेशं सर्वलोकमहेश्वरम्

abruvan hṛṣṭamanasaḥ kṛṣṇadvaipāyanaṃ prabhum / sākṣādeva hṛṣīkeśaṃ sarvalokamaheśvaram

हिन्दी अर्थ

न चैवास्मै व्रतं दद्यान्न च धर्म वदेद् बुधः । न च क्रोधवशं गच्छेद् द्वेषं रागं च वर्जयेत् न हीनानृपसेवेत न च तीक्ष्णमतीन् क्वचित्

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 138

भवत्प्रसादादचला शरण्ये गोवृषध्वजे ।इदानीं जायते भक्तिर्या देवैरपि दुर्लभा

bhavatprasādādacalā śaraṇye govṛṣadhvaje / idānīṃ jāyate bhaktiryā devairapi durlabhā

हिन्दी अर्थ

नात्मानं चावमन्येत हैन्यं यत्नेन वर्जयेत्। न विशिष्टानसत्कुर्यात् नात्मानं वा शपेद् बुध:

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 139

कथयस्व मुनिश्रेष्ठ कर्मयोगमनुत्तमम् ।येनासौ भगवानीशः समाराध्यो मुमुक्षुभिः

kathayasva muniśreṣṭha karmayogamanuttamam / yenāsau bhagavānīśaḥ samārādhyo mumukṣubhiḥ

हिन्दी अर्थ

आवासे भोजने वापि न त्यजेत् सहयायिनम्। नावगाहेदपो नग्नो वहिं नातिव्रजेत् पदा शिरोऽभ्यङ्काबशिष्टेन तेलेनाङ्गं न लेपयेत्।

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 140

त्वत्संनिधावेष सूतः शृणोतु भगवद्वचः ।तद्वदाखिललोकानां रक्षणं धर्मसंग्रहम्

tvatsaṃnidhāveṣa sūtaḥ śṛṇotu bhagavadvacaḥ / tadvadākhilalokānāṃ rakṣaṇaṃ dharmasaṃgraham

हिन्दी अर्थ

शूद्रको दृष्टार्थोपदेश (लौकिक विषयका उपदेश ) नहीं देना चाहिए। साथ ही कृशर अर्थात् तिल, चावल आदिसे मिश्रित पदार्थ, खीर, दही, जूठीरै वस्तु, मधु, घृत, कृष्णमृगचर्म तथा हवनकी सामग्री नहीं देनी

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 141

यदुक्तं देवदेवेन विष्णुना कूर्मरूपिणा ।पृष्टेन मुनिभिः पूर्वं शक्रेणामृतमन्थने

yaduktaṃ devadevena viṣṇunā kūrmarūpiṇā / pṛṣṭena munibhiḥ pūrvaṃ śakreṇāmṛtamanthane

हिन्दी अर्थ

चाहिए। विद्वान् व्यक्ति इसे (शूद्रको) व्रत एवं धर्म- सम्बन्धी उपदेश न दे। क्रोधके वशीभूत नहीं होना चाहिए और राग-द्वेषको छोड़ देना चाहिए। लोभ, दम्भ, असूया (गुणमें दोषदर्शन), ज्ञानकी निन्दा, ईर्ष्या, मद, शोक तथा मोहको प्रयत्नपूर्वक छोड़ देना चाहिए। किसीको भी पीड़ा न पहुँचाये। पुत्र और शिष्यको योग्य बनानेके पवित्रभावसे ताड़न' करे। कभी हीन व्यक्तियों और तीक्ष्ण (उद्धत) बुद्धिवाले व्यक्तियोंका

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 142

श्रुत्वा सत्यवतीसूनुः कर्मयोगं सनातनम् ।मुनीनां भाषितं कृष्णः प्रोवाच सुसमाहितः

śrutvā satyavatīsūnuḥ karmayogaṃ sanātanam / munīnāṃ bhāṣitaṃ kṛṣṇaḥ provāca susamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

आश्रय ग्रहण न करे। विद्वान्को अपना अपमान नहीं करना चाहिए अर्थात् हीनभाव नहीं अपनाना चाहिए। प्रयत्नपूर्वक दीनताका परित्याग करना चाहिए। विशिष्ट जनोंका निरादर नहीं करना चाहिए और अपनेको

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 143

य इमं पठते नित्यं संवादं कृत्तिवाससः ।सनत्कुमारप्रमुखैः सर्वपापैः प्रमुच्यते

ya imaṃ paṭhate nityaṃ saṃvādaṃ kṛttivāsasaḥ / sanatkumārapramukhaiḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

(क्रोधावेशसे) शाप नहीं देना चाहिए ॥ ५१--५५॥ नखोंसे भूमिपर नहीं लिखना (कुरेदना) चाहिए। गौको पकड़ना नहीं चाहिए। किसी नदीके समीप दूसरी नदियों तथा किसी पर्वतपर दूसरे पर्वतोंकी चचां (प्रशंसा) नहीं करनी चाहिए। भोजन अथवा निवासके

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 144

श्रावयेद् वा द्विजान् शुद्धान् ब्रह्मचर्यपरायणान् ।यो वा विचारयेदर्थं स याति परमां गतिम्

śrāvayed vā dvijān śuddhān brahmacaryaparāyaṇān / yo vā vicārayedarthaṃ sa yāti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

समय सहयात्रीको छोड़ना नहीं चाहिए (अर्थात् साथमें रहनेवालेको छोड़कर न एकाकी भोजन करना चाहिए न एकाकीके लिये निवासकी व्यवस्था करनी चाहिए)। जलमें नग्न होकर स्नान नहीं करना चाहिए और पैरसे

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 145

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं भक्तियुक्तो दृढव्रतः ।सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

yaścaitacchṛṇuyānnityaṃ bhaktiyukto dṛḍhavrataḥ / sarvapāpavinirmukto brahmaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

आगका उल्लंघन नहीं करना चाहिए। सिरपर लगानेसे बचे हुए तेलका शरीरपर लेपन नहीं करना चाहिए। सर्प एवं शस्त्रसे खेल नहीं करना चाहिए। अपनी इन्द्रियों एवं गुप्तस्थानोंके रोमोंका स्पर्श (जब चाहे तब) नहीं करना चाहिए। अशिष्ट व्यक्तिके साथ कहीं नहीं जाना चाहिए

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

अध्याय ६२

श्लोक 146

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पठितव्यो मनीषिभिः ।श्रोतव्यश्चाथ मन्तव्यो विशेषाद् ब्राह्मणैः सदा

tasmāt sarvaprayatnena paṭhitavyo manīṣibhiḥ / śrotavyaścātha mantavyo viśeṣād brāhmaṇaiḥ sadā

हिन्दी अर्थ

१-यहाँ उपदेशका निषेध है। सलाह (सम्मति, राय) देनेका निषेध नहीं है। उपदेश द्विजको सामने करके ही करना चाहिए। शास्त्रीय व्यवस्थाके अनुसार साक्षात् उपदेश लेनेका अधिकारी शूद्र नहीं है। यह मात्र व्यवस्था है, द्वेपभाव नहीं है । “न शूद्राय मति दद्यात्’ मनुस्मृति (४। ८०)-की कुल्लूकभट्टकी व्याख्याके अनुसार।

English

When the two nostrils are touched, the Asvin gods (Nasatya and Basra) are delighted. Similarly, when the two ears are touched the wind god and the fire god are delighted.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 62
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.