Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
63
अध्याय 63 / 95

Book 2 - Adhyaya 12

64 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ64 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६३

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) एकादशो ऽध्यायः व्यास उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे वक्ष्यमाणं सनातनम् ।कर्मयोगं ब्राह्मणानामात्यन्तिकफलप्रदम्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) ekādaśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve vakṣyamāṇaṃ sanātanam / karmayogaṃ brāhmaṇānāmātyantikaphalapradam

हिन्दी अर्थ

२-आहुति देनेसे अवशिष्ट तिल आदि हविष्य शूद्रको नहीं देना चाहिए। ३-जो शूद्र अपना सेवक नहीं है उसे उच्छिष्ट देनेका निषेध है।

English

When the heart is touched, the deities are pleased. By touching the head, Purusa becomes delighted.

अध्याय ६३

श्लोक 2

आम्नायसिद्धमखिलं ब्रिह्मणानुप्रदर्शितम् ।ऋषीणां शृण्वतां पूर्वं मनुराह प्रजापतिः

āmnāyasiddhamakhilaṃ brihmaṇānupradarśitam / ṛṣīṇāṃ śṛṇvatāṃ pūrvaṃ manurāha prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण ही अधिकारी है।

English

(While performing Acamana) when the sprays (of water) touch the limbs they do not defile by means of Ucchista. One shall be impure by touching the space between the teeth, when teeth are touched as well by means of the tongue and the lips.

अध्याय ६३

श्लोक 3

सर्वपापहरं पुण्यमृषिसङ्घैर्निषेवितम् ।समाहितधियो यूयं शृणुध्वं गदतो मम

sarvapāpaharaṃ puṇyamṛṣisaṅghairniṣevitam / samāhitadhiyo yūyaṃ śṛṇudhvaṃ gadato mama

हिन्दी अर्थ

५-यहाँ तात्पर्य यह है कि पुत्र एवं शिष्यको योग्य बनानेका उत्तरदायित्व होता है, अत: आवश्यक होनेपर करुणाका भाव रखते हुए ताड़न किया जा सकता है ।

English

If the drops of water touch on the feet when one per¬ forms the Acamana rite, they are not defiled. They should be known as Bhumikas (v.l. Bhumiga - existent in the earth).

अध्याय ६३

श्लोक 4

कृतोपनयनो वेदानधीयीत द्विजोत्तमाः ।गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे स्वसूत्रोक्तविधानतः

kṛtopanayano vedānadhīyīta dvijottamāḥ / garbhāṣṭame 'ṣṭame vābde svasūtroktavidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

न शिश्नोदरचापल्ये न च श्रवणयोः क्वचित्

English

Manu says that there is no defect (of Ucchifta) when Madhuparka (mixture of honey) or Soma is taken or when one chews the betel leaves. Nor is one defiled like this, when one eats fmits, roots or sugarcane.

अध्याय ६३

श्लोक 5

दण्डी च मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः ।भिक्षाहारो गुरुहितो वीक्षमाणो गुरुर्मुखम्

daṇḍī ca mekhalī sūtrī kṛṣṇājinadharo muniḥ / bhikṣāhāro guruhito vīkṣamāṇo gururmukham

हिन्दी अर्थ

न शातयेदिष्टकाभिः फलानि न फलेन च। न म्लेच्छभाषां शिक्षेत नाकर्षेच्च पदासनम् कुर्याद् विमर्दनं धीमान् नाकस्मादेव निष्फलम्

English

If a Brahmana becomes defiled (while eating and drinking) food and water in plenty,* he should keep down on the ground the material (that he is carrying), perform Acamana (after eating) and (then purify that material) by sprinkling water over it.

अध्याय ६३

श्लोक 6

कार्पासमुपवीतार्थं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा ।ब्राह्मणानां त्रिवित् सूत्रं कौशं वा वस्त्रमेव वा

kārpāsamupavītārthaṃ nirmitaṃ brahmaṇā purā / brāhmaṇānāṃ trivit sūtraṃ kauśaṃ vā vastrameva vā

हिन्दी अर्थ

न लौकिकैः स्तवैर्देवांस्तोषयेद् बाह्यजैरपि

English

While taking with him a bright metallic thing (such as a Pot), if Brahmana becomes defiled by Ucchista, he should place that article on the ground. He should then perform Aca¬ mana and take up that again.

अध्याय ६३

श्लोक 7

सदोपवीती चैव स्यात् सदा बद्धशिखो द्विजः ।अन्यथा यत् कृतं कर्म तद् भवत्ययथाकृतम्

sadopavītī caiva syāt sadā baddhaśikho dvijaḥ / anyathā yat kṛtaṃ karma tad bhavatyayathākṛtam

हिन्दी अर्थ

न बालातपमासेवेत् प्रेतधूमं विवर्जयेत्। नेकः सुप्याच्छून्यगृहे स्वयं नोपानहौ हरेत् नाकारणाद् वा निष्ठीवेन्न बाहुभ्यां नदीं तरेत्। न पादक्षालनं कुर्यात् पादेनैव कदाचन

English

If he takes anything without chanting the Mantras and then becomes defiled by Ucchista, he should become pure on performing Acamana even without placing that article (on the ground).

अध्याय ६३

श्लोक 8

वसेदविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकम् ।तदेव परिधानीयं शुक्लमच्छिद्रमुत्तमम्

vasedavikṛtaṃ vāsaḥ kārpāsaṃ vā kaṣāyakam / tadeva paridhānīyaṃ śuklamacchidramuttamam

हिन्दी अर्थ

नाग्नौ प्रतापयेत् पादौ न कांस्ये धावयेद् बुधः । नाभिप्रसारयेद् देवं ब्राह्मणान् गामथापि वा। वाखग्निगुरुविप्रान् वा सूर्य वा शशिनं प्रति

English

One shall not do so in a holy centre nor in the sac¬ red water nor in a quadrangle. He shall not discharge faeces in a garden or a nearby place; nor in a barren land nor in a very dirty place.

अध्याय ६३

श्लोक 9

उत्तरं तु समाख्यातं वासः कृष्णाजिनं शुभम् ।अभावे गव्यमजिनं रौरवं वा विधीयते

uttaraṃ tu samākhyātaṃ vāsaḥ kṛṣṇājinaṃ śubham / abhāve gavyamajinaṃ rauravaṃ vā vidhīyate

हिन्दी अर्थ

कभी भी हाथ,पैर, वाणी और नेत्र-सम्बन्धी चंचलताका आश्रय न ले। इसी प्रकार लिंग तथा उदर और कान- सम्बन्धी चंचलता नहीं करनी चाहिए। अंग एवं नखकी आवाज न करे। अंजलिसे (जल) न पिये। कभी भी हाथ अथवा पैरसे जलको न पीटे

English

The purificatory rite shall be performed with clay brought from the banks. The stickiness and the odour shall be

अध्याय ६३

श्लोक 10

उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्ये बाहौ समर्पितम् ।उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कण्ठसज्जने

uddhṛtya dakṣiṇaṃ bāhuṃ savye bāhau samarpitam / upavītaṃ bhavennityaṃ nivītaṃ kaṇṭhasajjane

हिन्दी अर्थ

ईटों और फलके द्वारा फलोंको नहीं तोड़ना चाहिए। म्लेच्छ भाषाको शिक्षा न ले, पैरसे आसनको न खींचे। (नखोंद्वारा) काटने, छेदने, फोड़ने तथा लिखने-सम्बन्धी क्रियाएँ नहीं करनी चाहिए। बुद्धिमान्

English

A Brahmana should not bring clay from a dusty place, or a marshy place. He shall not bring it from the high way nor from barren land. Nor from the soil defiled by Ucchifta of some one else performing auca (the purificatory rite.)

अध्याय ६३

श्लोक 11

सव्यं बाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः ।प्राचीनावीतमित्युक्तं पित्र्ये कर्मणि योजयेत्

savyaṃ bāhuṃ samuddhṛtya dakṣiṇe tu dhṛtaṃ dvijāḥ / prācīnāvītamityuktaṃ pitrye karmaṇi yojayet

हिन्दी अर्थ

व्यक्तिको अकस्मात् बिना प्रयोजनके शरीर या (अङ्गोंका) मर्दन (मरोड़नेकी क्रिया) नहीं करना चाहिए। (कोई पदार्थ) गोदमें रखकर नहीं खाना चाहिए। व्यर्थकी कोई चेष्टा नहीं करनी चाहिए। नृत्य, गायन तथा वादन (जब चाहे तब) नहीं करना चाहिए। दोनों हाथोंसे अपना सिर नहीं खुजलाना चाहिए। लौकिक तथा बाह्य (विदेशी) भाषाको स्तुतियोंसे देवताओंको संतुष्ट (करनेका प्रयास) नहीं करना चाहिए। पाशोंसे (जूआ) न खेले,

English

He should not bring the clay from a temple nor from a well nor from the open village nor from the waterbed. In accordance with the injunction mentioned before, he should always perform the Acamana rite as well.

अध्याय ६३

श्लोक 12

अग्न्यगारे गवां गोष्ठे होमे जप्ये तथैव च ।स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ

agnyagāre gavāṃ goṣṭhe home japye tathaiva ca / svādhyāye bhojane nityaṃ brāhmaṇānāṃ ca sannidhau

हिन्दी अर्थ

न दौड़े, जलमें मल-मूत्रका विसर्जन न करे। जूठे मुख नहीं रहना चाहिए और कभी भी नग्न होकर सान नहीं करना चाहिए॥ ६१--६५॥

English

VV. 86-89 refer to life-long celibates. Sahara on Jaimini 1.3.3 remarks that such perpetual celibacy is not approved by Sruti. But Visnu as (quoted by SMC I. ) allows it to abnormal people who are not entitled to Vedic rites.

अध्याय ६३

श्लोक 13

उपासने गुरूणां च संध्ययोः साधुसंगमे ।उपवीती भवेन्नित्यं विधिरेष सनातनः

upāsane gurūṇāṃ ca saṃdhyayoḥ sādhusaṃgame / upavītī bhavennityaṃ vidhireṣa sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

(नग्न अवस्थामें) न कहीं जाय, न पढ़े और न अपने सिरका स्पर्श करे। दाँतोंके द्वारा नख या रोमोंको नहीं काटना चाहिए। सोये हुए व्यक्तिको जगाना नहीं चाहिए। उगते हुए सूर्यके धूपका सेवन नहीं करना चाहिए। चिताके धुएँसे दूर रहना चाहिए। शून्य गृहमें अकेले नहीं सोना चाहिए। स्वयं अपने जूतोंको नहीं ढोना चाहिए। अकारण नहीं थूकना चाहिए। तैरकर नदीको पार नहीं करना चाहिए। कभी भी पैरद्वारा पैरको

English

VV. 2-37 give the code of conduct to be followed by a pupil during his stay at Guru's hermitage. These are based on Dharma Sutras (e.g. Gautama II. 13-25) & Smrtis like Manu (II. 177-179.)

अध्याय ६३

श्लोक 14

मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्षणा कार्या विप्रस्य मेखला ।मुञ्जाभावे कुशेनाहुर्ग्रन्थिनैकेन वा त्रिभिः

mauñjī trivṛt samā ślakṣaṇā kāryā viprasya mekhalā / muñjābhāve kuśenāhurgranthinaikena vā tribhiḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं धोना चाहिए। बुद्धिमान् व्यक्तिको अग्निसे पैर नहीं सेंकना चाहिए। काँसेके पात्रमें पैर नहीं धोना चाहिए।

English

Even when not seen by him (i.e. in the absence of his guru), the preceptor's name should not be directly mentioned by the disciple. Nor should he mimic the preceptor's mode of walking or behaviour.

अध्याय ६३

श्लोक 15

धारयेद् बैल्वपालाशौ दण्डौ केशान्तकौ द्विजः ।यज्ञार्हवृक्षजं वाथ सौम्यमव्रणमेव च

dhārayed bailvapālāśau daṇḍau keśāntakau dvijaḥ / yajñārhavṛkṣajaṃ vātha saumyamavraṇameva ca

हिन्दी अर्थ

गुरु, विप्र, सूर्य तथा चन्द्रमाको ओर पैर नहीं फैलाना चाहिए। कभी भी अपवित्र अवस्थामें सोना, दूरकी यात्रा, स्वाध्याय, स्नान, सवारीपर बैठना और घरसे बाहर नहीं निकलना चाहिए इसका तात्पर्य यह है कि जो लोग संस्कृतके अध्ययनके अधिकारी हैं, उन्हें अवश्य संस्कृतका अध्ययन करना चाहिए और वेदादिशास्त्रोमे निर्दिष्ट स्तुतियोंसे ही देवताओंकी स्तुति करनी चाहिए। अनधिकारके कारण या सर्वथा सामर्थ्यके अभावमें श्रद्धातिशयमें जिस किसी भाषाके द्वारा स्तुति करनी ही चाहिए। यहाँ यथाधिकार संस्कृत शास्त्रोंके अवश्य अध्ययनमें तात्पर्य है। लौकिक भाषा

English

If, at any place, the preceptor is found to be censured or refuted in argument, the disciple should close his ears or walk out of that place to another place.

अध्याय ६३

श्लोक 16

सायं प्रातर्द्विजः संध्यामुपासीत समाहितः ।कामाल्लोभाद् भयान्मोहात् त्यक्तेन पतितो भवेत्

sāyaṃ prātardvijaḥ saṃdhyāmupāsīta samāhitaḥ / kāmāllobhād bhayānmohāt tyaktena patito bhavet

हिन्दी अर्थ

आदिसे स्तुतिके निपेधमें तात्पर्य नहीं है ।

English

When standing far away, the disciple need not worship the preceptor. He shall not revere him angrily or (while he is) in the vicinity of a woman. The preceptor should not be answered gruffly. He should not be retorted. While the teacher is standing, the disciple should not remain seated.

अध्याय ६३

श्लोक 17

अग्निकार्यं ततः कुर्यात् सायं प्रातः प्रसन्नधीः ।स्नात्वा संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा

agnikāryaṃ tataḥ kuryāt sāyaṃ prātaḥ prasannadhīḥ / snātvā saṃtarpayed devānṛṣīn pitṛgaṇāṃstathā

हिन्दी अर्थ

न चासनं पदा वापि न देवप्रतिमां स्पृशेत् नाशुद्धोऽग्निं परिचरेन्न देवान् कीर्तयेदूषीन्। नावगाहेदगाधाम्बु धारयेन्नानिमित्ततः

English

For the sake of the teacher, the disciple should fetch potfulls of water, Kusa grass, flowers and sacrificial twigs. He should anoint, wipe off or massage his limbs fiequently.

अध्याय ६३

श्लोक 18

देवताभ्यर्चनं कुर्यात् पुष्पैः पत्रेण वाम्बुभिः ।अभिवादनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्मतः

devatābhyarcanaṃ kuryāt puṣpaiḥ patreṇa vāmbubhiḥ / abhivādanaśīlaḥ syānnityaṃ vṛddheṣu dharmataḥ

हिन्दी अर्थ

नास्थिभस्मकपालानि न केशान्न च कण्टकान्। तुषाङ्गारकरीषं वा नाधितिष्ठेत् कदाचन

English

He should neither tread over nor step across the garland previously worn by the teacher, his bedstead, his (wooden)sandals and (leather) shoes, seat, shadow and his oblong chair.

अध्याय ६३

श्लोक 19

असावहं भो नामेति सम्यक् प्रणतिपूर्वकम् ।आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तन्द्रादिपरिवर्जितः

asāvahaṃ bho nāmeti samyak praṇatipūrvakam / āyurārogyasiddhyarthaṃ tandrādiparivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

न वहि मुखनिः श्वासैर्ज्वालयेन्नाशुचिर्बुधः । पुण्यस्थानोदकस्थाने सीमान्तं वा कृषेन्न तु दोनों संध्या-समयों तथा मध्याहरकालमें शयन, अध्ययन, स्नान, उबटन लगाना, भोजन तथा गमनका नित्य त्याग करना चाहिए। ब्राह्मणको चाहिए कि वह जूठे मुँह-हाथसे गौ, ब्राह्मण, अग्रि, आसन तथा देव-

English

He should gather tooth-pick etc. for the sake of the preceptor. He should duly inform the preceptor about the duties carried out by himself. Without taking leave of the preceptor, he should not go anywhere. The disciple shall be engaged in activities pleasing and beneficial to the preceptor.

अध्याय ६३

श्लोक 20

आयुष्णान् भव सौम्येति वाच्यो विप्रो ऽभिवादने ।अकारश्चास्य नाम्नो ऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः

āyuṣṇān bhava saumyeti vācyo vipro 'bhivādane / akāraścāsya nāmno 'nte vācyaḥ pūrvākṣaraḥ plutaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिमाका स्पर्श न करे। इसी प्रकार पैरसे भी इनका स्पर्श न करे। अपवित्रताकी स्थितिमें अग्निकी परिचर्या न करे, देवताओं तथा ऋषियों (-के नाम आदि)- का कीर्तन न करे। गहरे जलमें स्नान न करे और

English

At the preceptor's instance, he may sit on a plank with mental concentration. He should not by himself ever remain in the seat, bed or a vehicle (along with the preceptor?).

अध्याय ६३

श्लोक 21

न कुर्याद् यो ऽभिवादस्य द्विजः प्रत्यभिवादनम् ।नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः

na kuryād yo 'bhivādasya dvijaḥ pratyabhivādanam / nābhivādyaḥ sa viduṣā yathā śūdrastathaiva saḥ

हिन्दी अर्थ

बिना कारण (मल-मूत्रादिका वेग) न रोके। बायें हाथसे उठाकर अथवा मुखसे (पशुके समान) जल नहीं पीना चाहिए। बिना आचमन किये उत्तर न दे और जलमें वीर्यका त्याग नहीं करना चाहिए। अपवित्र वस्तुसे लिप्त किसी वस्तु, रक्त (खून), विष तथा वेगवाली नदीका उल्लंघन नहीं करना चाहिए। जलमें मैथुन नहीं करना चाहिए। अश्वत्थ वृक्षको' नहीं काटना चाहिए। जलमें थूकना नहीं चाहिए॥ ७१--७५॥

English

He should collect and fetch the following things as much as necessary, viz., water pots, flowers, cowdung, clay and the Kusa grass. Everyday, he should go begging for alms.

अध्याय ६३

श्लोक 22

व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः ।सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः

vyatyastapāṇinā kāryamupasaṃgrahaṇaṃ guroḥ / savyena savyaḥ spraṣṭavyo dakṣiṇena tu dakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

हड्डी, भस्म, कपाल, केश (बाल), कण्टक, भूसी, अंगार और शुष्क गोबरपर कभी भी बैठना नहीं चाहिए। बुद्धिमान् व्यक्तिको अग्निका लंघन नहीं करना चाहिए। अग्निको कभी भी (शय्या, आसन आदिके) नीचे न

English

He should not witness dance-programmes. He should always be disinterested in songs etc. Artiflcial salt and all stale things shall be avoided. (All salted preparations, when stale, shall be avoided).

अध्याय ६३

श्लोक 23

लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव वा ।आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्

laukikaṃ vaidikaṃ cāpi tathādhyātmikameva vā / ādadīta yato jñānaṃ taṃ pūrvamabhivādayet

हिन्दी अर्थ

रखे, न ही पैरकी ओर रखे और न मुखसे ही फूँके। कभी भी कुएँके अंदर न उतरे और न ही अपवित्र अवस्थामें उसे देखे। अग्निमें अग्निको नहीं फेंकना चाहिए और पानीसे इसे बुझाना नहीं चाहिए। मित्रके मरण तथा उसके दुःखको, (अपने दुःखको) स्वयं दूसरोंको न

English

He shall not look at the sun (at the sunrise or sunset). He should not use tooth brush twigs. He should not go to a lonely spot in the company of unclean women nor should he have lengthy conversation with low castes and Sudras.

अध्याय ६३

श्लोक 24

नोदकं धारयेद् भैक्षं पुष्पाणि समिधस्तथा ।एवंविधानि चान्यानि न दैवाद्येषु कर्मसु

nodakaṃ dhārayed bhaikṣaṃ puṣpāṇi samidhastathā / evaṃvidhāni cānyāni na daivādyeṣu karmasu

हिन्दी अर्थ

प्राप्त हो उसे विक्रय नहीं करना चाहिए

English

He should do everything to please the preceptor and not out of passion or his sweet will. He should perform ablution somehow to remove impurities.

अध्याय ६३

श्लोक 25

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुमनामयम् ।वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव तु

brāhmaṇaṃ kuśalaṃ pṛcchet kṣatrabandhumanāmayam / vaiśyaṃ kṣemaṃ samāgamya śūdramārogyameva tu

हिन्दी अर्थ

विद्वान्को चाहिए कि वह अग्निको मुखके निः श्वाससे प्रज्वलित न करे। अपवित्रताकी स्थितिमें पवित्र तीर्थमे, जलवाले स्थानमें नहीं जाना चाहिए और (ग्राम आदिके) सीमा-समाप्तिकी भूमिको नहीं जोतना चाहिए पहले की गयी प्रतिज्ञा या नियमको कभी भी तोड़ना नहीं चाहिए। पशु, सर्प एवं पक्षियोंको परस्पर लड़ानेके लिये उत्तेजित नहीं करना चाहिए

English

A Brahmana should not even think ofabandoning his preceptor. If out of delusion or covetousness, he abandons (the preceptor), he shall be fallen.

अध्याय ६३

श्लोक 26

उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः ।मातुलः श्वशुरस्त्राता मातामहपितामहौ ।वर्णज्येष्ठः पितृव्यश्च पुंसो ऽत्र गुरवः स्मृताः

upādhyāyaḥ pitā jyeṣṭho bhrātā caiva mahīpatiḥ / mātulaḥ śvaśurastrātā mātāmahapitāmahau / varṇajyeṣṭhaḥ pitṛvyaśca puṃso 'tra guravaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

कारयित्वा स्वकर्माणि कारून् पश्चान्न वञ्जयेत्। सायंप्रातर्गृहद्वारान् भिक्षार्थं नावघट्टयेत्

English

He should never antagonise that person from whom he receives knowledge, whether secular, Vedic or spiritual.

अध्याय ६३

श्लोक 27

माता मातामही गुर्वो पितुर्मातुश्च सोदराः ।श्वश्रूः पितामहीज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियः

mātā mātāmahī gurvo piturmātuśca sodarāḥ / śvaśrūḥ pitāmahījyeṣṭhā dhātrī ca guravaḥ striyaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वमग्निं नैव हस्तेन स्पृशेन्नाप्सु चिरं वसेत् न पक्षकेणोपधमेन्न शूर्पेण न पाणिना। मुखे नेव धमेदय्िं मुखादग्मिरजायत

English

Manu, however, has laid down that even a Guru (preceptor) can be abandoned, should he take to wrong paths, be arrogant or not know what should be done and what should not be done.

अध्याय ६३

श्लोक 28

इत्युक्तो गुरुवर्गो ऽयं मातृतः पितृतो द्विजाः ।अनुवर्तनमेतेषां मनोवाक्कायकर्मभिः

ityukto guruvargo 'yaṃ mātṛtaḥ pitṛto dvijāḥ / anuvartanameteṣāṃ manovākkāyakarmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

न देवायतनं गच्छेत् कदाचिद् वाप्रदक्षिणम्। न वीजयेद् वा वस्त्रेण न देवायतने स्वपेत्

English

When the preceptor of the preceptor is nearby, the disciple should show as much devotion as towards the preceptor;

अध्याय ६३

श्लोक 29

गुरुं दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृताञ्जलिः ।नैतैरुपविशेत् सार्धं विवदेन्नात्मकारणात्

guruṃ dṛṣṭvā samuttiṣṭhedabhivādya kṛtāñjaliḥ / naitairupaviśet sārdhaṃ vivadennātmakāraṇāt

हिन्दी अर्थ

नेकोऽध्वानं प्रपद्यत नाधार्मिकजनैः सह। न व्याधिदूषितैर्वापि न शूद्रैः पतितेन वा जल, वायु तथा धूप आदिके द्वारा किसी दूसरेको बाधा नहीं पहुँचानी चाहिए। अपने कार्योको करवाकर शिल्पियोंको बादमें ठगना नहीं चाहिए। भिक्षाके लिये सायंकाल और प्रात: (दूसरोंके) घरके दरवाजोंको

English

This very behaviour should be constant in regard to the preceptors of other lores to one's kith and kin, to those who prevent one from Adharmas and who give instructions in bene¬ ficial things.

अध्याय ६३

श्लोक 30

जीवितार्थमपि द्वेषाद् गुरुभिर्नैव भाषणम् ।उदितो ऽपि गुणैरन्यैर्गुरुद्वेषी पतत्यधः

jīvitārthamapi dveṣād gurubhirnaiva bhāṣaṇam / udito 'pi guṇairanyairgurudveṣī patatyadhaḥ

हिन्दी अर्थ

खटखटाना नहीं चाहिए दूसरोंके द्वारा प्रयुक्त माला',

English

It is better that one should always behave towards the sons, wives and kinsmen of the preceptors as though towards the preceptors.

अध्याय ६३

श्लोक 31

गुरूणामपि सर्वेषां पूज्याः पञ्च विशेषतः ।तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता

gurūṇāmapi sarveṣāṃ pūjyāḥ pañca viśeṣataḥ / teṣāmādyāstrayaḥ śreṣṭhāsteṣāṃ mātā supūjitā

हिन्दी अर्थ

एवं कुत्सित दरवाजेसे प्रवेश--इनका त्याग करना चाहिए बुद्धिमान् ब्राह्मणको' खाते हुए खड़ा नहीं होना चाहिए और न ही हँसते हुए बोलना चाहिए। अपने हाथोंद्वारा अपनी अग्रिका स्पर्श नहीं करना चाहिए और देरतक जलमे नहीं रहना चाहिए। अग्रिको न पंखेकी

English

A young disciple should honour all persons worthy of honour (or shall help them) in the Tajna rite. The son of the preceptor deserves honour like him (the preceptor), if he also begins to teach.

अध्याय ६३

श्लोक 32

यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते ।ज्येष्ठो भ्राता च भर्ता च पञ्चैते गुरवः स्मृताः

yo bhāvayati yā sūte yena vidyopadiśyate / jyeṣṭho bhrātā ca bhartā ca pañcaite guravaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

हवासे प्रज्वलित करना चाहिए, न सूप (-की हवा)- से और न हाथसे (हिलाकर) । मुखसे (फुँकनीद्वारा) अग्निको प्रज्वलित नहीं करना चाहिए, क्योंकि मुखसे ही अग्नि उत्पन्न हुआ है

English

The disciple should neither bathe the son of the pre¬ ceptor nor apply cosmetics over his body. He should not partake of his leavings, nor should he clean his feet.

अध्याय ६३

श्लोक 33

आत्मनः सर्वयत्नेन प्राणत्यागेन वा पुनः ।पूजनीया विशेषेण पञ्चैते भूतिमिच्छता

ātmanaḥ sarvayatnena prāṇatyāgena vā punaḥ / pūjanīyā viśeṣeṇa pañcaite bhūtimicchatā

हिन्दी अर्थ

दूसरेकी स्त्रीसे बात नहीं करनी चाहिए और द्विज (ब्राह्मण)-को चाहिए कि जो यज्ञ करने योग्य नहीं है उसका यज्ञ न कराये। विप्रको अकेले सभामें नहीं जाना चाहिए और समूहका त्याग करना चाहिए । बायेंसे देव- मन्दिरमे प्रवेश नहीं करना चाहिए। अर्थात् देवमन्दिरको अपने दाहिने करके प्रवेश करना चाहिए। वस्त्रद्वारा पंखा नहीं झलना चाहिए और देवमन्दिरमें सोना नहीं चाहिए। मार्गमें अकेले नहीं चलना चाहिए और न अधार्मिक

English

The wives of the preceptors should be honoured and respected like the preceptor, if they are of his own caste. But if they belong to lower castes, they are to be honoured only by greetings and standing up (when they come).

अध्याय ६३

श्लोक 34

यावत् पिता च माता च द्वावेतौ निर्विकारिणौ ।तावत् सर्वं परित्यज्य पुत्रः स्यात् तत्परायणः

yāvat pitā ca mātā ca dvāvetau nirvikāriṇau / tāvat sarvaṃ parityajya putraḥ syāt tatparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यक्तियोंके साथ ही कहीं जाना चाहिए। इसी प्रकार व्याधिग्रस्त, शूद्र और पतितोंके साथ भी मार्गमें नहीं जाना चाहिए? । जूता और जल आदिके बिना मार्गमे नहीं चलना चाहिए। न रात्रिमें, न शत्रुके साथ और न बिना

English

The disciple should not perform the following personal services to the wives of the preceptors, viz.: bathing them, anointing their bodies with oil, application of cosmetics over their bodies, and beautifying their tresses.

अध्याय ६३

श्लोक 35

पिता माता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्रगुणैर्यदि ।स पुत्रः सकलं धर्ममाप्नुयात् तेन कर्मणा

pitā mātā ca suprītau syātāṃ putraguṇairyadi / sa putraḥ sakalaṃ dharmamāpnuyāt tena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

कमण्डलुके चलना चाहिए। अग्नि, गौ, ब्राह्मण आदिके बीचमेंसे होते हुए नहीं निकलना चाहिए ॥ ८६--८९ ॥ बछड़ेको दूध पिलाती हुई गाय तथा गायको बाँधनेवाली रस्सी अथवा उसकी पूँछका उल्लंघन न करे। योगियों, सिद्धो, व्रतपरायणों तथा संन्यासियोंकी निन्दा न करे

English

If the wife of the preceptor be a youthful maiden, she should not be bowed to by touching her feet. The disciple should touch the ground and make obeisance saying asau aham (This I am).

अध्याय ६३

श्लोक 36

नास्ति मातृसमं दैवं नास्ति पितृसमो गुरुः ।तयोः प्रत्युपकारो ऽपि न कथञ्चन विद्यते

nāsti mātṛsamaṃ daivaṃ nāsti pitṛsamo guruḥ / tayoḥ pratyupakāro 'pi na kathañcana vidyate

हिन्दी अर्थ

१-शब्दकल्पद्रुममें यह श्लोक है। वहाँ ' बहिर्माल्य' का अर्थ 'कण्ठसे बाहर निकाली हुई माला' किया गया है। इससे अन्यके द्वारा धारित तथा अपने द्वारा भी धारित पुष्पमालाका पुनः धारण निषिद्ध है, यह स्पष्ट होता है।

English

After return from a journey abroad, the disciple should pay respect by touching the feet of the wives of his pre¬ ceptor (on the first day but afterwards) on every day, he should bow by touching the ground, remembering the duty (of good men).

अध्याय ६३

श्लोक 37

तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यात् कर्मणा मनसा गिरा ।न ताभ्यामननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत्

tayornityaṃ priyaṃ kuryāt karmaṇā manasā girā / na tābhyāmananujñāto dharmamanyaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

२-सामान्य स्थितिमें यह निषेध सबके लिये है, ब्राह्मणका उल्लेख प्रमुखताकी दृष्टिसे है। ३-यहाँ घृणाका भाव नहीं है। व्यक्ति एवं समाजके दूरगामी सुपरिणाम (कल्याण)-की दृष्टिसे यह एक सुविचारित व्यवस्था है।

English

Mother's sister, maternal uncle's wife, mother-in-law, father's sister and the wife of the preceptor—all these are to be fespected equally like his preceptor's wife. They are equal to the wife of the preceptor.

अध्याय ६३

श्लोक 38

वर्जयित्वा मुक्तिफलं नित्यं नैमित्तिकं तथा ।धर्मसारः समुद्दिष्टः प्रेत्यानन्तफलप्रदः

varjayitvā muktiphalaṃ nityaṃ naimittikaṃ tathā / dharmasāraḥ samuddiṣṭaḥ pretyānantaphalapradaḥ

हिन्दी अर्थ

३३२ ति कूर्मपुराण

English

Brother's wife of the same caste deserves greeting by touching the feet every day. The women folk of the

अध्याय ६३

श्लोक 39

सम्यगाराध्य वक्तारं विसृष्टस्तदनुज्ञया ।शिष्यो विद्याफलं भुङ्क्ते प्रेत्य चापद्यते दिवि

samyagārādhya vaktāraṃ visṛṣṭastadanujñayā / śiṣyo vidyāphalaṃ bhuṅkte pretya cāpadyate divi

हिन्दी अर्थ

नाक्रामेत् कामतश्छायां ब्राह्मणानां च गोरपि॥ ९१॥ ब्राह्मणों तथा गायकी परछाईंको इच्छापूर्वक लॉघना नहीं चाहिए। पतित आदिसे तथा रोगियोंसे अपनी परछाईंका उल्लंघन नहीं होने देना चाहिए। अंगार, भस्म तथा केश स्वां तु नाक्रमयेच्छायां पतिताद्येर्न रोगिभिः । आदिपर कभी भी बैठना नहीं चाहिए। झाड़को धूल,

English

One should behave towards the sisters of one's father and mother and his own elder sister as though towards his mother. Of course the mother is greater than all of them.

अध्याय ६३

श्लोक 40

यो भ्रातरं पितृसमं ज्येष्ठं मूर्खो ऽवमन्यते ।तेन दोषेण स प्रेत्य निरयं घोरमृच्छति

yo bhrātaraṃ pitṛsamaṃ jyeṣṭhaṃ mūrkho 'vamanyate / tena doṣeṇa sa pretya nirayaṃ ghoramṛcchati

हिन्दी अर्थ

नाङ्गारभस्मकेशादिष्वधितिष्ठेत् कदाचन॥ ९२॥ स्रानके वस्त्र तथा (स्त्नानसे बचे) घड़ेके जलके छौटैसे बचना चाहिए (उसे अपने ऊपर नहीं पड़ने देना

English

The preceptor shall teach such a self-possessed, modest (non-arrogant) disciple, endowed with decency of conduct. He should continuously teach him the Vedas, the Dharmas (Dharma-lSastra or smrtis), the Puranas and the Ahgas (Ancillary subjects like Siksa, grammar etc.)

अध्याय ६३

श्लोक 41

पुंसा वर्त्मनिविष्टेन पूज्यो भर्ता तु सर्वदा ।याति दातरि लोके ऽस्मिन् उपकाराद्धि गौरवम्

puṃsā vartmaniviṣṭena pūjyo bhartā tu sarvadā / yāti dātari loke 'smin upakārāddhi gauravam

हिन्दी अर्थ

बर्जयेन्मार्जनीरेणुं स्त्रानवस्त्रघटोदकम्। अभक्षणीय पदार्थको खाये नहीं और न ही अपेय न भक्षयेदभक्ष्याणि नापेयं च पिबेद् द्विजः॥ ९३॥ पदार्थको पीये

English

If the disciple has lived a disciplined life (at his residence) for a full year but the preceptor fails to impart per¬ fect knowledge to him, the preceptor incurs all the sins of the disciple.

अध्याय ६३

श्लोक 42

येनरा भर्तृपिण्डार्थं स्वान् प्राणान् संत्यजन्ति हि ।तेषामथाक्षयांल्लोकान् प्रोवाच भगवान् मनुः

yenarā bhartṛpiṇḍārthaṃ svān prāṇān saṃtyajanti hi / teṣāmathākṣayāṃllokān provāca bhagavān manuḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे षद्साहस्रां संहितायामुपरिविभागे षोडशोऽध्यायः

English

As prescribed in the dharma-sastra, a preceptor should teach the following ten persons: the preceptor's son, a person desirous of learning or one who serves the teacher, a person of the teaching profession, an abider by dharma, a (mentally and physically?) pure person, the explainer of suktas {subhdfitas?), one disinterested in erotics and a saintly person.

अध्याय ६३

श्लोक 43

मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून् ।असावहमिति ब्रूयुः प्रत्युत्थाय यवीयसः

mātulāṃśca pitṛvyāṃśca śvaśurānṛtvijo gurūn / asāvahamiti brūyuḥ pratyutthāya yavīyasaḥ

हिन्दी अर्थ

भक्ष्य एवं अभक्ष्य-पदार्थोंका वर्णन व्यास उवाच व्यासजीने कहा- ब्राह्मणको मोहसे अथवा अन्य नाद्याच्छूद्रस्य विप्रोऽन्नं मोहाद् वा यदि वान्यतः । किसी दूसरे कारणसे शूद्रका अन्न नहीं खाना चाहिए।

English

The following six should be duly instructed viz.: A grateful person, a non-malicious one, an intelligent one, a man who has rendered help, a trustworthy person and a beloved one.

अध्याय ६३

श्लोक 44

अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् ।भोभवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित्

avācyo dīkṣito nāmnā yavīyānapi yo bhavet / bhobhavatpūrvakaṃ tvenamabhibhāṣeta dharmavit

हिन्दी अर्थ

शूद्रयोनिं जो अनापत्तिकालमें शूद्रका अन्न भक्षण करता हे, वह स शूद्रयोनिं ब्रजति यस्तु भुङ्क्ते हानापदि॥ १ ॥ शूद्रयोनिको प्राप्त होता है । जो द्विज छः महीनेतक लगातार

English

The Brahman (Vedas) should be gifted to these and to others together what has already been mentioned (viz. Purana etc. Facing the north, one should begin the Vedic study after performing Acamana and remaining self-controlled.

अध्याय ६३

श्लोक 45

अभिवाद्याश्च पूज्यश्च शिरसा वन्द्य एव च ।ब्राह्मणः क्षत्रियाद्यैश्च श्रीकामैः सादरं सदा

abhivādyāśca pūjyaśca śirasā vandya eva ca / brāhmaṇaḥ kṣatriyādyaiśca śrīkāmaiḥ sādaraṃ sadā

हिन्दी अर्थ

षण्मासान् यो द्विजो भुङ्क्ते शूद्रस्यान्नं विगर्हितम्। शूद्रका गर्हित अन्न खाता है, वह जीते हुए शूद्र हो जाता जीवन्नेव भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते॥ २॥ है और मृत्युके बाद श्वान-योनिमें जन्म लेता है इनमेंसे जिसका अन्न मृत्युके समय जिसके उदरमें रहता ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रस्य च मुनीश्वराः। है, उसे उसीकी योनि प्राप्त होती है (अर्थात् ब्राह्मणका यस्यान्नेनोदरस्थेन मृतस्तद्योनिमाप्नुयात्॥ ३॥ अन्न उदरमें मृत्युके समय है तो ब्राह्मण-योनि प्राप्त होगी आदि-आदि)

English

After touching his feet and glancing at the face of the preceptor, the disciple shall say adMsva bho (Recite, O sir). He shall indicate "cessation" by using the word iti and should stop there.

अध्याय ६३

श्लोक 46

नाभिवाद्यास्तु विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथञ्चन ।ज्ञानकर्मगुणोपेता यद्यप्येते बहुश्रुताः

nābhivādyāstu vipreṇa kṣatriyādyāḥ kathañcana / jñānakarmaguṇopetā yadyapyete bahuśrutāḥ

हिन्दी अर्थ

राजान्नं नर्तकान्नं च तक्ष्णोऽन्नं चर्मकारिणः। राजा, नर्तक, बढ़ई, चर्मकार, गण (सौ ब्राह्मणोंका गणान्नं गणिकान्नं च षण्ढान्नं चैव वर्जयेत्॥ ४॥ संघ), गणिका और नपुंसकके अन्नका परित्याग करना चाहिए। चक्रके आधारपर अपनी जीविका चलानेवाला

English

When the disciple is favourably seated, sanctified by Pavitras and rendered holy through three Pranayamas, he deserves the Orhkara.

अध्याय ६३

श्लोक 47

ब्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्ति कुर्यादिति स्थितिः ।सवर्णेषु सवर्णानां कार्यमेवाभिवादनम्

brāhmaṇaḥ sarvavarṇānāṃ svasti kuryāditi sthitiḥ / savarṇeṣu savarṇānāṃ kāryamevābhivādanam

हिन्दी अर्थ

चक्रोपजीविरजकतस्करध्वजिनां तथा। जीवी), गायक, लौहकार और सूतकके अन्नका त्याग गान्धर्वलोहकारान्नं सूतकान्नं च वर्जयेत्॥ ५॥ करना चाहिए १-मनुस्मृति (४।२०९)-की कुल्लूकभट्टकी व्याख्याके अनुसार 'गण' का अर्थ 'शतब्राह्मणसंघ' है शत संख्याको अनेक संख्यापरक मानकर व्राह्मग-समूहका अन्न परित्याज्य समझना चाहिए।

English

A Brahmana should duly repeat the Pranava at the end. A Brahmana should always perform the Vedic study with, the palms joined in reverence.

अध्याय ६३

श्लोक 48

गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः ।पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः

gururagnirdvijātīnāṃ varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ / patireko guruḥ strīṇāṃ sarvatrābhyāgato guruḥ

हिन्दी अर्थ

२-मनुस्मृति (४1८४) -के अनुसार चक्रोपजीवीका अर्थ तैलिक है।

English

A Brahmana should duly repeat the Pranava at the end. A Brahmana should always perform the Vedic study with, the palms joined in reverence.

अध्याय ६३

श्लोक 49

विद्या कर्म वयो बन्धुर्वित्तं भवति पञ्चमम् ।मान्यस्थानानि पञ्चाहुः पूर्वं पूर्वं गुरूत्तरात्

vidyā karma vayo bandhurvittaṃ bhavati pañcamam / mānyasthānāni pañcāhuḥ pūrvaṃ pūrvaṃ gurūttarāt

हिन्दी अर्थ

३-मनुस्मृति (४1८४)-के अनुसार ध्वजीका अर्थ मदिराविक्रयके द्वारा जिस जातिके लोग जीविका चलाते हैं, उस जातिके लोग हैं। इन्हें संस्कृतमें 'शौण्डिक' कहते हैं कुलालचित्रकर्मान्नं वार्धुषेः पतितस्य च। पौनर्भवच्छत्रिकयोरभिशस्तस्य चैव हि

English

A Brahmana should duly repeat the Pranava at the end. A Brahmana should always perform the Vedic study with, the palms joined in reverence.

अध्याय ६३

श्लोक 50

पञ्चानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि बलवन्ति च ।यत्र स्युः सो ऽत्र मानार्हः शूद्रो ऽपि दशमीं गतः

pañcānāṃ triṣu varṇeṣu bhūyāṃsi balavanti ca / yatra syuḥ so 'tra mānārhaḥ śūdro 'pi daśamīṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

सुवर्णकारशैलूषव्याधबद्धातुरस्य च। चिकित्सकस्य चैवान्नं पुंश्चल्या दण्डिकस्य च

English

A Brahmana should duly repeat the Pranava at the end. A Brahmana should always perform the Vedic study with, the palms joined in reverence.

अध्याय ६३

श्लोक 51

पन्था देयो ब्राह्मणाय स्त्रियै राज्ञे ह्यचक्षुषे ।वृद्धाय भारबुग्नाय रोगिणे दुर्बलाय च

panthā deyo brāhmaṇāya striyai rājñe hyacakṣuṣe / vṛddhāya bhārabugnāya rogiṇe durbalāya ca

हिन्दी अर्थ

स्तेननास्तिकयोरन्नं देवतानिन्दकस्य च। सोमविक्रयिणकश्चान्नं श्रपाकस्य विशेषतः ब्रह्मद्विषः पापरुचेः श्राद्धान्नं सूतकस्य च। वृथापाकस्य चैवान्नं शावान्नं श्वशुरस्य च

English

A Brahmana should duly repeat the Pranava at the end. A Brahmana should always perform the Vedic study with, the palms joined in reverence.

अध्याय ६३

श्लोक 52

भिक्षामाहृत्य शिष्टानां गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम् ।निवेद्य गुरवे ऽश्नीयाद् वाग्यतस्तदनुज्ञया

bhikṣāmāhṛtya śiṣṭānāṃ gṛhebhyaḥ prayato 'nvaham / nivedya gurave 'śnīyād vāgyatastadanujñayā

हिन्दी अर्थ

कारुकान्नं विशेषेण शस्त्रविक्रयिणस्तथा

English

A Brahmana should duly repeat the Pranava at the end. A Brahmana should always perform the Vedic study with, the palms joined in reverence.

अध्याय ६३

श्लोक 53

भवत्पूर्वं चरेद् भैक्ष्यमुपनीतो द्विजोत्तमः ।भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम्

bhavatpūrvaṃ cared bhaikṣyamupanīto dvijottamaḥ / bhavanmadhyaṃ tu rājanyo vaiśyastu bhavaduttaram

हिन्दी अर्थ

शौण्डान्नं घाटिकान्नं च भिषजामन्नमेव च। विद्धप्रजननस्यान्नं परिवित्त्यन्नमेव च गुरोरपि न भोक्तव्यमन्नं संस्कारवर्जितम्

English

A Brahmana should duly repeat the Pranava at the end. A Brahmana should always perform the Vedic study with, the palms joined in reverence.

अध्याय ६३

श्लोक 54

मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम् ।भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं न विमानयेत्

mātaraṃ vā svasāraṃ vā māturvā bhaginīṃ nijām / bhikṣeta bhikṣāṃ prathamaṃ yā cainaṃ na vimānayet

हिन्दी अर्थ

१-अमरकोष (२।९।५)-के अनुसार।

English

A Brahmana should duly repeat the Pranava at the end. A Brahmana should always perform the Vedic study with, the palms joined in reverence.

अध्याय ६३

श्लोक 55

सजातीयगृहेष्वेव सार्ववर्णिकमेव वा ।भैक्ष्यस्य चरणं प्रोक्तं पतितादिषु वर्जितम्

sajātīyagṛheṣveva sārvavarṇikameva vā / bhaikṣyasya caraṇaṃ proktaṃ patitādiṣu varjitam

हिन्दी अर्थ

२-मनुस्मृति (९। १७५) -के अनुसार। ३-शब्दकल्पद्रुमके अनुसार । कुम्भकार, चित्रकार, वार्धुषि (कर्ज देकर सूदसे जीविका चलानेवाले), पतित, विधवाके पुनर्विवाहके अनन्तर अथवा पति-परित्यक्तासे उत्पन्न पुरुष, छत्रिकरी (नापित), अभिशस्त (चोरी, मैथुन आदि आरोपसे

English

A Brahmana should duly repeat the Pranava at the end. A Brahmana should always perform the Vedic study with, the palms joined in reverence.

अध्याय ६३

श्लोक 56

वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु ।ब्रह्मचर्याहरेद् भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम्

vedayajñairahīnānāṃ praśastānāṃ svakarmasu / brahmacaryāhared bhaikṣaṃ gṛhebhyaḥ prayato 'nvaham

हिन्दी अर्थ

ग्रस्त), स्वर्णकार, नट, व्याध, बन्धनप्रा्, आतुर

English

A Brahmana should duly repeat the Pranava at the end. A Brahmana should always perform the Vedic study with, the palms joined in reverence.

अध्याय ६३

श्लोक 57

गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु ।अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत्

guroḥ kule na bhikṣeta na jñātikulabandhuṣu / alābhe tvanyagehānāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ vivarjayet

हिन्दी अर्थ

(दण्ड देनेवाले, नियामक-जल्लाद आदि)-का अन्न नहीं ग्रहण करना चाहिए। चोर, नास्तिक, देवनिन्दक, सोमलता-विक्रयी तथा विशेषरूपसे चाण्डालका और स्त्रीके बशीभूत तथा जिसके घरमें उस स्त्रीका उपपति करनेवालेका अन्न ग्रहण नहीं करना चाहिए॥ ६--९॥

English

A Brahmana should duly repeat the Pranava at the end. A Brahmana should always perform the Vedic study with, the palms joined in reverence.

अध्याय ६३

श्लोक 58

सर्वं वा विचरेद् ग्रामं पूर्वोक्तानामसंभवे ।नियम्य प्रयतो वाचं दिशस्त्वनवलोकयन्

sarvaṃ vā vicared grāmaṃ pūrvoktānāmasaṃbhave / niyamya prayato vācaṃ diśastvanavalokayan

हिन्दी अर्थ

पंक्तिसे बहिष्कृत, समूहके आश्रित, शस्त्रसे आजीविका

English

A Brahmana should duly repeat the Pranava at the end. A Brahmana should always perform the Vedic study with, the palms joined in reverence.

अध्याय ६३

श्लोक 59

समाहृत्य तु तद् भैक्षं यावदर्थममायया ।भुञ्जीत प्रयतो नित्यं वाग्यतो ऽनन्यमानसः

samāhṛtya tu tad bhaikṣaṃ yāvadarthamamāyayā / bhuñjīta prayato nityaṃ vāgyato 'nanyamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

भयभीत, रोते हुए व्यक्तिके तथा अभिशप्त एवं छींकसे अशुद्ध अन्नको ग्रहण नहीं करना चाहिए। ब्राह्मणसे द्वेष करनेवालों, पापबुद्धि, श्राद्ध तथा अशौचसम्बन्धी अन्न, निष्प्रयोजन बने हुए भोजन (ईश्वर-समर्पणबुद्धिसे न बना हुआ), शव-सम्बन्धी तथा ससुरका अन्न नहीं ग्रहण करना चाहिए। बिना संतानवाली स्त्री, भृत्य, शिल्पी (कारीगर') तथा शस्त्रविक्रयीका अन्न विशेष- रूपसे त्याग करना चाहिए॥ १०--१२॥

English

A Brahmana should duly repeat the Pranava at the end. A Brahmana should always perform the Vedic study with, the palms joined in reverence.

अध्याय ६३

श्लोक 60

भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद् व्रती ।भैक्ष्येण व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता

bhaikṣyeṇa vartayennityaṃ naikānnādī bhaved vratī / bhaikṣyeṇa vratino vṛttirupavāsasamā smṛtā

हिन्दी अर्थ

शौण्ड (मद्य बनानेवाले जातिविशेषके लोग), स्तुति करनेवाले ' भाट'-जातिके लोगों, भिषक् (जिससे रोग भयभीत हो), विद्धलिंगी और ज्येष्ठ भाईके अविवाहित रहनेपर विवाह कर लेनेवाले छोटे भाईका अन्न भी ग्रहण

English

A Brahmana should duly repeat the Pranava at the end. A Brahmana should always perform the Vedic study with, the palms joined in reverence.

अध्याय ६३

श्लोक 61

पूजयेदशनं नित्यमद्याच्चैतदकुत्सयन् ।दृष्ट्वा हृष्येत् प्रसीदेच्च प्रतिनन्देच्च सर्वशः

pūjayedaśanaṃ nityamadyāccaitadakutsayan / dṛṣṭvā hṛṣyet prasīdecca pratinandecca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं करना चाहिए। दो बार विवाह करनेवाली स्त्री तथा ऐसी स्त्रीके पतिका अन्न विशेषरूपसे त्याज्य है। अनादरपूर्वक दिया गया, तिरस्कारपूर्वक दिया गया, रोष एवं अभिमानपूर्वक दिया हुआ अन्न, इसी प्रकार गुरुके संस्कारहीन अन्नको ग्रहण नहीं करना चाहिए

English

A Brahmana should duly repeat the Pranava at the end. A Brahmana should always perform the Vedic study with, the palms joined in reverence.

अध्याय ६३

श्लोक 62

अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यं चातिभोजनम् ।अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात् तत्परिवर्जयेत्

anārogyamanāyuṣyamasvargyaṃ cātibhojanam / apuṇyaṃ lokavidviṣṭaṃ tasmāt tatparivarjayet

हिन्दी अर्थ

४-आलसी या प्रमादी होकर श्वशुरगृहमें स्थायीरूपसे रहनेके साथ वहाँका अन्न ग्रहण करना निषिद्ध है । ५-वढ़ई, जुलाहा, नाई, धोबी और चर्मकार-इन पाँचको ' कारु' या ' शिल्पी ' कहा जाता है। ६-मूलमें ' पुनर्भू' शब्द है । इसका पर्याय ' दिधीषु' है। ये दोनों शब्द स्त्रीलिङ्ग है । इनका अर्थ दो बार विवाह करनेवाली स्त्री है

English

A Brahmana should duly repeat the Pranava at the end. A Brahmana should always perform the Vedic study with, the palms joined in reverence.

अध्याय ६३

श्लोक 63

प्राङ्मुखो ऽन्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा ।नाद्यादुदङ्मुखो नित्यं विधिरेष सनातनः

prāṅmukho 'nnāni bhuñjīta sūryābhimukha eva vā / nādyādudaṅmukho nityaṃ vidhireṣa sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

(शब्दकल्पद्रुम, अमरकोश) । ३३४ कूर्मपुराण

English

A Brahmana should duly repeat the Pranava at the end. A Brahmana should always perform the Vedic study with, the palms joined in reverence.

अध्याय ६३

श्लोक 64

प्रक्षाल्य पाणिपादौ च भुञ्जानो द्विरुपस्पृशेत् ।शुचौ देशे समासीनो भुक्त्वा च द्विरुपस्पृशेत्

prakṣālya pāṇipādau ca bhuñjāno dvirupaspṛśet / śucau deśe samāsīno bhuktvā ca dvirupaspṛśet

हिन्दी अर्थ

दुष्कृतं हि मनुष्यस्य सर्वमन्ने व्यवस्थितम्। मनुष्यका किया हुआ सारा पाप अन्नमें स्थित रहता यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम्॥ १५॥ है। इसलिये जो जिसका अन्न ग्रहण करता है, वह उसके पापका ही भक्षण करता है

English

A Brahmana should duly repeat the Pranava at the end. A Brahmana should always perform the Vedic study with, the palms joined in reverence.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 63
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.