Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
64
अध्याय 64 / 95

Book 2 - Adhyaya 13

45 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ45 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६४

श्लोक 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्वादशो ऽध्यायः व्यास उवाच भुक्त्वा पीत्वा च सुप्त्वा च स्नात्वा रथ्योपसर्पणे ।ओष्ठावलमोकौ स्पृष्ट्वा वासो विपरिधाय च

itī śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge dvādaśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca bhuktvā pītvā ca suptvā ca snātvā rathyopasarpaṇe / oṣṭhāvalamokau spṛṣṭvā vāso viparidhāya ca

हिन्दी अर्थ

आद्द्विकः कुलमित्रश्व स्वगोपालश्च नापितः । आद्धिक (जो शूद्र द्विजातिके घर हल जोतकर एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत्॥ १६॥ उसके पारिश्रमिक-रूपमें अन्न प्राप्त करता है), कुलमित्र (पिता-पितामहकी परम्परासे जो द्विजातिके घर रहता आया है तथा अभिन्न सहयोगी है), जो अपने गौओंका पालन करनेवाला है, नापित तथा जिस शूद्रने मन, वाणी और कर्मसे सर्वथा स्वयंको 'मैं आपका ही हूँ'- इस रूपमें समर्पित कर दिया है--ऐसे शूद्रका अन्न ग्रहण किया जा सकता है। बुद्धिमान् व्यक्तिको शूद्रोमे

English

The Vedas constitute the eternal 'Eye' of all living beings. (The Brahmana should recite the Vedas everyday. Otherwise he slips and falls off from Brahminhood.

अध्याय ६४

श्लोक 2

रेतोमूत्रपुरीषाणामुत्सर्गे ऽयुक्तभाषणे ।ष्ठीवित्वाध्ययनारम्भे कासश्वासागमे तथा

retomūtrapurīṣāṇāmutsarge 'yuktabhāṣaṇe / ṣṭhīvitvādhyayanārambhe kāsaśvāsāgame tathā

हिन्दी अर्थ

नाटक आदिसे जीविका चलानेवालों (चारण, कत्थक), कुम्हार और खेतमें काम करनेवालोंका अन्न थोड़ा मूल्य देकर ग्रहण करना चाहिए। द्विजातियोंद्वारा दूधका' विकार-मक्खन-खोआ आदि, घृतमें पके पदार्थ, गोरस

English

He who recites the rk Mantras everyday, pro¬ pitiates the deities as if by the offerings of milk Ahutis. The contented Devas delight him for ever by granting him his wishes.

अध्याय ६४

श्लोक 3

चत्वरं वा श्मशानं वा समाक्रम्य द्विजोत्तमः ।संध्ययोरुभयोस्तद्वदाचान्तो ऽप्याचमेत् पुनः

catvaraṃ vā śmaśānaṃ vā samākramya dvijottamaḥ / saṃdhyayorubhayostadvadācānto 'pyācamet punaḥ

हिन्दी अर्थ

(दूध), सत्तू पिण्याक (खली, शिलाजीत, केसर, हींग कुशीलवः कुम्भकारः क्षेत्रकर्मक एव च। एते शूद्रेषु भोज्यान्ना दत्त्वा स्वल्पं पणं बुधेः

English

A self-controlled person following the injunctions regarding daily religious duties should, after goingto the forest and in the vicinity of water (a river, lake etc.), continuously, recite the Gayatri Mantra with concentration of mind.

अध्याय ६४

श्लोक 4

चण्डालम्लेच्छसंभाषे स्त्रीशूद्रोच्छिष्टभाषणे ।उच्छिष्टं पुरुषं स्पृष्ट्वा भोज्यं चापि तथाविधम् ।आचामेदश्रुपाते वा लोहितस्य तथैव च

caṇḍālamlecchasaṃbhāṣe strīśūdrocchiṣṭabhāṣaṇe / ucchiṣṭaṃ puruṣaṃ spṛṣṭvā bhojyaṃ cāpi tathāvidham / ācāmedaśrupāte vā lohitasya tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

पायसं स्नेहपक्वं यद् गोरसं चैव सक्तवः। इत्यादि) तथा तेल--ये पदार्थ शूद्रोंसे ग्रहण किये जा पिण्याकं चैव तैलं च शूद्राद् ग्राह्य द्विजातिभिः॥ १८ ॥ सकते हैं

English

The lord weighed once the Gayatri Mantra and the Vedas by means of a balance. On one side was the Gayatri Mantra and on the other side were the four Vedas.

अध्याय ६४

श्लोक 5

भोजने संध्ययोः स्नात्वा पीत्वा मूत्रपुरीषयोः ।आचान्तो ऽप्याचमेत् सुप्त्वा सकृत्सकृदथान्यतः

bhojane saṃdhyayoḥ snātvā pītvā mūtrapurīṣayoḥ / ācānto 'pyācamet suptvā sakṛtsakṛdathānyataḥ

हिन्दी अर्थ

वृन्ताकं नालिकाशाकं कुसुम्भाशमन्तकं तथा । बैगन, नालिकासाग', कुसुम्भ (पुष्पविशेष), पलाण्डुं लशुनं शुक्तं निर्यासं चैव वर्जयेत्॥ १९॥ अश्मन्तकः, प्याज, लहसुन, शुक्त और वृक्षके गोंदका परित्याग करना चाहिए। छत्राक, विड्वराहं छत्राकं विड्वराहं च शेलुं पेयूषमेव च। (ग्राम्य-सूकर), शेलु" (वनमेथी), पेयूष, विलय, विलयं सुमुखं चैव कवकानि च वर्जयेत्॥ २०॥ सुमुख", कवक, (कुकुरमुत्ता), किंशुक (पलाश),

English

He shall first recite Orhkara and thereafter the Vyahrtis. Thereafter, he shall recite the Gayatrl Mantra with full faith and great concentration.

अध्याय ६४

श्लोक 6

अग्नेर्गवामथालम्भे स्पृष्ट्वा प्रयतमेव वा ।स्त्रीणामथात्मनः स्पर्शे नीवीं वा परिधाय च

agnergavāmathālambhe spṛṣṭvā prayatameva vā / strīṇāmathātmanaḥ sparśe nīvīṃ vā paridhāya ca

हिन्दी अर्थ

ककुभाण्ड, उदुम्बर (गूलर) तथा अलाबु (वर्तुलाकार- गृञ्जनं किंशुकं चैव ककुभाण्डं तथैव च। गोल लौकी)-का भक्षण करनेसे द्विज पतित हो उदुम्बरमलाबुं च जग्ध्वा पतति वै द्विजः॥ २९॥ जाता है॥ १९--२१॥

English

The three eternal great Vyahrtis, "Bhuh, Bhuvah, Svah" originated in the former Kalpa. They quell all inaus¬ piciousness.

अध्याय ६४

श्लोक 7

उपस्पृशेज्जलं वार्द्रं तृणं वा भूमिमेव वा ।केशानां चात्मनः स्पर्शे वाससो ऽक्षालितस्य च

upaspṛśejjalaṃ vārdraṃ tṛṇaṃ vā bhūmimeva vā / keśānāṃ cātmanaḥ sparśe vāsaso 'kṣālitasya ca

हिन्दी अर्थ

१-मूलमें 'पायस' शब्द है । इसका अर्थ खीर नहीं करना चाहिए। शब्दकल्पद्रुममें उद्धृत तिथितत्त्वके वराहपुराणीय वचनके अनुसार यहाँ पायसका अर्थ दुग्धविकार ही है। २-'नालिकाशाक' मूलमें पठित है। सुश्रुत (१। ४६) -में इसकी चर्चा है। ग्राम्य भाषामें इसे ' भँसीड़' कहते हैं। यह तालाबमें होता है। इसमें पत्ते नहीं होते हैं। मात्र डंठल होता है। डंठलके भीतर छिद्र होते हैं। आप्तपरम्परामें इसका भक्षण निषिद्ध माना जाता है।

English

The three Vyahrtis in their order are regarded as follows:

अध्याय ६४

श्लोक 8

अनुष्णाभिरफेनाबिरदुष्टाभिश्च धर्मतः ।शौचेप्सुः सर्वदाचामेदासीनः प्रागुदङ्मुखः

anuṣṇābhiraphenābiraduṣṭābhiśca dharmataḥ / śaucepsuḥ sarvadācāmedāsīnaḥ prāgudaṅmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

३-अश्मन्तक--तृणविशेष ' अम्लकुचाई' लोकभाषा! पर्याय ' अम्लोटक' (रत्नमाला) इसके गुण राजनिर्घण्टमें वर्णित हैं।

English

Orhkara is that great Brahman, Savitri (i.e. Gayatrl) is the imperishable one. This Mantra is of great potentiality. It is cited to be the essence of all essences.

अध्याय ६४

श्लोक 9

शिरः प्रावृत्य कण्ठं वा मुक्तकच्छसिखो ऽपि वा ।अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत्

śiraḥ prāvṛtya kaṇṭhaṃ vā muktakacchasikho 'pi vā / akṛtvā pādayoḥ śaucamācānto 'pyaśucirbhavet

हिन्दी अर्थ

४-'शुक्त' उसे कहते हैं जो स्वभावतः मधुर हो तथा कालवश (समयानुसार) खट्टी हो जाय। जैसे काँजी (प्रायश्चित्तविवेक)! मनुस्मृति (२। १७७)-के अनुसार भी जो स्वभावतः मधुर हो, पर समयवश जल आदिमें रखनेसे अम्ल (खट्टी) हो जाय वह शुक्त है। किंतु शुक्तके रूपमें दही और दहीसे वननेवाले मठ्ठा आदि पदार्थ भक्ष्य हैं। ५-शेलु-श्लेप्मातक ( लोकभापा-लिसोढ़ा) अमरकोश।

English

Strictly observing the vow of celibacy, he who under¬ standing the meaning of the Mantra, repeats Savitri (the Gayatrl Mantra) attains the greatest of goals.

अध्याय ६४

श्लोक 10

सोपानत्को जलस्थो वा नोष्णीषी वाचमेद् बुधः ।न चैव वर्षधाराभिर्न तिष्ठन् नोद्धृतोदकैः

sopānatko jalastho vā noṣṇīṣī vācamed budhaḥ / na caiva varṣadhārābhirna tiṣṭhan noddhṛtodakaiḥ

हिन्दी अर्थ

६-पेयूष-नवप्रसूता गौका अग्निसंयोगसे कठिन किया गया दूध (फेनृप, इन्नर लोकभाषामें) यह भैंस-बकरीका भी निषिद्ध है।

English

Gayatrl is the mother of the Vedas. Gayatrl is the sanctifier of the worlds. There is no greater Japa (Mantra for the purpose of repetition) than the Gayatrl. After realising this, one is liberated.

अध्याय ६४

श्लोक 11

नैकहस्तार्पितजलैर्विना सूत्रेण वा पुनः ।न पादुकासनस्थो वा बहिर्जानुरथापि वा

naikahastārpitajalairvinā sūtreṇa vā punaḥ / na pādukāsanastho vā bahirjānurathāpi vā

हिन्दी अर्थ

७-सुमुख--शाकविशेष । इसका पर्याय--वनवर्व्वरिका, वर्व्वर है। (राजनिर्घण्ट) (शब्दकल्पद्रुम) । अनृपाकृतमांसं च देवान्नानि हवींषि च

English

The rite of Vedopakarman (inaugural ceremony of the academic year) is to be performed on the full Moon day of the month of Sravana. Excellent Brahmanas, it may be performed on the full moon day in the month of Asadha or Bhadrapada as well.

अध्याय ६४

श्लोक 12

न जल्पन् न हसन् प्रेक्षन् शयानः प्रह्व एव च ।नावीक्षिताभिः फेनाद्यैरुपेताभिरथापि वा

na jalpan na hasan prekṣan śayānaḥ prahva eva ca / nāvīkṣitābhiḥ phenādyairupetābhirathāpi vā

हिन्दी अर्थ

पिण्याकं चोद्धूतस्नेहं देवधान्यं तथैव च। रात्रौ च तिलसम्बद्धं प्रयत्नेन दधि त्यजेत्

English

A Brahmana should abandon the village and the city for a period of two and a half months. Observing celibacy he should study the Vedas, seated in a clean place, with full concentration and purity of the mind.

अध्याय ६४

श्लोक 13

शूद्राशुचिकरोन्मुक्तैर्न क्षाराभिस्तथैव च ।न चैवाङ्गुलिभिः शब्दं न कुर्वन् नान्यमानसः

śūdrāśucikaronmuktairna kṣārābhistathaiva ca / na caivāṅgulibhiḥ śabdaṃ na kurvan nānyamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

केशकीटावपन्नं च सहुल्लेखं च नित्यशः । श्वाघ्रातं च पुनः सिद्धं चण्डालावेक्षितं तथा काककुक्कुटसंस्पृष्टं कुमिभिश्चेव संयुतम्। मनुष्यैरप्यवघ्रातं कुष्ठिना स्पृष्टमेव च

English

Persons studying the Vedas as well as those who

अध्याय ६४

श्लोक 14

न वर्णरसदुष्टाभिर्न चैव प्रदरोदकैः ।न पाणिक्षुभिताभिर्वा न बहिष्कक्ष एव वा

na varṇarasaduṣṭābhirna caiva pradarodakaiḥ / na pāṇikṣubhitābhirvā na bahiṣkakṣa eva vā

हिन्दी अर्थ

कुररं च चकोरं च जालपादं च कोकिलम्

English

With absolute faith in the Veda, he should always study Veda with concentration of mind. Strictly adhering to

अध्याय ६४

श्लोक 15

हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठ्याभिः क्षत्रियः शुचिः ।प्राशिताभिस्तथावैश्यः स्त्रीशूद्रौ स्पर्शतो ऽन्ततः

hṛdgābhiḥ pūyate vipraḥ kaṇṭhyābhiḥ kṣatriyaḥ śuciḥ / prāśitābhistathāvaiśyaḥ strīśūdrau sparśato 'ntataḥ

हिन्दी अर्थ

गये कृशरान्न (तिल-चावलके बने पदार्थ), संयाव (लपसी), खीर एवं पुआका तथा देवान्न (देवताके लिये समर्पित अन्न), हवनके योग्य द्रव्य (पुरोडाश आदि), यवागू (जौकी काजी), मातुलिंग (बिजौरा नीबू), देव-पित्र्यकर्ममें कदम्ब, कपित्थ (कैथ) और प्लक्ष (पर्कटी--पाकड़) -का प्रयत्रपूर्वक परित्याग करना चाहिए। तेल निकाली हुई खली, देवताका धान्य और रात्रिमें तिल-सम्बन्धी पदार्थ तथा दहीका प्रयत्नपूर्वक

English

These injuctions are great and ancient ones. They- have been well recounted in the Vedic treatises. This procedure is ancient and is in perfect accord with what is given in the Vedas. This is what lord Svayambhuva Manu explained in days of old, when he was requested by great and excellent sages.

अध्याय ६४

श्लोक 16

अङ्गुष्ठमूलान्तरतो रेखायां ब्राह्ममुच्यते ।अन्तराङ्गुष्ठदेशिन्यो पितॄणां तीर्थमुत्तमम्

aṅguṣṭhamūlāntarato rekhāyāṃ brāhmamucyate / antarāṅguṣṭhadeśinyo pitṝṇāṃ tīrthamuttamam

हिन्दी अर्थ

त्याग करना चाहिए! दूधके साथ मट्टेका सेवन नहीं करना चाहिए। बीजोंके द्वारा जीविकाका निर्वाह नहीं करना चाहिए। कर्मसे दूषित और भावसे दूषित तथा दुर्जनोंसे सम्बन्धका परित्याग करना चाहिए

English

He who dedicates himself to Isvara and performs all duties in accordance with the injunctions shall ward off all the shackles of delusion and attain immortality. He shall attain the auspicious region devoid of ailment.

अध्याय ६४

श्लोक 17

कनिष्ठामूलतः पश्चात् प्राजापत्यं प्रचक्षते ।अङ्गुल्यग्रे स्मृतं दैवं तदेवार्षं प्रकीर्तितम्

kaniṣṭhāmūlataḥ paścāt prājāpatyaṃ pracakṣate / aṅgulyagre smṛtaṃ daivaṃ tadevārṣaṃ prakīrtitam

हिन्दी अर्थ

केश (बाल) और कोड़ॉंसे युक्त, जिस अन्नको लेकर मनमें विचिकित्सा हो, कृत्तेद्वारा सूँघा हुआ, दुबारा पकाया गया, चाण्डाल, रजस्वला तथा पतितके सूँघा हुआ, अनादरपूर्वक प्राप्त, बासी तथा पर्यायान्नका! नित्य परित्याग करना चाहिए। कौआ एवं मुर्गासे

English

This shows that the author is probably a north-Indian or a Madhyandin.

अध्याय ६४

श्लोक 18

मूले वा दैवमार्षं स्यादाग्नेयं मध्यतः स्मृतं ।तदेव सौमिकं तीर्थमेतज्ज्ञात्वा न मुह्यति

mūle vā daivamārṣaṃ syādāgneyaṃ madhyataḥ smṛtaṃ / tadeva saumikaṃ tīrthametajjñātvā na muhyati

हिन्दी अर्थ

रोगीसे स्पर्श किये गये अन्नका परित्याग करना चाहिए। रजस्वलासे प्राप्त, क्रोधयुक्त व्यभिचारिणी स्त्रीद्वारा दिया गया और मलिन वस्त्र धारण करनेवाले व्यक्तिके द्वारा (दिये अन्नका) और दूसरेके वस्त्रका परित्याग

English

In fact Vv. 17 onward form a part of Sadacara,

अध्याय ६४

श्लोक 19

ब्राह्मेणैव तु तीर्थेन द्विजो नित्यमुपस्पृशेत् ।कायेन वाथ दैवेन तु पित्र्येण वै द्विजाः

brāhmeṇaiva tu tīrthena dvijo nityamupaspṛśet / kāyena vātha daivena tu pitryeṇa vai dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। मनुने बताया है कि बछड़े-रहित गौ, ऊँटनी और दस दिनोंके भीतर ब्यायी हुई (गौ इत्यादि)-का दूध तथा भेड़ी एवं गर्भिणी गौका दूध पीने योग्य नहीं है १-(क) मूलमें ' पर्यायान्न' शब्द है । इसका अर्थ याज्ञ० स्मृ० आचा० १६८ वें श्लोककी मिताक्षरा व्याख्याके अनुसार वह अन्न है जो अन्यस्वामिक है और अन्यको दिया जाय। जैसे ब्राह्मणस्वामिक अन्नको शूद्र दे, शूद्रस्वामिक अन्नको ब्राह्मण दे। ऐसा अन्न ग्रहण

English

He should hold the staff of bamboo. He should wear the undercloth and the upper garment. He should have two sacred threads, a water-pot (Kamandalu) with water.

अध्याय ६४

श्लोक 20

त्रिः प्राश्नीयादपः पूर्वं ब्राह्मणः प्रयतस्ततः ।संमृज्याङ्गुष्ठमूलेन मुखं वै समुपस्पृशेत्

triḥ prāśnīyādapaḥ pūrvaṃ brāhmaṇaḥ prayatastataḥ / saṃmṛjyāṅguṣṭhamūlena mukhaṃ vai samupaspṛśet

हिन्दी अर्थ

करनेपर चान्द्रायणव्रत प्रायश्चित्त है।

English

He should have an umbrella, an immaculately clean turban, sandals and shoes and golden earing and the Veda. He should be cleanly shaven, with nails clipped and thus shall be scrupulously clean.

अध्याय ६४

श्लोक 21

अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु स्पृशेन्नेत्रद्वयं ततः ।तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन स्पृशेन्नासापृटद्वयम्

aṅguṣṭhānāmikābhyāṃ tu spṛśennetradvayaṃ tataḥ / tarjanyaṅguṣṭhayogena spṛśennāsāpṛṭadvayam

हिन्दी अर्थ

(ख) एक दूसरे मतके अनुसार एक पंक्तिमें बैठकर भोजन करनेवालोंमें किसी एकके उठकर आचमन कर लेनेके उपरान्त सभी भोजन करनेवालोंके अन्नको 'पर्यायान्न' कहा जाता है।

English

He should continuously be engaged in the self-study of the Vedas. He should not wear garland outside. A Brahmana shall not wear a red garland except that of Kancana flowers.

अध्याय ६४

श्लोक 22

कनिष्ठाङ्गुष्ठयोगेन श्रवणे समुपस्पृशेत् ।सर्वासामथ योगेन हृदयं तु तलेन वा ।संस्पृशेद् वा शिरस्तद्वदङ्गुष्ठेनाथवा द्वयम्

kaniṣṭhāṅguṣṭhayogena śravaṇe samupaspṛśet / sarvāsāmatha yogena hṛdayaṃ tu talena vā / saṃspṛśed vā śirastadvadaṅguṣṭhenāthavā dvayam

हिन्दी अर्थ

सिंहव्याघ्रं च मार्जारं श्वानं शूकरमेव च। शृगालं मर्कटं चैव गर्दभं च न भक्षयेत्

English

He should wear white garments every day. He should use perfumes and appear neat and pleasing. If he has enough means, he should not wear old dirty clothes.

अध्याय ६४

श्लोक 23

त्रिः प्राश्नीयाद् यदम्भस्तु सुप्रीतास्तेन देवताः ।ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च भवन्तीत्यनुशुश्रुमः

triḥ prāśnīyād yadambhastu suprītāstena devatāḥ / brahmā viṣṇurmaheśaśca bhavantītyanuśuśrumaḥ

हिन्दी अर्थ

गोधा कूर्मः शशः श्वाविच्छल्यकश्चेति सत्तमाः। मत्स्यान् सशल्कान् भुञ्जीयान्मांसं रौरवमेव च। निवेद्य देवताभ्यस्तु ब्राह्मणेभ्यस्तु नान्यथा

English

He should not wear red clothes or those of gaudy colours. Nor should he use the following things used by others: The cloth, the water-pot, leather shoes, garland sandals.

अध्याय ६४

श्लोक 24

गङ्गा च यमुना चैव प्रीयेते परिमार्जनात् ।संस्पृष्टयोर्लोचनयोः प्रीयेते शशिभास्करौ

gaṅgā ca yamunā caiva prīyete parimārjanāt / saṃspṛṣṭayorlocanayoḥ prīyete śaśibhāskarau

हिन्दी अर्थ

प्रोक्षितं भक्षयेदेषां मांसं च द्विजकाम्यया । यथाविधि नियुक्तं च प्राणानामपि चात्यये

English

(He should not wear the following used by others, viz.: the sacred thread, ornaments as well as the skin of a black antelope. He should not wear the garment in the apasavya way (on the right shoulder and below the left arm) nor should he wear a loathsome garments.

अध्याय ६४

श्लोक 25

नासत्यदस्त्रौ प्रीयेते स्पृष्टे नासापुटद्वये ।कर्णयोः स्पृष्टयोस्तद्वत् प्रीयेते चानिलानलौ

nāsatyadastrau prīyete spṛṣṭe nāsāpuṭadvaye / karṇayoḥ spṛṣṭayostadvat prīyete cānilānalau

हिन्दी अर्थ

औषधार्थमशक्तौ वा नियोगाद् यज्ञकारणात् आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे देवे वा मांसमुत्सृजेत्। यावन्ति पशुरोमाणि तावतो नरकान् व्रजेत्

English

He should duly marry a girl similar to him (in caste?) of auspicious characteristics, beauty and features and suitable to him, she should not have any defect in her reproductory organs.

अध्याय ६४

श्लोक 26

संस्पृष्टे हृदये चास्य प्रीयन्ते सर्वदेवताः ।मूर्ध्नि संस्पर्शनादेकः प्रीतः स पुरुषो भवेत्

saṃspṛṣṭe hṛdaye cāsya prīyante sarvadevatāḥ / mūrdhni saṃsparśanādekaḥ prītaḥ sa puruṣo bhavet

हिन्दी अर्थ

द्विजातीनामनालोक्यं नित्यं मद्यमिति स्थितिः

English

A Brahmana should accept as wife a girl who is not

अध्याय ६४

श्लोक 27

नोच्छिष्टं कुर्वते मुख्या विप्रुषो ऽङ्गं नयन्ति याः ।दन्तवद् दन्तलग्नेषु जिह्वास्पर्शे ऽशुचिर्भवेत्

nocchiṣṭaṃ kurvate mukhyā vipruṣo 'ṅgaṃ nayanti yāḥ / dantavad dantalagneṣu jihvāsparśe 'śucirbhavet

हिन्दी अर्थ

तस्मात् सर्वप्रकारेण मद्यं नित्यं विवर्जयेत् । पीत्वा पतति कर्मभ्यस्त्वसम्भाष्यो भवेद् द्विज: नाधिकारी भवेत् तावद् यावद् तन्न जहात्यधः

English

He should go unto his wife only on those nights (sanctioned by scripture) after the monthly menses till the conception of a son. He shall scrupulously avoid the forbidden days.

अध्याय ६४

श्लोक 28

स्पृशान्ति बिन्दवः पादौ य आचामयतः परान् ।भूमिगैस्ते समा ज्ञेया न तैरप्रयतो भवेत्

spṛśānti bindavaḥ pādau ya ācāmayataḥ parān / bhūmigaiste samā jñeyā na tairaprayato bhavet

हिन्दी अर्थ

द्विजोंके लिये मद्य न दान देने योग्य है, न पीने योग्य है, न स्पर्श करने योग्य है और न ही देखने योग्य है--ऐसी हमेशाके लिये मर्यादा बनी है। इसलिये सब प्रकारसे मद्यका नित्य ही परित्याग करना

English

He shall observe the vow of celibacy and control over his senses on the sixth, eighth, twelfth, fourteenth and fifteenth days of the lunar fortnight.

अध्याय ६४

श्लोक 29

मदुपर्के च सोमे च ताम्बूलस्य च भक्षणे ।फलमूले चेक्षुदण्डे न दोषं प्राह वे मनुः

maduparke ca some ca tāmbūlasya ca bhakṣaṇe / phalamūle cekṣudaṇḍe na doṣaṃ prāha ve manuḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। मद्य पीनेसे द्विज कर्मोंसे पतित और बातचीत करनेके अयोग्य हो जाता है। अभक्ष्यका भक्षण करने और अपेय पदार्थोंका पान करनेसे द्विज तबतक अपने कर्मका अधिकारी नहीं होता, जबतक उसका पाप दूर नहीं हो जाता। इसलिये प्रयलपूर्वक नित्य ही विप्र (द्विज)-को अभक्ष्य एवं अपेय पदार्थोका परित्याग करना चाहिए। यदि द्विज ऐसा करता है अर्थात् इन्हें ग्रहण करता है तो

English

He should maintain the Avasathya fire (i.e. one of the five sacred fires to be kept in the house and used in sacrifices). He shall perform Homa in the sacrificial fire. A Snataka (house-holder) should observe all holy vows.

अध्याय ६४

श्लोक 30

प्रचरंश्चान्नपानेषु द्रव्यहस्तो भवेन्नरः ।भूमौ निक्षिप्य तद् द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत् तु तत्

pracaraṃścānnapāneṣu dravyahasto bhavennaraḥ / bhūmau nikṣipya tad dravyamācamyābhyukṣayet tu tat

हिन्दी अर्थ

उसे रौरव नरकमें जाना पड़ता है

English

He should actively perform everyday his duty as ordained by the Vedas. By not doing so, he immediately becomes fallen and goes to terrible hells.

अध्याय ६४

श्लोक 31

तैजसं वै समादाय यद्युच्छिष्टो भवेद् द्विजः ।भूमौ निक्षिप्य तद् द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत् तु तत्

taijasaṃ vai samādāya yadyucchiṣṭo bhaved dvijaḥ / bhūmau nikṣipya tad dravyamācamyābhyukṣayet tu tat

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे बद्साहस्त्रथां संहितायामुपरिविभागे सपदशोउ्थ्याय: गृहस्थके नित्यकर्माका वर्णन, प्रातःस्नानकी महिमा, छः प्रकारके स्नान, संध्योपासनकी महिमा तथा संध्योपासनविधि, सूर्योपस्थानका माहात्म्य, सूर्यहदयस्तोत्र, अग्निहोत्रकी विधि, तर्पणकी विधि, नित्य किये जानेवाले पञ्चमहायञ्चोकी महिमा तथा उनका विधान

English

Pure in body and mind, he should daily practise the recitation of the Vedas. He should perform the holy rites as mentioned in the Grhyasutras as well as the Sandhya worship.

अध्याय ६४

श्लोक 32

यद्यमत्रं समादाय भवेदुच्छेषणान्वितः ।अनिधायैव तद् द्रव्यमाचान्तः शुचितामियात् ।वस्त्रादिषु विकल्पः स्यात् तत्संस्पृष्ट्वाचमेदिह

yadyamatraṃ samādāya bhaveduccheṣaṇānvitaḥ / anidhāyaiva tad dravyamācāntaḥ śucitāmiyāt / vastrādiṣu vikalpaḥ syāt tatsaṃspṛṣṭvācamediha

हिन्दी अर्थ

अहन्यहनि कर्तव्यं ब्राह्मणानां महामुने। तदाचक्ष्वाखिलं कर्म येन मुच्येत बन्धनात्॥

English

He should cultivate friendship with persons of equal and superior status. He should always worship Isvara. He shall attain the blessings of deities. He should bedeck his wife with ornaments.

अध्याय ६४

श्लोक 33

अरण्ये ऽनुदके रात्रौ चौरव्याघ्राकुले पथि ।कृत्वा मूत्रं पुरीषं वा द्रव्यहस्तो न दुष्यति

araṇye 'nudake rātrau cauravyāghrākule pathi / kṛtvā mūtraṃ purīṣaṃ vā dravyahasto na duṣyati

हिन्दी अर्थ

अहन्यहनि कर्तव्यं ब्राह्मणानां क्रमाद् विधिम्॥ ब्राह्मे मुहूर्ते तूत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत् । कायक्लेशं तदुद्भूतं ध्यायीत मनसेश्चरम्॥

English

He should not loudly proclaim his religious acts nor should he conceal his sinful activities; he should always do those things that increase his welfare and be sympathetic towards all living beings.

अध्याय ६४

श्लोक 34

निधाय दक्षिणे कर्णे ब्रह्मसूत्रमुदङ्मुखः ।अह्नि कुर्याच्छकृन्मूत्रं रात्रौ चेद् दक्षिणामुखः

nidhāya dakṣiṇe karṇe brahmasūtramudaṅmukhaḥ / ahni kuryācchakṛnmūtraṃ rātrau ced dakṣiṇāmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

उषःकालेऽथ सम्प्राप्ते कृत्वा चावश्यकं बुधः ।

English

He should not loudly proclaim his religious acts nor should he conceal his sinful activities; he should always do those things that increase his welfare and be sympathetic towards all living beings.

अध्याय ६४

श्लोक 35

अन्तर्धाय महीं काष्ठैः पत्रैर्लोष्ठतृणेन वा ।प्रावृत्य च शिरः कुर्याद् विण्मूत्रस्य विसर्जनम्

antardhāya mahīṃ kāṣṭhaiḥ patrairloṣṭhatṛṇena vā / prāvṛtya ca śiraḥ kuryād viṇmūtrasya visarjanam

हिन्दी अर्थ

प्रातःस्नानेन पूयन्ते येऽपि पापकृतो जनाः। प्रातःस्नानं प्रशंसन्ति दृष्टादृष्टकरं शुभम्।

English

He should not loudly proclaim his religious acts nor should he conceal his sinful activities; he should always do those things that increase his welfare and be sympathetic towards all living beings.

अध्याय ६४

श्लोक 36

छायाकूपनदीगोष्ठचैत्याम्भः पथि भस्मसु ।अग्नौ चैव श्मशाने च विण्मूत्रे न समाचरेत्

chāyākūpanadīgoṣṭhacaityāmbhaḥ pathi bhasmasu / agnau caiva śmaśāne ca viṇmūtre na samācaret

हिन्दी अर्थ

ततो नेवाचरेत् कर्म अकृत्वा स्त्रानमादितः ॥

English

He should not loudly proclaim his religious acts nor should he conceal his sinful activities; he should always do those things that increase his welfare and be sympathetic towards all living beings.

अध्याय ६४

श्लोक 37

न गोमये न कृष्टे वा महावृक्षे न शाड्वले ।न तिष्ठन् वा न निर्वासा न च पर्वतमस्तके

na gomaye na kṛṣṭe vā mahāvṛkṣe na śāḍvale / na tiṣṭhan vā na nirvāsā na ca parvatamastake

हिन्दी अर्थ

अलक्ष्मीः कालकणी च दुःस्वणं दुर्विचिन्तितम्। प्रातःस्नानेन पापानि पूयन्ते नात्र संशयः॥ न च स्नानं विना पुंसां पावनं कर्म सुस्मृतम्।

English

He should not loudly proclaim his religious acts nor should he conceal his sinful activities; he should always do those things that increase his welfare and be sympathetic towards all living beings.

अध्याय ६४

श्लोक 38

न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन ।न ससत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन् वा समाचरेत्

na jīrṇadevāyatane na valmīke kadācana / na sasattveṣu garteṣu na gacchan vā samācaret

हिन्दी अर्थ

आद्रेण वाससा वाथ मार्जनं कापिलं स्मृतम्

English

He should not loudly proclaim his religious acts nor should he conceal his sinful activities; he should always do those things that increase his welfare and be sympathetic towards all living beings.

अध्याय ६४

श्लोक 39

तुषाङ्गारकपालेषु राजमार्गे तथैव च ।न क्षेत्रे न विले वापि न तीर्थे न चतुष्पथे

tuṣāṅgārakapāleṣu rājamārge tathaiva ca / na kṣetre na vile vāpi na tīrthe na catuṣpathe

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंने कहा--महामुने! आप द्विजोंके प्रतिदिन किये जानेवाले उन कर्मोका सम्पूर्ण-रूपसे वर्णन करें, जिनका अनुष्ठान करनेसे बन्धनसे मुक्ति प्राप्त होती है ध्यानपूर्वक मेरे द्वारा कहे जा रहे ब्राह्मणोंके प्रतिदिन किये जानेवाले कर्मोको और उनके विधानको सुनें! । ब्राह्ममुहूर्तमें उठकर धर्म और अर्थ एवं (उनकी सम्पन्नताके लिये) अपेक्षित शारीरिक आयास (क्या

English

He should not loudly proclaim his religious acts nor should he conceal his sinful activities; he should always do those things that increase his welfare and be sympathetic towards all living beings.

अध्याय ६४

श्लोक 40

नोद्यानोदसमीपे वा नोषरे न पराशुचौ ।न सोपानत्पादुको वा छत्री वा नान्तरिक्षके

nodyānodasamīpe vā noṣare na parāśucau / na sopānatpāduko vā chatrī vā nāntarikṣake

हिन्दी अर्थ

कब कैसे करना है आदि)-का चिन्तन करे तथा मनसे ईश्वरका ध्यान करे। बुद्धिमानुको चाहिए कि ऊषाकाल होनेपर आवश्यक कमोंको करके विधिपूर्वक शौच आदिसे निवृत्त होकर शुद्ध जलवाली नदियोंमें स्नान

English

He should not loudly proclaim his religious acts nor should he conceal his sinful activities; he should always do those things that increase his welfare and be sympathetic towards all living beings.

अध्याय ६४

श्लोक 41

न चैवाभिमुखे स्त्रीणां गुरुब्राह्मणयोर्गवाम् ।न देवदेवालययोरपामपि कदाचन

na caivābhimukhe strīṇāṃ gurubrāhmaṇayorgavām / na devadevālayayorapāmapi kadācana

हिन्दी अर्थ

करे। प्रातःस्तान करनेसे पाप करनेवाले व्यक्ति भी पवित्र हो जाते हैं। इसलिये सभी प्रकारके प्रयत्रोंसे प्रातःकाल स्नान करना चाहिए दृष्ट और अदृष्ट फल देनेवाले प्रातः कालीन शुभ स्नानकी सभी प्रशंसा करते हैं। नित्य प्रातःकाल स्नान करनेसे ही ऋषियोंका ऋषित्व है, इसमें संशय नहीं; क्योंकि सोये व्यक्तिके मुखसे निरन्तर लार बहती रहती है, अतः सर्वप्रथम

English

He should not loudly proclaim his religious acts nor should he conceal his sinful activities; he should always do those things that increase his welfare and be sympathetic towards all living beings.

अध्याय ६४

श्लोक 42

न ज्योतींषि निरीक्षन्वानसंध्याभिमुखो ऽपिवा ।प्रत्यादित्यं प्रत्यनलं प्रतिसोमं तथैव च

na jyotīṃṣi nirīkṣanvānasaṃdhyābhimukho 'pivā / pratyādityaṃ pratyanalaṃ pratisomaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

स्नान किये बिना कोई कर्म नहीं करना चाहिए। प्रात:- स्रानसे अलक्ष्मी, कालकर्णी (अलक्ष्मीविशेष) दु:स्वप्न, बुरे विचार और अन्य पाप दूर हो जाते हैं, इसमें संशय नहीं। बिना स्नानके मनुष्योंको पवित्र करनेवाला कोई

English

He should not loudly proclaim his religious acts nor should he conceal his sinful activities; he should always do those things that increase his welfare and be sympathetic towards all living beings.

अध्याय ६४

श्लोक 43

आहृत्य मृत्तिकां कूलाल्लेपगन्धापकर्षणम् ।कुर्यादतन्द्रितः शौचं विशुद्धैरुद्धृतोदकैः

āhṛtya mṛttikāṃ kūlāllepagandhāpakarṣaṇam / kuryādatandritaḥ śaucaṃ viśuddhairuddhṛtodakaiḥ

हिन्दी अर्थ

कर्म नहीं बतलाया गया है। अत: होम तथा जपके समय विशेष-रूपसे स्नान करना चाहिए । असमर्थताकी स्थितिमें सिरको छोड़कर स्नान करनेका विधान किया गया है। अथवा भीगे वस्त्रसे शरीरका मार्जन करना चाहिए, इसे कपिलस्नान कहा गया है

English

He should not loudly proclaim his religious acts nor should he conceal his sinful activities; he should always do those things that increase his welfare and be sympathetic towards all living beings.

अध्याय ६४

श्लोक 44

नाहरेन्मृत्तिकां विप्रः पांशुलान्न च कर्दमात् ।न मार्गान्नोषराद् देशाच्छौचशिष्टां परस्य च

nāharenmṛttikāṃ vipraḥ pāṃśulānna ca kardamāt / na mārgānnoṣarād deśācchaucaśiṣṭāṃ parasya ca

हिन्दी अर्थ

१-इस अध्यायमें गृहस्थके प्राय: सभी आनुष्ठानोंका वर्णन है, पर क्रमसे नहीं है । क्रमका ज्ञान गृह्यसूत्र, आहिकसूत्रावली, नित्यकर्मविधि आदि ग्रन्थोंसे करना चाहिए। इस अध्यायका उद्देश्य सभी कर्मोंका परिचय कराना है। कर्मोंका क्रम बताना उद्देश्य नहीं है।

English

He should not loudly proclaim his religious acts nor should he conceal his sinful activities; he should always do those things that increase his welfare and be sympathetic towards all living beings.

अध्याय ६४

श्लोक 45

न देवायतनात् कूपाद् ग्रामान्न च जलात् तथा ।उपस्पृशेत् ततो नित्यं पूर्वोक्तेन विधानतः

na devāyatanāt kūpād grāmānna ca jalāt tathā / upaspṛśet tato nityaṃ pūrvoktena vidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

२-कालकर्णी- अलक्ष्मी (शब्दकल्पद्रुम) । वारुणं यौगिकं तद्वत् षोढा स्त्रानं प्रकीर्तितम्

English

He should not loudly proclaim his religious acts nor should he conceal his sinful activities; he should always do those things that increase his welfare and be sympathetic towards all living beings.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 64
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.