Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
66
अध्याय 66 / 95

Book 2 - Adhyaya 15

42 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ42 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६६

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुर्दशो ऽध्यायः व्यास उवाच वेदं वेदौ तथा वेदान् वेदान् वा चतुरो द्विजाः ।अधीत्य चाधिगम्यार्थं ततः स्नायाद् द्विजोत्तमः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge caturdaśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca vedaṃ vedau tathā vedān vedān vā caturo dvijāḥ / adhītya cādhigamyārthaṃ tataḥ snāyād dvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणं शंकरं सूर्य तथैव मधुसूदनम्। अऱ्यांश्चाभिमतान् देवान् भक्त्या चाक्रोधनोऽत्वरः आपो वा देवताः सर्वास्तेन सम्यक् समर्चिताः

English

One should not take food along with one's wife. Nor should one look at one's own wife urinating, sneezing or yawning,, nor shall one see her cosily seated at ease.

अध्याय ६६

श्लोक 2

गुरवे तु वरं दत्त्वा स्नायीत तदनुज्ञया ।चीर्णव्रतो ऽथ युक्तात्मा सशक्तः स्नातुमर्हति

gurave tu varaṃ dattvā snāyīta tadanujñayā / cīrṇavrato 'tha yuktātmā saśaktaḥ snātumarhati

हिन्दी अर्थ

ध्यात्वा प्रणवपूर्वं वै हैवतानि समाहितः । नमस्कारेण पुष्पाणि विन्यसेद् वै पृथक् पृथक्

English

One should not look out one's own reflection in water; one should not jump from one bank to another; one should not jump across a deep pit; one should never tread over urine or stand on it.

अध्याय ६६

श्लोक 3

वैणवीं धारयेद् यष्टिमन्तर्वासस्तथोत्तरम् ।यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमण्डलुम्

vaiṇavīṃ dhārayed yaṣṭimantarvāsastathottaram / yajñopavītadvitayaṃ sodakaṃ ca kamaṇḍalum

हिन्दी अर्थ

न विष्ण्वाराधनात् पुण्यं विद्यते कर्म वैदिकम्। तस्मादनादिमध्यान्तं नित्यमाराधयेद्धरिम् बुद्विमान् (आस्तिक अधिकारी व्यक्ति)-को सव्य (बाँयें) हाथसे अन्वारब्ध (सम्बद्ध) दाहिने हाथसे अर्थात् दोनों हाथोंको अञ्जलिद्वारा जलसे देवताओं, ऋषियों एवं पितरोंका तर्पण करना चाहिए । यज्ञोपवीती?

English

One should not impart intellect (i.e. topics of lore) to a Sudra. Nor shall these things be given to him viz.—The Kriara (rice cooked with gingelly seeds), the milk-pudding, curds; nor the leavings Ucchi}fa) ghee, honey, black-antelope hide or Havis (sacrificial offerings).

अध्याय ६६

श्लोक 4

छत्रं चोष्णीषममलं पादुके चाप्युपानहौ ।रौक्मे च कुण्डले वेदं कृत्तकेशनखः शुचिः

chatraṃ coṣṇīṣamamalaṃ pāduke cāpyupānahau / raukme ca kuṇḍale vedaṃ kṛttakeśanakhaḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

अर्थात् सव्य होकर देवताओंका, निवीती? होकर अर्थात् मालाकी तरह कण्ठमें यज्ञोपवीत धारणकर ऋषियोंका और प्राचीनावीती? अर्थात् अपसव्य होकर भक्तिभावसे (देवताओं, ऋषियों तथा पितरोंके) अपने-अपने तीर्थोंसे

English

Instructions regarding observance of holy vows should not be given to a Sudra: a learned man should not expound Dharma unto him. No one should submit to anger and avoid hatred and passion.

अध्याय ६६

श्लोक 5

स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद् बहिर्माल्यं न धारयेत् ।अन्यत्रकाञ्चनाद् विप्रोनरक्तां बिभृयात् स्त्रजम्

svādhyāye nityayuktaḥ syād bahirmālyaṃ na dhārayet / anyatrakāñcanād vipronaraktāṃ bibhṛyāt strajam

हिन्दी अर्थ

तर्पण करना चाहिए स्नानके वस्त्रको' निचोड़कर संयतवाणीसे युक्त होकर आचमन करके तत्तद् मन्त्रोंसे पत्र, पुष्प तथा जलके द्वारा देवताओंका पूजन करना चाहिए। क्रोध और शीघ्रताका सर्वथा परित्यागकर भक्तिपूर्वक ब्रह्मा,

English

Covetousness and arrogance should be avoided. One should avoid ridiculing religious travels and scorning perfect knowledge. One should desist from haughtiness and delusion, fury and hatred.

अध्याय ६६

श्लोक 6

शुक्लाम्बरधरो नित्यं सुगन्धः प्रियदर्शनः ।न जीर्णमलवद्वासा भवेद् वै विभवे सति

śuklāmbaradharo nityaṃ sugandhaḥ priyadarśanaḥ / na jīrṇamalavadvāsā bhaved vai vibhave sati

हिन्दी अर्थ

शंकर, सूर्य, विष्णु तथा अन्य जो भी अभीष्ट देवता हों, उनकी पूजा करनी चाहिए

English

One should not inflict pain on anyone: one may however beat his son and disciple. One should never serve the mean and the base nor should he serve sharp-witted persons.

अध्याय ६६

श्लोक 7

न रक्तमुल्बणं चान्यधृतं वासो न कुण्डिकाम् ।नोपानहौ स्त्रजं चाथ पादुके च प्रयोजयेत्

na raktamulbaṇaṃ cānyadhṛtaṃ vāso na kuṇḍikām / nopānahau strajaṃ cātha pāduke ca prayojayet

हिन्दी अर्थ

पुरुषसूक्तके द्वारा पुष्प अर्पित करना चाहिए। अथवा जल सभी देवताओंका स्वरूप है, अतः उसके द्वारा पूजन करनेसे सभी देवताओंकी भलीभाति पूजा हो जाती है। एकाग्रमनसे प्रणवका उच्चारण कर देबताओंका ध्यान करना चाहिए। नमस्कारकर पृथक्- पृथक् देवोंपर पुष्प चढ़ाना चाहिए। विष्णुकी आराधनासे अधिक पुण्यप्रद और कोई वैदिक कर्म नहीं है। इसलिये आदि, मध्य और अन्तसे रहित विष्णुको नित्य

English

One should not dishonour oneself (the Atman); one should scrupulously avoid dejectedness, (or should try to conceal one's miserable condition), one should not fail to honour one who is not one's disciple (?), a learned man should not praise himself.

अध्याय ६६

श्लोक 8

उपवीतमलङ्कारं दर्भान् कृष्णाजिनानि च ।नापसव्यं परीदध्याद् वासो न विकृतं वसेत्

upavītamalaṅkāraṃ darbhān kṛṣṇājināni ca / nāpasavyaṃ parīdadhyād vāso na vikṛtaṃ vaset

हिन्दी अर्थ

आराधना करनी चाहिए

English

One should not scribble on the ground with the nails; one shall not cohabit (or lie) with a cow (?); one should not speak of (another river while bathing in one) river nor should he speak (in praise of) other mountains while resting on one mountain (?)

अध्याय ६६

श्लोक 9

आहरेद् विधिवद् दारान् सदृशानात्मनः शुभान् ।रूपलक्षणसंयुक्तान् योनिदोषविवर्जितान्

āhared vidhivad dārān sadṛśānātmanaḥ śubhān / rūpalakṣaṇasaṃyuktān yonidoṣavivarjitān

हिन्दी अर्थ

'तद्विष्णो:० इस मन्त्रसे तथा पुरुषसूक्तसे श्रीविष्णुकी आराधना करनी चाहिए। चारों वेदोंमें भी इन दोनों ('तदविष्णोः०' एवं “पुरुष सूक्त') मन्त्रोंके सदृश अन्य कोई मन्त्र नहीं कहा गया है १-वाँयें कंधेके ऊपर रखते हुए दाहिने हाथ (दाहिनी भुजा)-के नीचे रखे हुए ब्रह्मसूत्र (जनेऊ)-को उपवीत या यज्ञोपवीत कहते हैं और इस प्रकार ब्रह्मसूत्र धारण करनेवालेको उपवीती या यज्ञोपवीती कहते हैं। २-मालाकी तरह कण्ठसे सीधे वक्षःस्थलकी ओर लम्बित ब्रह्मसूत्र (जनेऊ)-को निवीत कहते हैं और इस ब्रह्मसूत्र धारण

English

One should not abandon a fellow traveller whether one stays with him overnight or not; one should not enter water in the nude state; nor should he walk over fire.

अध्याय ६६

श्लोक 10

अमातृगोत्रप्रभवामसमानर्षिगोत्रजाम् ।आहरेद् ब्राह्मणो भार्यां शीलशौचसमन्विताम्

amātṛgotraprabhavāmasamānarṣigotrajām / āhared brāhmaṇo bhāryāṃ śīlaśaucasamanvitām

हिन्दी अर्थ

करनेवालेको निवीती कहते हैं।

English

One should not anoint the limbs with the oil leftover after applying it over the head; one should not play with weapons or serpents; one should not touch (i.e. scrape) the private parts of one's body (with a weapon).

अध्याय ६६

श्लोक 11

ऋतुकालाभिगामी स्याद् यावत् पुत्रो ऽभिजायते ।वर्जयेत् प्रतिषिद्धानि प्रयत्नेन दिनानि तु

ṛtukālābhigāmī syād yāvat putro 'bhijāyate / varjayet pratiṣiddhāni prayatnena dināni tu

हिन्दी अर्थ

३-दाहिने कंधेके ऊपर रखते हुए वायें हाथ (बायीं भुजा)-के नीचे रखे हुए ब्रह्मसूत्र (जनेऊ)-को प्राचीनावीत कहते हैं और इस प्रकार ब्रह्मसूत्र धारण करनेवालेको प्राचीनावीती कहते हैं।

English

One should not keep water (in tanks or rivers) with the leg or strike it with the hand; one should not fell down fruits by hurling bricks or other fruits at them.

अध्याय ६६

श्लोक 12

षष्ठ्यष्टमीं पञ्चदशीं द्वादशीं च चतुर्दशीम् ।ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं तद्वज्जन्मत्रयाहनि

ṣaṣṭhyaṣṭamīṃ pañcadaśīṃ dvādaśīṃ ca caturdaśīm / brahmacārī bhavennityaṃ tadvajjanmatrayāhani

हिन्दी अर्थ

४-देवताओंका तर्पण देवतीर्थ ( अँगुलियोंके अग्रभाग)-से, ऋषियों-मनुष्योंका तर्पण काय-तीर्थ (कनिछिका अँगुलिके मूल) - से और पितरोंका तर्पण पितृतीर्थ (अङ्गुष्ठ तथा तर्जनी अँगुलीके मूलों)-से करना चाहिए। ५-तर्पणके पूर्व स्नानके वस्त्रोंको सुखानेके लिये निचोड़ना नहीं चाहिए अन्यथा पितर निराश होकर चले जाते हैं। इसीलिये यहाँ

English

One should neither dance, nor sing, nor play on mu¬ sical instruments. One should not scratch one's head with all the fingers joined together.

अध्याय ६६

श्लोक 13

आदधीतावसथ्याग्निं जुहुयाज्जातवेदसम् ।व्रतानि स्नातको नित्यं पावनानि च पालयेत्

ādadhītāvasathyāgniṃ juhuyājjātavedasam / vratāni snātako nityaṃ pāvanāni ca pālayet

हिन्दी अर्थ

तर्पणके अनन्तर स्नानके वस्त्रोंको निचोडनेकी बात कही गयी है। अथवा देवमीशानं भगवन्तं सनातनम्। आराधयेन्महादेवं भावपूतो महेश्वरम्

English

One should not try to propitiate the deities with worldly hymns or medicine; one should not play with dice; one should not rush against others for assaulting them (?); one should not urinate or discharge faeces into water.

अध्याय ६६

श्लोक 14

वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः ।अकुर्वाणः पतत्याशु नरकानतिभीषणान्

vedoditaṃ svakaṃ karma nityaṃ kuryādatandritaḥ / akurvāṇaḥ patatyāśu narakānatibhīṣaṇān

हिन्दी अर्थ

ईशानेनाथ वा रुद्रैस्त्र्य्बकेन समाहितः

English

One should not cohabit when defiled by Ucchita; one should not bathe in the nude: one should not read or touch one's head, while walking.

अध्याय ६६

श्लोक 15

अब्यसेत् प्रयतो वेदं महायज्ञान् न हापयेत् ।कुर्याद् गृह्याणि कर्माणि संध्योपासनमेव च

abyaset prayato vedaṃ mahāyajñān na hāpayet / kuryād gṛhyāṇi karmāṇi saṃdhyopāsanameva ca

हिन्दी अर्थ

उक्त्वा नमः शिवायेति मन्त्रेणानेन योजयेत् नमस्कुर्यान्महादेवं ऋतं सत्यमितीश्वरम्। निवेदयीत स्वात्मानं यो ब्रह्माणमितीश्वरम्

English

One should not cut the hairs or nails by means of the teeth; one should not waken the sleeper. One should not bask in the early morning sun; one should avoid smoke arising from the dead body.

अध्याय ६६

श्लोक 16

सख्यं समाधैकैः कुर्यादुपेयादीश्वरं सदा ।दैवतान्यपि गच्छेत कुर्याद् भार्याभिपोषणम्

sakhyaṃ samādhaikaiḥ kuryādupeyādīśvaraṃ sadā / daivatānyapi gaccheta kuryād bhāryābhipoṣaṇam

हिन्दी अर्थ

प्रदक्षिणं द्विजः कुर्यात् पञ्च ब्रह्माणि वै जपन्। ध्यायीत देवमीशानं व्योममध्यगतं शिवम्

English

One should not sleep alone in an empty abode; one should not bring shoes by oneself (with the hands?). One should not spit without reason; one should not cross the river by means of the arms.

अध्याय ६६

श्लोक 17

न धर्मं ख्यापयेद् विद्वान् न पापं गूहयेदपि ।कुर्वोतात्महितं नित्यं सर्वभूतानिकम्पकः

na dharmaṃ khyāpayed vidvān na pāpaṃ gūhayedapi / kurvotātmahitaṃ nityaṃ sarvabhūtānikampakaḥ

हिन्दी अर्थ

अथावलोकयेदर्क हंसः शुचिषदित्यृचा। कुर्यात् पञ्च महायज्ञान् गृहं गत्वा समाहितः देवयज्ञं पितृयज्ञं भूतयज्ञं तथैव च। मानुष्यं ब्रह्मयज्ञं च पञ्च यज्ञान् प्रचक्षते

English

A learned man should not wash legs with the legs; one should not warm legs in the fire; one should not wash (his feet) in a bellmetal vessel.

अध्याय ६६

श्लोक 18

वयसः कर्मणोर्ऽथस्य श्रुतस्याभिजनस्य च ।वेषवाग्बुद्धिसारूप्यमाचरन् विचरेत् सदा

vayasaḥ karmaṇor'thasya śrutasyābhijanasya ca / veṣavāgbuddhisārūpyamācaran vicaret sadā

हिन्दी अर्थ

यदि स्यात् तर्पणादर्वाक् ब्रह्मयज्ञः कृतो न हि। कृत्वा मनुष्ययज्ञं वै ततः स्वाध्यायमाचरेत्

English

One should not extend his feet towards the idols of gods, the Brahmanas or the cow, the wind, the fire, the precep¬ tor, the Brahmins, the sun or the moon.

अध्याय ६६

श्लोक 19

श्रुतिस्मृत्युदितः सम्यक् साधुभिर्यश्च सेवितः ।तमाचारं निषेवेत नेहेतान्यत्र कर्हिचित्

śrutismṛtyuditaḥ samyak sādhubhiryaśca sevitaḥ / tamācāraṃ niṣeveta nehetānyatra karhicit

हिन्दी अर्थ

अग्नेः पश्चिमतो देशे भूतयज्ञान्त एव वा। शालाग्रौ लौकिके वाग्नौ जले भूम्यामथापि वा । वैश्वदेवं ततः कुर्याद् देवयज्ञः स वै स्मृतः

English

By no means should an unclean person go to bed, travel, study the Vedas, take food without bathing or set out from the house.

अध्याय ६६

श्लोक 20

येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः ।तेन यायात् सतां मार्गं तेन गच्छन् न रिष्यति

yenāsya pitaro yātā yena yātāḥ pitāmahāḥ / tena yāyāt satāṃ mārgaṃ tena gacchan na riṣyati

हिन्दी अर्थ

यदि स्याल्लौकिके पक्वं ततोऽन्नं तत्र हूयते। शालाग्रौ तत्र देवान्नं विधिरेष सनातनः

English

One should avoid the following during the two San- dhyds (dawn and dusk) as well as at midday:—sleeping, study of the Vedas, travelling, excrement, taking food and walking.

अध्याय ६६

श्लोक 21

नित्यं स्वाध्यायशीलः स्यान्नित्यं यज्ञोपवीतवान् ।सत्यवादी जितक्रोधो ब्रह्मभूयाय कल्पते

nityaṃ svādhyāyaśīlaḥ syānnityaṃ yajñopavītavān / satyavādī jitakrodho brahmabhūyāya kalpate

हिन्दी अर्थ

देवेभ्यस्तु हुतादन्नाच्छेषाद् भूतबलिं हरेत्। भूतयज्ञः स वै ज्ञेयो भूतिदः सर्वदेहिनाम् १०७॥ 'तद्विष्णोः०' इस मन्त्रके द्वारा तदात्मा और तन्मय होकर शान्तिपूर्वक अपनेको विशुद्ध तेज:- स्वरूप विष्णुमें निवेदित करना चाहिए। अथवा पवित्र भावनासे सनातन भगवान् ईशान महेश्वरदेव महादेवको

English

A Brahmana defiled by Ucchita shall not touch cows, Brahmanas and the fire, with the hand, nor should he touch cooked rice or the divine idol with the foot.

अध्याय ६६

श्लोक 22

संध्यास्नानपरो नित्यं ब्रह्मयज्ञुपरायणः ।अनसूयी मृदुर्दान्तो गृहस्थः प्रेत्य वर्धते

saṃdhyāsnānaparo nityaṃ brahmayajñuparāyaṇaḥ / anasūyī mṛdurdānto gṛhasthaḥ pretya vardhate

हिन्दी अर्थ

आराधना करनी चाहिए

English

No unclean person should circumambulate the fire: nor should he glorify the gods or the sages; one should not enter deep waters; one shall not hold fire on one side (?)

अध्याय ६६

श्लोक 23

वीतरागभयक्रोधो लोभमोहविवर्जितः ।सावित्रीजाप्यनिरतः श्राद्धकृन्मुच्यते गृही

vītarāgabhayakrodho lobhamohavivarjitaḥ / sāvitrījāpyanirataḥ śrāddhakṛnmucyate gṛhī

हिन्दी अर्थ

आदिके द्वारा महेश्वरकी आराधना करनी चाहिए और जोड़ना चाहिए। तदनन्तर ऋत एवं सत्यस्वरूप ईश्वर महादेवको नमस्कार करना चाहिए और “यो ब्रह्माणं०"' इस मन्त्रके द्वारा अपनेको ईश्वरके लिये समर्पित करे। द्विजको पाँच ब्रह्म (शिवके पाँच नामों )-का जप करते

English

One should not drink water by lifting it up with the left hand and nor shall he drink with the mouth directly; one shall not reply (when impure) without performing the Acamana rite; nor should one discharge semen virile into the water.

अध्याय ६६

श्लोक 24

मातापित्रोर्हिते युक्तो गोब्राह्मणहिते रतः ।दान्तो यज्वा देवभक्तो ब्रह्मलोके महीयते

mātāpitrorhite yukto gobrāhmaṇahite rataḥ / dānto yajvā devabhakto brahmaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

हुए प्रदक्षिणा करनी चाहिए और आकाशके मध्य स्थित ईशानदेव शिवका ध्यान करना चाहिए

English

One should not cast into water any other thing sme¬ ared with Amedhya (filth, rubbish), blood or poisons. One should not cross a river; one should not indulge in sexual intercourse in water.

अध्याय ६६

श्लोक 25

त्रिवर्गसेवी सततं देवतानां च पूजनम् ।कुर्यादहरहर्नित्यं नमस्येत् प्रयतः सुरान्

trivargasevī satataṃ devatānāṃ ca pūjanam / kuryādaharaharnityaṃ namasyet prayataḥ surān

हिन्दी अर्थ

इसके अनन्तर 'हंसः शुचिषद्०' इस ऋचासे सूर्यका दर्शन करे और घर जाकर ध्यानपूर्वक पञ्चयज्ञोंको करे। देवयज्ञ, पितृयज्ञ, भूतयज्ञ, मनुष्ययज्ञ तथा ब्रह्मयज्ञ- ये पाँच (महा-) यज्ञ कहे गये हैं यदि तर्पणसे पहले ब्रह्मयज्ञ न किया हो तो मनुष्ययज्ञ करनेके बाद स्वाध्याय (ब्रह्मयज्ञ) करना चाहिए अथवा भूतयज्ञके अन्तमें एकाग्रचित्त होकर हाथमें कुश लेकर अग्निके पश्चिमकी दिशामें कुशपुंजपर

English

One should not chop off the trees in a monastery; one should not spit into water; one should not tread on bone, ashes, skulls, hair, thorn, burning charcoal or dry balls of cowdung.

अध्याय ६६

श्लोक 26

विभागशीलः सततं क्षमायुक्तो दयालुकः ।गृहस्थस्तु समाख्यातो न गृहेण गृही भवेत्

vibhāgaśīlaḥ satataṃ kṣamāyukto dayālukaḥ / gṛhasthastu samākhyāto na gṛheṇa gṛhī bhavet

हिन्दी अर्थ

बैठकर यज्ञशालाकी अग्नि, लौकिकाग्रि अथवा जलमें या भूमिपर वैश्वदेव करना चाहिए । यह देवयज्ञ कहलाता है। यदि लौकिकाग्निमें अन्न पकाया गया हो तो उसीमें हवन किया जाता है और यदि शालाकी अग्निमें अन

English

No sensible man should cross the burning fire, nor should he keep it anywhere beneath; No sensible man should kick it with the leg nor blow it with the mouth.

अध्याय ६६

श्लोक 27

क्षमा दया च विज्ञानं सत्यं चैव दमः शमः ।अध्यात्मनिरतं ज्ञानमेतद् ब्राह्मणलक्षणम्

kṣamā dayā ca vijñānaṃ satyaṃ caiva damaḥ śamaḥ / adhyātmanirataṃ jñānametad brāhmaṇalakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

तैयार किया गया हो तो शालाग्निमें ही वैश्वदेव होम करना चाहिए। यही सनातन विधि है। वैश्वदेव होमके पश्चात् बचे हुए अन्नद्वारा भूतबलिकर्म करना चाहिए। इसे भूतयज्ञ जानना चाहिए। यह सर्वप्राणियोंको ऐश्वर्य प्रदान करता है। द्विजो्तमको (घरके बाहर) भूमिपर कुत्ता, चाण्डाल, पतित आदि तथा पक्षियोंको अनकी बलि देनी चाहिए

English

One should not descend into the well; an unclean person should never look into a well; one should not throw fire into fire, nor extinguish it with water.

अध्याय ६६

श्लोक 28

एतस्मान्न प्रमाद्येत विशेषेण द्विजोत्तमः ।यथाशक्तिं चरन् कर्म निन्दितानि विवर्जयेत्

etasmānna pramādyeta viśeṣeṇa dvijottamaḥ / yathāśaktiṃ caran karma ninditāni vivarjayet

हिन्दी अर्थ

१-यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै। तशह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपच्चे॥

English

No one should himself tell others about the distress or death of a friend; one should not utilise for sale any article or merchandise which is unsaleable (due to its quality).

अध्याय ६६

श्लोक 29

विधूय मोहकलिलं लब्ध्वा योगमनुत्तमम् ।गृहस्थो मुच्यते बन्धात् नात्र कार्या विचारणा

vidhūya mohakalilaṃ labdhvā yogamanuttamam / gṛhastho mucyate bandhāt nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

२-ईशान: सर्वविद्यानाम् ईश्वरः सर्वभूतानाम् । ब्रह्माधिपतिः? ब्रह्मणोऽधिपतिः ब्रह्मा“ शिवो मे अस्तु सदा शिवोम्॥ भूतयज्ञस्त्वयं नित्यं सायं प्रातर्विधीयते

English

No sensible man, if unclean, should kindle fire by means of wind blown from the mouth; He should plough (i.e. transgress*) a land in a holy centre, near water or on the border (of a village?).

अध्याय ६६

श्लोक 30

विगर्हातिक्रमाक्षेपहिंसाबन्धवधात्मनाम् ।अन्यमन्युसमुत्थानां दोषाणां मर्षणं क्षमा

vigarhātikramākṣepahiṃsābandhavadhātmanām / anyamanyusamutthānāṃ doṣāṇāṃ marṣaṇaṃ kṣamā

हिन्दी अर्थ

नित्यश्राद्धं तदुद्दिष्टं पितृयज्ञो गतिप्रदः

English

One shall not break an earlier agreement accom¬ panied by a promise; no one should rouse up animals, serpents or birds (?)

अध्याय ६६

श्लोक 31

स्वदुः खेष्विव कारुण्यं परदुः खेषु सौहृदात् ।दयेति मुनयः प्राहुः साक्षाद् धर्मस्य साधनम्

svaduḥ kheṣviva kāruṇyaṃ paraduḥ kheṣu sauhṛdāt / dayeti munayaḥ prāhuḥ sākṣād dharmasya sādhanam

हिन्दी अर्थ

मनोवाक्कर्मभिः शान्तमागतं स्वगृहं ततः हन्तकारमधाग्रं वा भिक्षां वा शक्तितो द्विज: । दद्यादतिथये नित्यं बुध्येत परमेश्वरम्

English

One should not inconvenience others through water¬ sheds etc., one should not cause the artisans etc. to do great jobs and then forsake them. One should keep the doors of the house shut in the morning and in the evening to prevent the beggars.

अध्याय ६६

श्लोक 32

चतुर्दशानां विद्यानां धारणं हि यतार्थतः ।विज्ञानमिति तद् विद्याद् येन धर्मो विवर्धते

caturdaśānāṃ vidyānāṃ dhāraṇaṃ hi yatārthataḥ / vijñānamiti tad vidyād yena dharmo vivardhate

हिन्दी अर्थ

पुष्कलं हन्तकारं तु तच्यतुर्गुणमुच्यते

English

One should not inconvenience others through water¬ sheds etc., one should not cause the artisans etc. to do great jobs and then forsake them. One should keep the doors of the house shut in the morning and in the evening to prevent the beggars.

अध्याय ६६

श्लोक 33

अधीत्य विधिवद् विद्यामर्थं चैवोपलभ्य तु ।धर्मकार्यान्निवृत्तश्चेन्न तद् विज्ञानमिष्यते

adhītya vidhivad vidyāmarthaṃ caivopalabhya tu / dharmakāryānnivṛttaścenna tad vijñānamiṣyate

हिन्दी अर्थ

गोदोहमात्रं कालं वै प्रतीक्ष्यो ह्यतिथिः स्वयम्। अभ्यागतान् यथाशक्ति पूजयेदतिथिं यथा भिक्षां वै भिक्षवे दद्याद् विधिवद् ब्रह्मचारिणे । दद्यादन्नं यथाशक्ति त्वर्थिभ्यो लोभवर्जितः

English

One should not inconvenience others through water¬ sheds etc., one should not cause the artisans etc. to do great jobs and then forsake them. One should keep the doors of the house shut in the morning and in the evening to prevent the beggars.

अध्याय ६६

श्लोक 34

सत्येन लोकाञ्जयति सत्यं तत्परमं पदम् ।यथाभूतप्रवाद् तु सत्यमाहुर्मनीषिणः

satyena lokāñjayati satyaṃ tatparamaṃ padam / yathābhūtapravād tu satyamāhurmanīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अकृत्वा तु द्विजः पञ्च महायज्ञान् द्विजोत्तमाः । भुञ्जीत चेत् स मूढात्मा तिर्यग्योनिं स गच्छति

English

One should not inconvenience others through water¬ sheds etc., one should not cause the artisans etc. to do great jobs and then forsake them. One should keep the doors of the house shut in the morning and in the evening to prevent the beggars.

अध्याय ६६

श्लोक 35

दमः शरीरोपरमः शमः प्रज्ञाप्रिसादजः ।अध्यात्ममक्षरं विद्याद् यत्र गत्वा न शोचति

damaḥ śarīroparamaḥ śamaḥ prajñāprisādajaḥ / adhyātmamakṣaraṃ vidyād yatra gatvā na śocati

हिन्दी अर्थ

वेदाभ्यासोऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रिया क्षमा। नाशयत्याशु पापानि देवानामर्चनं तथा यो मोहादथवालस्यादकृत्वा देवतार्चनम्। भुङ्क्ते स याति नरकान् शूकरेष्वभिजायते

English

One should not inconvenience others through water¬ sheds etc., one should not cause the artisans etc. to do great jobs and then forsake them. One should keep the doors of the house shut in the morning and in the evening to prevent the beggars.

अध्याय ६६

श्लोक 36

यया स देवो भगवान् विद्यया वेद्यते परः ।साक्षाद् देवो महादेवस्तज्ज्ञानमिति कीर्तितम्

yayā sa devo bhagavān vidyayā vedyate paraḥ / sākṣād devo mahādevastajjñānamiti kīrtitam

हिन्दी अर्थ

पत्नी सायंकाल पके हुए अन्नको बलि बिना मन्त्रके प्रदान करे, यही भूतयज्ञ है, जो नित्य सायंकाल और प्रातःकाल किया जाता है। पितरोंके उद्देश्यसे एक श्रेष्ठ ब्राह्मणको प्रतिदिन भोजन कराना चाहिए, इसे नित्य-

English

One should not inconvenience others through water¬ sheds etc., one should not cause the artisans etc. to do great jobs and then forsake them. One should keep the doors of the house shut in the morning and in the evening to prevent the beggars.

अध्याय ६६

श्लोक 37

तन्निष्ठस्तत्परो विद्वान्नित्यमक्रोधनः शुचिः ।महायज्ञपरो विप्रो लभते तदनुत्तमम्

tanniṣṭhastatparo vidvānnityamakrodhanaḥ śuciḥ / mahāyajñaparo vipro labhate tadanuttamam

हिन्दी अर्थ

श्राद्ध कहा गया है। यह पितृयज्ञ (उत्तम) गति प्रदान करनेवाला है अथवा यथाशक्ति कुछ अन्न निकालकर वेदके तत्त्वार्थको जाननेवाले ब्राह्मणको समाहित होकर देना चाहिए। तदनन्तर अपने घर आये हुए शान्त द्विज अतिथिका मन, वाणी तथा कर्मके द्वारा नित्य नमस्कार,

English

One should not inconvenience others through water¬ sheds etc., one should not cause the artisans etc. to do great jobs and then forsake them. One should keep the doors of the house shut in the morning and in the evening to prevent the beggars.

अध्याय ६६

श्लोक 38

धर्मस्यायतनं यत्नाच्छरीरं परिपालयेत् ।न हि देहं विना रुद्रः पुरुषैर्विद्यते परः

dharmasyāyatanaṃ yatnāccharīraṃ paripālayet / na hi dehaṃ vinā rudraḥ puruṣairvidyate paraḥ

हिन्दी अर्थ

पूजन एवं अर्चन करना चाहिए। द्विज अतिथिको यथाशक्ति नित्य ' हन्तकार’, 'अग्र' अथवा भिक्षा प्रदान करे और उसे परमेश्वरका रूप समझे॥ १११--११३॥

English

One should not inconvenience others through water¬ sheds etc., one should not cause the artisans etc. to do great jobs and then forsake them. One should keep the doors of the house shut in the morning and in the evening to prevent the beggars.

अध्याय ६६

श्लोक 39

नित्यधर्मार्थकामेषु युज्येत नियतो द्विजः ।न धर्मवर्जितं काममर्थं वा मनसा स्मरेत्

nityadharmārthakāmeṣu yujyeta niyato dvijaḥ / na dharmavarjitaṃ kāmamarthaṃ vā manasā smaret

हिन्दी अर्थ

ग्रासमात्र (अन्न)-को भिक्षा और उसके चौगुने अर्थात् चार ग्रासके बराबर अन्नको अग्र कहा जाता है। अग्रके चौगुने अर्थात् सोलह ग्रासके बराबर पर्याप्त अन्नको हन्तकार कहा जाता है। गोदोहनकाल- पर्यन्त अतिथिकी स्वयं प्रतीक्षा करनी चाहिए। जिस प्रकार अतिथिकी पूजा की जाती है, उसी प्रकार अभ्यागतोंकी' भी यथाशक्ति पूजा (सेवा) करनी चाहिए

English

One should not inconvenience others through water¬ sheds etc., one should not cause the artisans etc. to do great jobs and then forsake them. One should keep the doors of the house shut in the morning and in the evening to prevent the beggars.

अध्याय ६६

श्लोक 40

सीदन्नपि हि धर्मेण न त्वधर्मं समाचरेत् ।धर्मो हि भगवान् देवो गतिः सर्वेषु जन्तुषु

sīdannapi hi dharmeṇa na tvadharmaṃ samācaret / dharmo hi bhagavān devo gatiḥ sarveṣu jantuṣu

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचारी भिक्षुकको विधिवत् भिक्षा प्रदान करे। लोभरहित होकर याचकोंको यथाशक्ति अन्न प्रदान करे, इन सभीके न मिलनेपर गौओंको अन्न निवेदित करे। तदनन्तर भोजनको निन्दा न करते हुए बन्धुओंके साथ

English

One should not inconvenience others through water¬ sheds etc., one should not cause the artisans etc. to do great jobs and then forsake them. One should keep the doors of the house shut in the morning and in the evening to prevent the beggars.

अध्याय ६६

श्लोक 41

भूतानां प्रियकारी स्यात् न परद्रोहकर्मधीः ।न वेददेवतानिन्दां कुर्यात् तैश्च न संवसेत्

bhūtānāṃ priyakārī syāt na paradrohakarmadhīḥ / na vedadevatānindāṃ kuryāt taiśca na saṃvaset

हिन्दी अर्थ

मौन होकर भोजन करे द्विजोत्तमो! यदि द्विज पञ्च महायज्ञोंको बिना किये ही भोजन करता है तो वह मूढात्मा तिर्यग्योनि प्राप्त करता है। प्रतिदिन यथाशक्ति किया गया वेदोंका अभ्यास, महायज्ञ कर्म, क्षमाका भाव और देवताओंका

English

One should not inconvenience others through water¬ sheds etc., one should not cause the artisans etc. to do great jobs and then forsake them. One should keep the doors of the house shut in the morning and in the evening to prevent the beggars.

अध्याय ६६

श्लोक 42

यस्त्विमं नियतं विप्रो धर्माध्यायं पठेच्छुचिः ।अध्यापयेत् श्रावयेद् वा ब्रह्मलोके महीयते

yastvimaṃ niyataṃ vipro dharmādhyāyaṃ paṭhecchuciḥ / adhyāpayet śrāvayed vā brahmaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

पूजन-ये शीघ्र ही पापोंका नाश करते हैं। जो मोहपूर्वक अथवा आलस्यसे देवताओंकी पूजा किये बिना भोजन करता है, वह नरकोंको प्राप्त करता है और बादमें शूकरकी योनिमें जन्म लेता है

English

One should not inconvenience others through water¬ sheds etc., one should not cause the artisans etc. to do great jobs and then forsake them. One should keep the doors of the house shut in the morning and in the evening to prevent the beggars.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 66
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.