Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
67
अध्याय 67 / 95

Book 2 - Adhyaya 16

93 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ93 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६७

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे पञ्चदशो ऽध्यायः व्यास उवाच न हिंस्यात् सर्वभूतानिनानृतं वावदेत् क्वचित् ।नाहितं नाप्रियं वाक्यं न स्तेनः स्याद् कदाचन

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge pañcadaśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca na hiṃsyāt sarvabhūtāninānṛtaṃ vāvadet kvacit / nāhitaṃ nāpriyaṃ vākyaṃ na stenaḥ syād kadācana

हिन्दी अर्थ

१-अज्ञातपूर्वगृहागत व्यक्ति (अकस्मात् घरपर आ जानेवाला) अतिथि है। ( श्रीधरस्वामी) २-ज्ञातपूर्वगृहागत व्यक्ति (जिसका पहलेसे घरपर आना ज्ञात है ऐसा व्यक्ति) अभ्यागत है। तस्मात् सर्वप्रयलेन कृत्वा कर्माणि वै द्विजाः ।

English

One should avoid outside (over his dress) garland, alien scents, dining in the company of one's wife, argument with quarrels and entry by the bad way?

अध्याय ६७

श्लोक 2

तृणं वा यदि वा शाकं मृदं वा जलमेव वा ।परस्यापहरञ्जन्तुर्नरकं प्रतिपद्यते

tṛṇaṃ vā yadi vā śākaṃ mṛdaṃ vā jalameva vā / parasyāpaharañjanturnarakaṃ pratipadyate

हिन्दी अर्थ

द्विजो! इसलिये सभी प्रकारके प्रयक्षोंके द्वारा

English

A Brahmana should not stand up while eating. A sensible man should not spend much time prattling and laugh¬ ing. One should not touch the fire with the hand; one should not stay too long under water.

अध्याय ६७

श्लोक 3

न राज्ञः प्रतिगृह्णीयान्न शूद्रपतितादपि ।न चान्यस्मादशक्तश्च निन्दितान् वर्जयेद् बुधः

na rājñaḥ pratigṛhṇīyānna śūdrapatitādapi / na cānyasmādaśaktaśca ninditān varjayed budhaḥ

हिन्दी अर्थ

भुञ्जीत स्वजनैः सार्ध स याति परमां गतिम्॥ १२१॥ (नित्य) (अपने अधिकारानुसार शास्त्रविहित) कर्मोंको (श्रद्धापूर्वक) करनेके बाद स्वजनोंके साथ भोजन करना चाहिए । ऐसा करनेवाला परमगति प्राप्त करता है

English

One should not kindle the fire by generating the wind with a wing, a winnowing basket or the hand. He should blow the air with his mouth and kindle the fire. (It is said in the Vedas) that Agni was born of his mouth.

अध्याय ६७

श्लोक 4

नित्यं याचनको न स्यात् पुनस्तं नैव याचयेत् ।प्राणानपहरत्येवं याचकस्तस्य दुर्मतिः

nityaṃ yācanako na syāt punastaṃ naiva yācayet / prāṇānapaharatyevaṃ yācakastasya durmatiḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मषुराणे वद्साहस्त्र्थां संहितायामुपरिविभागे अष्टादशोउध्याय:

English

One shall not speak to another man's wife. No Brahmana should perform the Yajna on behalfofone not worthy of it. One should not enter an assembly singly. One should avoid a crowd of Brahmanas; one should never go to the shrine of a deity in an anti-clockwise direction.

अध्याय ६७

श्लोक 5

न देवद्रव्यहारी स्याद् विशेषेण द्विजोत्तमः ।ब्रह्मस्वं वा नापहरेदापद्यपि कदाचन

na devadravyahārī syād viśeṣeṇa dvijottamaḥ / brahmasvaṃ vā nāpaharedāpadyapi kadācana

हिन्दी अर्थ

भोजन-विधि, ग्रहणकालमें भोजनका निषेध, शयन-विधि, गृहस्थके नित्यकर्मोके अनुष्ठानका महत्त्व उपवासेन तत्तुल्यं मनुराह प्रजापतिः

English

One should not fan with the cloth, one should not sleep in a temple; one should not undertake a journey alone; nor should he travel with unrighteous people.

अध्याय ६७

श्लोक 6

न विषं विषमित्याहुर्ब्रह्मस्वं विषमुच्यते ।देवस्वं चापि यत्नेन सदा परिहरेत् ततः

na viṣaṃ viṣamityāhurbrahmasvaṃ viṣamucyate / devasvaṃ cāpi yatnena sadā pariharet tataḥ

हिन्दी अर्थ

उपलिप्ते शुचौ देशे पादौ प्रक्षाल्य वै करौ। आचम्यार्द्राननोऽक्रोधः पञ्चारद्रौ भोजनं चरेत्

English

One should not undertake a journey in the company of persons defiled by sickness, or of Sudras or of fallen men (out- caste). One should never travel without shoes or without taking water and other requisites.

अध्याय ६७

श्लोक 7

पुष्पे शाक्रोदके काष्ठे तथा मूले फले तृणे ।अदत्तादानमस्तेयं मनुः प्राह प्रजापतिः

puṣpe śākrodake kāṣṭhe tathā mūle phale tṛṇe / adattādānamasteyaṃ manuḥ prāha prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

महाव्याहतिभिस्त्वन्नं परिधायोदकेन तु। अमृतोपस्तरणमसीत्यापोशानक्रियां चरेत् व्यासजीने कहा--पवित्र आसनपर बैठकर पाँवोंको भूमिपर रखकर पूर्वकी ओर अथवा सूर्याभिमुख होकर अन्न (भोजन) ग्रहण करना चाहिए। पूर्वाभिमुख होकर भोजन करनेसे लम्बी आयु, दक्षिणाभिमुख होकर भोजन

English

At night one should not travel in the company of one's enemy. One should not travel without a waterpot. One should not go between fires, Brahmanas, cows etc.

अध्याय ६७

श्लोक 8

ग्रहीतव्यानि पुष्पाणि देवार्चनविधौ द्विजाः ।नैकस्मादेव नियतमननुज्ञाय केवलम्

grahītavyāni puṣpāṇi devārcanavidhau dvijāḥ / naikasmādeva niyatamananujñāya kevalam

हिन्दी अर्थ

करनेसे यश, पश्चिमाभिमुख होकर भोजन करनेसे सम्पत्ति और उत्तरकी ओर मुख करके भोजन करनेसे सत्यकी प्राप्ति होती है

English

O excellent Brahmanas, one should not transgress a woman longing for sexual intercourse. One should not censure Siddhas, Yogins and ascetics of good qualities.

अध्याय ६७

श्लोक 9

तृणं काष्ठं फलं पुष्पं प्रकाशं वै हरेद् बुधः ।धर्मार्थं केवलं विप्रा ह्यन्यथा पतितो भवेत्

tṛṇaṃ kāṣṭhaṃ phalaṃ puṣpaṃ prakāśaṃ vai hared budhaḥ / dharmārthaṃ kevalaṃ viprā hyanyathā patito bhavet

हिन्दी अर्थ

पाँचों अङ्गों (दोनों हाथ, दोनों पैर तथा मुख)-का प्रक्षालनकर (भोजन) पात्रको भूमिपर रखकर भोजन करना चाहिए। प्रजापति मनुने इस प्रकारके भोजनको उपवासके समान बताया है । दोनों हाथ, पैर एवं मुखको धोनेके बाद आचमनकर (गोबर इत्यादिसे) लीपे गये पवित्र स्थानमें (बैठकर) क्रोधरहित होकर भोजन करना चाहिए। महाव्याहृतियोंका उच्चारण करते हुए जलसे अन्नको परिवेष्टितकर ' अमृतोपस्तरणमसि' ऐसा कहकर

English

In the temple and in the presence of devas, one should not wantonly tread on the shadow of the Brahmanas and the cows.

अध्याय ६७

श्लोक 10

तिलमुद्गयवादीनां मुष्टिर्ग्राह्या पथि स्थितैः ।क्षुधार्तैर्नान्यथा विप्रा धर्मविद्भिरिति स्थितिः

tilamudgayavādīnāṃ muṣṭirgrāhyā pathi sthitaiḥ / kṣudhārtairnānyathā viprā dharmavidbhiriti sthitiḥ

हिन्दी अर्थ

आपोशान (आचमन) क्रिया (सम्पन्न) करे

English

One should not let one's own shadow to be tread on by sick persons fallen people or others. One should never stand on burning coal or ashes or hair or similar things.

अध्याय ६७

श्लोक 11

न धर्मस्यापदेशेन पापं कृत्वा व्रतं चरेत् ।व्रतेन पापं प्रच्छाद्य कुर्वन् स्त्रीशूद्रदम्भनम्

na dharmasyāpadeśena pāpaṃ kṛtvā vrataṃ caret / vratena pāpaṃ pracchādya kurvan strīśūdradambhanam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर स्वाहा एवं प्रणवके साथ 'प्राणाय' का उच्चारण कर (ॐ प्राणाय स्वाहा) कहकर पहली आहुति देनी चाहिए। तदुपरान्त ' ३ अपानाय स्वाहा' स्वाहा' और अन्तमें ' 3३७ समानाय स्वाहा' कहकर पॉचवीं आहुति देनी चाहिए। इनका रहस्य समझते हुए द्विजको आत्मामें आहुति देनी चाहिए'

English

O Brahmanas, one should avoid the dust particles rising from the broom and the water that remains in a pot after washing clothes or taking bath. Forbidden foodstuffs should not be eaten nor should one drink impotable water.

अध्याय ६७

श्लोक 12

प्रेत्येह चेदृशो विप्रो गर्ह्यते ब्रह्मवादिभिः ।छद्मनाचरितं यच्च व्रतं रक्षांसि गच्छति

pretyeha cedṛśo vipro garhyate brahmavādibhiḥ / chadmanācaritaṃ yacca vrataṃ rakṣāṃsi gacchati

हिन्दी अर्थ

१-भोजनके आरम्भ एवं अन्तमें आपोशान (आचमन) करके अन्नको अनग्र एवं अमृत किया जाता है २-आत्मामें आहुति देनेकी भावनासे भोजनके प्रारम्भमें छोटे-छोटे पाँच ग्रास मुखमें ' प्राणाय स्वाहा' आदि पाँच मन्त्रोंसे देना चाहिए।

English

This injunction about the eatability of five-clawed animals appears in VR, Kiskindha 17.39, cf. MK. 2-4 which shows a common source of KP. and MK.

अध्याय ६७

श्लोक 13

अलिङ्गी लिङ्गिवेषेण यो वृत्तिमुपजीवति ।स लिङ्गिनां हरेदेनस्तिर्यग्योनौ च जायते

aliṅgī liṅgiveṣeṇa yo vṛttimupajīvati / sa liṅgināṃ haredenastiryagyonau ca jāyate

हिन्दी अर्थ

शेषमन्नं यथाकामं भुञ्जीतव्यं जनैर्युतम्। ध्यात्वा तन्मनसा देवमात्मानं वै प्रजापतिम् द्रुपदां वा त्रिरावर्त्य सर्वपापप्रणाशिनीम्। प्राणानां ग्रन्थिरसीत्यालभेद् हृदयं ततः

English

Cf. Manu V. 16

अध्याय ६७

श्लोक 14

बैडालव्रतिनः पापा लोके धर्मविनाशकाः ।सद्यः पतन्ति पापेषु कर्मणस्तस्य तत् फलम्

baiḍālavratinaḥ pāpā loke dharmavināśakāḥ / sadyaḥ patanti pāpeṣu karmaṇastasya tat phalam

हिन्दी अर्थ

निःस्त्रावयेद् हस्तजलमूर्ध्वहस्तः समाहितः

English

Although KP insists on acceptance of non-vegetarian food when served in a Sraddha, it staunchly prohibits wine under all circumstances. Dh. S. of Apastamba 1.7.21.8, Visnu 35.1 and Manu XI. 54 and Yaj. III. 227 hold that wine-drinking is a very grave sin.

अध्याय ६७

श्लोक 15

पाषण्डिनो विकर्मस्थान् वामाचारांस्तथैव च ।पञ्चरात्रान् पाशुपतान् वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत्

pāṣaṇḍino vikarmasthān vāmācārāṃstathaiva ca / pañcarātrān pāśupatān vāṅmātreṇāpi nārcayet

हिन्दी अर्थ

अथाक्षरेण स्वात्मानं योजयेद् ब्रह्मणेति हि योऽनेन विधिना कुर्यात् स याति ब्रह्मणः क्षयम्

English

One should avoid the cooked food of six groups of people viz.: the actor, the dancer, the carpenter, the smith, a gang of rogues and the prostitute.

अध्याय ६७

श्लोक 16

वेदनिन्दारतान् मर्त्यान् देवनिन्दारतांस्तथा ।द्विजनिन्दारतांश्चैव मनसापि न चिन्तयेत्

vedanindāratān martyān devanindāratāṃstathā / dvijanindāratāṃścaiva manasāpi na cintayet

हिन्दी अर्थ

यज्ञोपवीती भुञ्जीत स्त्रग्गन्धालङ्कतः शुचिः । सायंप्रातर्नान्तरा वै संध्यायां तु विशेषतः

English

Sahrllekha 'disgusting to the mind' e.g. faeces.

अध्याय ६७

श्लोक 17

याजनं योनिसंबन्धं सहवासं च भाषणम् ।कुर्वाणः पतते जन्तुस्तस्माद् यत्नेन वर्जयेत्

yājanaṃ yonisaṃbandhaṃ sahavāsaṃ ca bhāṣaṇam / kurvāṇaḥ patate jantustasmād yatnena varjayet

हिन्दी अर्थ

ग्रहकाले च नाश्नीयात् स्त्रात्वाश्नीयात् तु मुक्तयोः न यज्ञशिष्टादन्यद् वा न क्रुद्धो नान्यमानसः

English

He should avoid the food offered by a potter, a painter, a usurer, a fallen man, a goldsmith, a dancer, a hunter, an imprisoned fellow or an ailing person.

अध्याय ६७

श्लोक 18

देवद्रोहाद् गुरुद्रोहः कोटिकोटिगुणाधिकः ।ज्ञानापवादो नास्तिक्यं तस्मात् कोटिगुणाधिकम्

devadrohād gurudrohaḥ koṭikoṭiguṇādhikaḥ / jñānāpavādo nāstikyaṃ tasmāt koṭiguṇādhikam

हिन्दी अर्थ

फिर देव प्रजापति तथा आत्माका मनसे ध्यान

English

He should avoid the food offered by a physician, an unchaste woman, a staff-bearer (a police-man?), a thief, an atheist or a person who blasphemes gods.

अध्याय ६७

श्लोक 19

गोभिश्च दैवतैर्विप्रैः कृष्या राजोपसेवया ।कुलान्यकुलतां यान्ति यानि हीनानि धर्मतः

gobhiśca daivatairvipraiḥ kṛṣyā rājopasevayā / kulānyakulatāṃ yānti yāni hīnāni dharmataḥ

हिन्दी अर्थ

करते हुए अवशिष्ट अन्न (भोजन)-का बन्धुओंके साथ इच्छानुसार भोजन करना चाहिए। (भोजन कर लेनेके बाद) ' अमृतापिधानमसि' यह मन्त्र पढ़कर जल पीना (आचमन करना) चाहिए। आचमनके उपरान्त पुनः 'आयं गौः०' इस मन्त्रको पढ़ते हुए आचमन करना चाहिए । तदनन्तर सभी प्रकारके पापॉका नाश करनेवाली 'द्रुपदा०' का तीन बार पाठकर "प्राणानां ग्रन्थिरसि ' इस मन्त्रसे हृदयका स्पर्श करे॥ ८--१०॥

English

One should avoid the food offered by a person who sells Soma juice and especially of Candala. He should avoid food offered by one who is hen-pecked or one who allows the paramour of his wife to remain in his house.

अध्याय ६७

श्लोक 20

कुविवाहैः क्रियालोपैर्वेदानध्ययनेन च ।कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च

kuvivāhaiḥ kriyālopairvedānadhyayanena ca / kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca

हिन्दी अर्थ

ऊपर हाथ किये हुए समाहितमन होकर आचमन करके 'अङ्कुष्ठमात्रेति' मन्त्रद्वारा दाहिने पैरके अगूठेपर हाथका जल गिराना चाहिए। ' श्रद्धायाम्०' इस मन्त्रसे हुतानुमन्त्रण करे । तदनन्तर ' ब्रह्मणा०' इस मन्त्रसे अपनी

English

One should avoid taking these cooked-stuff, viz.; that of one who is defiled by Ucchifta, that of miser, that of one who partakes of the leaving of others' food-stuffs, the cooked food of a person who is inferior—not worth allowing to sit in row for dinner, the cooked food meant for a multitude and that of one who maintains himself by means of weapons.

अध्याय ६७

श्लोक 21

अनृतात् पारदार्याच्च तथाभक्ष्यस्य भक्षणात् ।अश्रौतधर्माचरणात् क्षिप्रं नश्यति वै कुलम्

anṛtāt pāradāryācca tathābhakṣyasya bhakṣaṇāt / aśrautadharmācaraṇāt kṣipraṃ naśyati vai kulam

हिन्दी अर्थ

आत्माका अक्षर-तत्त्वसे योग करना चाहिए। सभी यागोंमें आत्मयाग श्रेष्ठ कहा गया है। जो इस विधिसे (आत्मयाग) करता है, वह ब्रह्मधाममें जाता है यज्ञोपवीती होकर अर्थात् सव्य होकर तथा माला (एवं चन्दनको) सुगन्धिसे अलंकृत होकर पवित्रतापूर्वक भोजन करना चाहिए । सायंकाल, प्रातःकाल, मध्याहरकाल और विशेषरूपसे संध्याकाल (प्रदोषकाल)-के समय

English

One should avoid food offered by an ascetic, by a eunuch, the food of an insane or a drunkard fellow, of a fright¬ ened one or a crying person, the food that is of inferior quality and that offered as charitable gift.

अध्याय ६७

श्लोक 22

अश्रोत्रियेषु वै दानाद् वृषलेषु तथैव च ।विहिताचारहीनेषु क्षिप्रं नश्यति वै कुलम्

aśrotriyeṣu vai dānād vṛṣaleṣu tathaiva ca / vihitācārahīneṣu kṣipraṃ naśyati vai kulam

हिन्दी अर्थ

भोजन नहीं करना चाहिए। सूर्यग्रहणसे पहले दिनमें, चन्द्रग्रहणसे पूर्व सायंकालमें तथा ग्रहणकालमें भोजन नहीं करना चाहिए। ग्रहणको मुक्ति हो जानेपर स्नान करनेके अनन्तर भोजन करना चाहिए। चन्द्रमाके

English

One should avoid food offered in Sraddha or, offered by an hater of Brahmanas, one who is interested in sins and a man who is defiled by the impurity of birth (sutaka, the. food of one who cooks in vain (?) the food of a rogue and that of the shrewd fellow, (v.l. father-in-law).

अध्याय ६७

श्लोक 23

नाधार्मिकैर्वृते ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् ।न शूद्रराज्ये निवसेन्न पाषण्डजनैर्वृते

nādhārmikairvṛte grāme na vyādhibahule bhṛśam / na śūdrarājye nivasenna pāṣaṇḍajanairvṛte

हिन्दी अर्थ

ग्रहणसे मुक्त हो जानेपर यदि अर्धरात्रि न हो तो भोजन करना चाहिए। बिना ग्रहणसे मुक्त हुए चन्द्रमा और सूर्य दोनोंके अस्त हो जानेपर दूसरे दिन उनका दर्शन करके भोजन करना चाहिए देखनेवालों (भूखे व्यक्तियाँ)-को बिना दिये हुए तथा दुर्मना होकर भोजन नहीं करना चाहिए। यज्ञसे अवशिष्ट अन्नसे भिन्न अन्न ग्रहण नहीं करना चाहिए । अन्यमनस्क होकर तथा क्रुद्ध होकर भोजन नहीं करना चाहिए। जो

English

One should avoid the cooked food of all these:—viz: women without children, a servant, a mason and one who sells weapons.

अध्याय ६७

श्लोक 24

हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्ये पूर्वपश्चिमयोः शुभम् ।मुक्त्वा समुद्रयोर्देशं नान्यत्र निवसेद् द्विजः

himavadvindhyayormadhye pūrvapaścimayoḥ śubham / muktvā samudrayordeśaṃ nānyatra nivased dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

केवल अपने लिये ही भोजन बनाता है, जो केवल कामसुखके लिये ही मेथुन करता है और जो केवल आजीविका प्राप्त हो जाय-इस उद्देश्यसे अध्ययन करता है, उसका जीवन निष्फल ही है

English

The cooked food served by these should be avoided- one who is addicted to drinking wine, a murderer, the physi¬ cian, one whose organ of generation is mutilated and person who, though a younger brother, married earlier than the elder brother.

अध्याय ६७

श्लोक 25

कृष्णो वा यत्र चरति मृगो नित्यं स्वभावतः ।पुण्याश्च विश्रुता नद्यस्तत्र वा निवसेद् द्विजः

kṛṣṇo vā yatra carati mṛgo nityaṃ svabhāvataḥ / puṇyāśca viśrutā nadyastatra vā nivased dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

न ब्रह्म कीर्तयन् वापि न निःशेषं न भार्यया । नान्धकारे न चाकाशे न च देवालयादिषु न पादुकानिर्गतोऽथ न हसन् विलपन्नपि

English

One should particularly avoid the food served by a widowed woman who has remarried, nor should he partake of the food served by one who carnally enjoys the wife of his dead brother. Similarly, he should avoid partaking of the food served with contempt or anger, spurning, dislike or arrogance or astonishment.

अध्याय ६७

श्लोक 26

अर्धक्रोशान्नदीकूलं वर्जयित्वा द्विजोत्तमः ।नान्यत्र निवसेत् पुण्यं नान्त्यजग्रामसन्निधौ

ardhakrośānnadīkūlaṃ varjayitvā dvijottamaḥ / nānyatra nivaset puṇyaṃ nāntyajagrāmasannidhau

हिन्दी अर्थ

इतिहासपुराणाभ्यां वेदार्थानृपबृंहयेत्

English

Even the cooked food served by the preceptor should not be eaten if it is devoid of due consecration. All the evil deeds of man are stabilised in his food.

अध्याय ६७

श्लोक 27

न संवसेच्च पतितैर्न चण्डालैर्न पुक्कसैः ।न मूर्खैर्नावलिप्तैश्च नान्त्यैर्नान्त्यावसायिभिः

na saṃvasecca patitairna caṇḍālairna pukkasaiḥ / na mūrkhairnāvaliptaiśca nāntyairnāntyāvasāyibhiḥ

हिन्दी अर्थ

आसीनस्तु जपेद् देवीं गायत्रीं पश्चिमां प्रति स शूद्रेण समो लोके सर्वधर्मविवर्जितः

English

During night, he should scrupulously avoid every¬ thing connected with gingelly seeds as well as curds. One should not take in milk and butter milk together.

अध्याय ६७

श्लोक 28

एकशय्यासनं पङ्क्तिर्भाण्डपक्वान्नमिश्रणम् ।याजनाध्यापने योनिस्तथैव सहभोजनम्

ekaśayyāsanaṃ paṅktirbhāṇḍapakvānnamiśraṇam / yājanādhyāpane yonistathaiva sahabhojanam

हिन्दी अर्थ

हुत्वाग्निं विधिवन्मन्त्रर्भुक्त्वा यज्ञावशिष्टकम्। सभृत्यबान्धवजनः स्वपेच्छुष्कपदो निशि

English

One should avoid food polluted by action, served indifferently (bhava-dusta) and polluted by bad contact (as with dogs) and by falling therein of hair, insects and dis¬ respectfully given.

अध्याय ६७

श्लोक 29

सहाध्यायस्तु दशमः सहयाजनमेव च ।एकादश समुद्दिष्टा दोषाः साङ्कर्यसंज्ञिताः

sahādhyāyastu daśamaḥ sahayājanameva ca / ekādaśa samuddiṣṭā doṣāḥ sāṅkaryasaṃjñitāḥ

हिन्दी अर्थ

न चाकाशे न नग्नो वा नाशुचिर्नासने क्वचित् जो सिर ढककर भोजन करता है, उत्तरकी ओर मुख करके भोजन करता है और जूता पहनकर भोजन करता है, उसके इस प्रकार किये गये भोजनको आसुरी भोजन समझना चाहिए। ठीक अर्धरात्र, ठीक मध्याह,

English

One shall avoid an article once smelt by a dog and cooked again. So also the article seen by a Candala, or a woman in her menses, or smelt by a cow, or seen by fallen men, shall be avoided.

अध्याय ६७

श्लोक 30

समीपे वा व्यवस्थानात् पापं संक्रमते नृणाम् ।तस्मात् सर्वप्रयत्नेन साङ्कर्यं परिवर्जयेत्

samīpe vā vyavasthānāt pāpaṃ saṃkramate nṛṇām / tasmāt sarvaprayatnena sāṅkaryaṃ parivarjayet

हिन्दी अर्थ

अजीर्ण होनेपर, गीले वस्त्र धारणकर, दूसरेके लिये निर्दिष्ट आसनपर, सोते हुए, खड़े होकर, टूटे-फूरे पात्रमें, भूमिपर तथा हाथपर भोजन नहीं करना चाहिए जूठे होकर न तो घृत ग्रहण करे और न सिरका ही

English

One shall eat meat in accordance with the injunc¬ tions or as enjoined at a time when life is in danger. One who eats the remainder (i.e. what is left after worship) or as a medi¬ cine or when one is powerless or is deputed, he is not affected by sin.

अध्याय ६७

श्लोक 31

एकपङ्क्त्युपविष्टा ये न स्पृशन्ति परस्परम् ।भस्मना कृतमर्यादा न तेषां संकरो भवेत्

ekapaṅktyupaviṣṭā ye na spṛśanti parasparam / bhasmanā kṛtamaryādā na teṣāṃ saṃkaro bhavet

हिन्दी अर्थ

स्पर्श करे॥ १९--२१॥ (भोजन करते हुए) वेदका उच्चारण नहीं करना चाहिए और बिना कुछ” भोजन छोड़े ही अर्थात् पूर्ण भोजन न करे तथा भार्याके साथ भी भोजन न को! न अन्धकारमें, न आकाशके नीचे (शून्य स्थानमें),

English

If a person invited for the Sraddha or the worship of a deity eschews meat he may have to be in the hell as many years as there are hairs on the body of the animal.®

अध्याय ६७

श्लोक 32

अग्निना भस्मना चैव सलिलेनावसेकतः ।द्वारेण स्तम्भमार्गेण षड्भिः पङ्क्तिर्विभिद्यते

agninā bhasmanā caiva salilenāvasekataḥ / dvāreṇa stambhamārgeṇa ṣaḍbhiḥ paṅktirvibhidyate

हिन्दी अर्थ

न देवमन्दिरोमें ही भोजन करे। एक वस्त्र पहनकर, सवारी या शय्यापर बैठकर भोजन नहीं करना चाहिए। बिना खड़ाऊँ उतारे और हँसते हुए तथा रोते हुए भी भोजन नहीं करना चाहिए

English

The established rule is that, wine should not be drunk, should not be touched and should never be thought of by the twice-born.

अध्याय ६७

श्लोक 33

न कुर्याच्छुष्कवैराणि विवादं च न पैशुनम् ।परक्षेत्रे गां धयन्तीं न चाचक्षीत कस्यचित् ।न संवदेत् सूतके च न कञ्चिन्मर्मणि स्पृशेत्

na kuryācchuṣkavairāṇi vivādaṃ ca na paiśunam / parakṣetre gāṃ dhayantīṃ na cācakṣīta kasyacit / na saṃvadet sūtake ca na kañcinmarmaṇi spṛśet

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार भोजन करके सुखपूर्वक बैठकर उस अन्नको पचाना चाहिए और इतिहास तथा पुराणोंके द्वार वेदके रहस्योंको विस्तारपूर्वक समझना चाहिए । तदनन्तर द्विजको पूर्वमें बतलायी गयी विधिके अनुसार संध्योपासना करनी चाहिए। पश्चिमको ओर मुख करते हुए आसनपर बैठकर गायत्री देवीका जप करना चाहिए। जो व्यक्ति पूर्वकी अर्थात् प्रातःकालकी और पश्चिमकी अर्थात् सायं- कालकी संध्या नहीं करता है, वह सभी धर्मोंसे रहित

English

Hence, one shall scrupulously avoid wine which is despicable. By drinking it, one incurs downfall and loses his merits (good acts) nor should he be talked to by Brahmin.

अध्याय ६७

श्लोक 34

न सूर्यपरिवेषं वा नेन्द्रचापं शवाग्निकम् ।परस्मै कथयेद् विद्वान् शशिनं वा कदाचन

na sūryapariveṣaṃ vā nendracāpaṃ śavāgnikam / parasmai kathayed vidvān śaśinaṃ vā kadācana

हिन्दी अर्थ

होता हुआ लोकमें शूद्रके समान होता है

English

Hence, one should scrupulously avoid forbidden food¬ stuffs. He goes alone after elevation* (?). And after death goes to the hell Raurava.

अध्याय ६७

श्लोक 35

न कुर्याद् बहुभिः सार्धं विरोधं बन्धुभिस्तथा ।आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्

na kuryād bahubhiḥ sārdhaṃ virodhaṃ bandhubhistathā / ātmanaḥ pratikūlāni pareṣāṃ na samācaret

हिन्दी अर्थ

बचे अन्नको बन्धु-बान्धव तथा भृत्यजनोंके साथ ग्रहणकर रात्रिमें सूखे पैर होकर (अर्थात् गीला पैर न रहे) शयन करना चाहिए। न तो उत्तरकी ओर सिर करके और न पश्चिमकी ओर सिर करके सोना चाहिए। खुले आकाशके नीचे (अथवा शून्य स्थानमें), नग्न होकर, अपवित्र अवस्थामें और बैठनेके आसनपर कभी नहीं सोना चाहिए

English

This injunction about the eatability of five-clawed animals appears in VR, Kiskindha 17.39, cf. MK. 2-4 which shows a common source of KP. and MK.

अध्याय ६७

श्लोक 36

तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात् न नक्षत्राणि निर्दिशेत् ।नोदक्यामभिभाषेत नाशुचिं वा द्विजोत्तमः

tithiṃ pakṣasya na brūyāt na nakṣatrāṇi nirdiśet / nodakyāmabhibhāṣeta nāśuciṃ vā dvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

गृहस्थको भोज्य पदार्थ यथायोग्य अवशिष्ट रखकर भोजन करना चाहिए। इसका आशय यह है कि भोजन कर लेनेके अनन्तर यदि कोई ऐसा व्यक्ति आ जाय, जिसे स्वयं भोजन कर लेनेके बाद भी उसकी अपेक्षाके अनुसार भोजन कराया जा सके, जिससे

English

Cf. Manu V. 16

अध्याय ६७

श्लोक 37

न देवगुरुविप्राणां दीयमानं तु वारयेत् ।न चात्मानं प्रशंसेद् वा परनिन्दां च वर्जयेत् ।वेदनिन्दां देवनिन्दां प्रयत्नेन विवर्जयेत्

na devaguruviprāṇāṃ dīyamānaṃ tu vārayet / na cātmānaṃ praśaṃsed vā paranindāṃ ca varjayet / vedanindāṃ devanindāṃ prayatnena vivarjayet

हिन्दी अर्थ

भोज्य पदार्थके अभावमें वह भूखा न रह जाय। न शीर्णायां तु खट्वायां शून्यागारे न चैव हि। टूटी-फूटी चारपाईपर, सूनसान घरमें तथा बाँस नानुवंशं न पालाशे शयनं वा कदाचन॥ २९॥ या पलाससे बनी खाटपर कभी नहीं सोना चाहिए। इस इत्येतदखिलेनोक्तमहन्यहनि वै मया। प्रकार मैंने ब्राह्मणों (द्विजों)-के मोक्षदायक प्रतिदिन

English

Although KP insists on acceptance of non-vegetarian food when served in a Sraddha, it staunchly prohibits wine under all circumstances. Dh. S. of Apastamba 1.7.21.8, Visnu 35.1 and Manu XI. 54 and Yaj. III. 227 hold that wine-drinking is a very grave sin.

अध्याय ६७

श्लोक 38

यस्तु देवानृषीन् विप्रान्वेदान् वा निन्दति द्विजः ।न तस्य निष्कृतिर्दृष्टा शास्त्रेष्विह मुनीश्वराः

yastu devānṛṣīn viprānvedān vā nindati dvijaḥ / na tasya niṣkṛtirdṛṣṭā śāstreṣviha munīśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणानां कृत्यजातमपवर्गफलप्रदम्॥ ३०॥ किये जानेवाले सम्पूर्ण कृत्यों (हैनिक कर्मों)-का पूर्णरूपसे वर्णन किया। जो ब्राह्मण (द्विज) नास्तिकता अथवा आलस्यके कारण इन कर्माको नहीं करता, वह घोर नरकोंमें जाता है और काकयोनिमें जन्म लेता है।

English

One should avoid the cooked food of six groups of people viz.: the actor, the dancer, the carpenter, the smith, a gang of rogues and the prostitute.

अध्याय ६७

श्लोक 39

निन्दयेद् वै गुरुं देवं वेदं वा सोपबृंहणम् ।कल्पकोटिशतं साग्रं रौरवे पच्यते नरः

nindayed vai guruṃ devaṃ vedaṃ vā sopabṛṃhaṇam / kalpakoṭiśataṃ sāgraṃ raurave pacyate naraḥ

हिन्दी अर्थ

अपने आश्रमकी विधिको छोड़कर अन्य कोई दूसरा मुक्तिका मार्ग नहीं है। इसलिये परमेष्ठी (परब्रह्म)- नान्यो विमुक्तये पन्था मुक्त्वाश्रमविधिं स्वकम्। की प्रसन्रताके लिये (विहित) कमाँको करना तस्मात् कर्माणि कुर्वीत तुष्टये परमेष्ठिनः॥ ३२॥ चाहिए इति श्रीकूर्मपुराणे षद्साहस्रघां संहितायामुपारिविभागे एकोनविंशोऽध्यायः

English

Sahrllekha 'disgusting to the mind' e.g. faeces.

अध्याय ६७

श्लोक 40

तूष्णीमासीत निन्दायां न ब्रूयात् किञ्चिदुत्तरम् ।कर्णौ पिधाय गन्तव्यं न चैतानवलोकयेत्

tūṣṇīmāsīta nindāyāṃ na brūyāt kiñciduttaram / karṇau pidhāya gantavyaṃ na caitānavalokayet

हिन्दी अर्थ

नास्तिक्यादथवालस्यात् ब्राह्मणो न करोति यः। स याति नरकान् घोरान् काकयोनौ च जायते

English

He should avoid the food offered by a potter, a painter, a usurer, a fallen man, a goldsmith, a dancer, a hunter, an imprisoned fellow or an ailing person.

अध्याय ६७

श्लोक 41

वर्जयेद् वै रहस्यानि परेषां गूहयेद् बुधः ।विवादं स्वजनैः सार्धं न कुर्याद् वै कदाचन

varjayed vai rahasyāni pareṣāṃ gūhayed budhaḥ / vivādaṃ svajanaiḥ sārdhaṃ na kuryād vai kadācana

हिन्दी अर्थ

श्राद्ध-प्रकरण--श्राद्धके प्रशस्त दिन, विभिन्न तिथियों, नक्षत्रों और वारोंमें किये जानेवाले श्राद्धोंका विभिन्न फल, श्राद्धके आठ भेद, श्राद्धके लिये प्रशस्त स्थान, श्राद्धमें विहित तथा निषिद्ध पदार्थ व्यास उवाच व्यासजी बोले--द्विजोत्तमोंको अमावास्या आनेपर भक्तिपूर्वक भोग और मोक्षरूप फल प्रदान करनेवाला पिण्डान्वाहार्यक नामक श्राद्ध करना चाहिए। चन्द्रमाके क्षीण होनेपर अर्थात् अमावास्या तिथिके अपराह-

English

He should avoid the food offered by a physician, an unchaste woman, a staff-bearer (a police-man?), a thief, an atheist or a person who blasphemes gods.

अध्याय ६७

श्लोक 42

न पापं पापिनां ब्रूयादपापं वा द्विजात्तमाः ।सतेनतुल्यदोषः स्यान्मिथ्या द्विर्देषवान् भवेत्

na pāpaṃ pāpināṃ brūyādapāpaṃ vā dvijāttamāḥ / satenatulyadoṣaḥ syānmithyā dvirdeṣavān bhavet

हिन्दी अर्थ

अथ श्राद्धममावास्यां प्राप्य कार्य द्विजोत्तमैः । पिण्डान्वाहार्यकं भक्त्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

English

One should avoid the food offered by a person who sells Soma juice and especially of Candala. He should avoid food offered by one who is hen-pecked or one who allows the paramour of his wife to remain in his house.

अध्याय ६७

श्लोक 43

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदनात् ।तानिपुत्रान् पशून्घ्निन्ति तेषां मिथ्याभिशंसिनाम्

yāni mithyābhiśastānāṃ patantyaśrūṇi rodanāt / tāniputrān paśūnghninti teṣāṃ mithyābhiśaṃsinām

हिन्दी अर्थ

पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं क्षीणे राजनि शस्यते । कालमें द्विंजातियोंके लिये पिण्डान्वाहार्यक श्राद्ध करना अपराह्ले द्विजातीनां प्रशस्तेनामिषेण च॥ २॥ प्रशस्त होता है प्रतिपत्प्रभृति ह्यन्यास्तिथयः कृष्णपक्षके । कृष्णपक्षमें चतुर्दशीको छोड़कर प्रतिपदादि अन्य

English

One should avoid taking these cooked-stuff, viz.; that of one who is defiled by Ucchifta, that of miser, that of one who partakes of the leaving of others' food-stuffs, the cooked food of a person who is inferior—not worth allowing to sit in row for dinner, the cooked food meant for a multitude and that of one who maintains himself by means of weapons.

अध्याय ६७

श्लोक 44

ब्रिह्महत्यासुरापाने स्तेयगुर्वङ्गनागमे ।दृष्टं विशोधनं वृद्धैर्नास्ति मिथ्याभिशंसने

brihmahatyāsurāpāne steyagurvaṅganāgame / dṛṣṭaṃ viśodhanaṃ vṛddhairnāsti mithyābhiśaṃsane

हिन्दी अर्थ

चतुर्दशीं वर्जयित्वा प्रशस्ता ह्युत्तरोत्तराः॥ ३॥ तिथियाँ उत्तरोत्तर प्रशस्त हैं। पौष, माघ तथा फाल्गुन मासकी तीनों अष्टकाएँ (तीनों कृष्णाष्टमी) और

English

One should avoid food offered by an ascetic, by a eunuch, the food of an insane or a drunkard fellow, of a fright¬ ened one or a crying person, the food that is of inferior quality and that offered as charitable gift.

अध्याय ६७

श्लोक 45

नेक्षेतोद्यन्तमादित्यं शशिनं चानिमित्ततः ।नास्तं यान्तं न वारिस्थं नोपसृष्टं न मघ्यगम् ।तिरोहितं वाससा वा नादर्शान्तरगामिनम्

nekṣetodyantamādityaṃ śaśinaṃ cānimittataḥ / nāstaṃ yāntaṃ na vāristhaṃ nopasṛṣṭaṃ na maghyagam / tirohitaṃ vāsasā vā nādarśāntaragāminam

हिन्दी अर्थ

मासकी पूर्णिमा तिथि (श्राद्धके लिये) पुण्य तिथियाँ हैं। वर्षा-ऋतुमें मघा नक्षत्रयुक्त त्रयोदशी तिथि और 'फसलके पकनेका समय विशेषरूपसे श्राद्ध करनेका त्रयोदशी मघायुक्ता वर्षासु तु विशेषतः। काल होता है। ये सभी श्राद्ध नित्य और प्रतिदिन किये शस्यपाकश्राद्धकाला नित्याः प्रोक्ता दिने दिने॥ ५॥ जानेवाले नित्यश्राद्ध हैं

English

One should avoid food offered in Sraddha or, offered by an hater of Brahmanas, one who is interested in sins and a man who is defiled by the impurity of birth (sutaka, the. food of one who cooks in vain (?) the food of a rogue and that of the shrewd fellow, (v.l. father-in-law).

अध्याय ६७

श्लोक 46

न नग्नां स्त्रियमीक्षेत पुरुषं वा कदाचन ।न च मूत्रं पुरीषं वा न च संस्पृष्टमैथुनम् ।नाशुचिः सूर्यसोमादीन् ग्रहानालोकयेद् बुधः

na nagnāṃ striyamīkṣeta puruṣaṃ vā kadācana / na ca mūtraṃ purīṣaṃ vā na ca saṃspṛṣṭamaithunam / nāśuciḥ sūryasomādīn grahānālokayed budhaḥ

हिन्दी अर्थ

अमावास्याष्टकास्तिस्त्रः पौषमासादिषु त्रिषु । तिस्रश्चान्वष्टकाः पुण्या माघी पञ्चदशी तथा

English

One should avoid the cooked food of all these:—viz: women without children, a servant, a mason and one who sells weapons.

अध्याय ६७

श्लोक 47

पतितव्यङ्गचण्डालानुच्छिष्टान् नावलोकयेत् ।नाभिभाषेत च परमुच्छिष्टो वावगुण्ठितः

patitavyaṅgacaṇḍālānucchiṣṭān nāvalokayet / nābhibhāṣeta ca paramucchiṣṭo vāvaguṇṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

मनुस्मृति (३। १२२) -के अनुसार पिण्डान्वाहार्यक एक स्वतन्त्र श्राद्ध है। इसे अग्निहोत्री लोग ही कर सकते हैं। यह पिण्ड पितृयज्ञके वाद किया जाता है, इसलिये इसका नाम पिण्डान्वाहार्यक है। यह प्रतिमास किया जाता है! यह नित्यश्राद्ध है । नैमित्तिकं तु कर्तव्यं ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । बान्धवानां च मरणे नारकी स्यादतोऽन्यथा

English

The cooked food served by these should be avoided- one who is addicted to drinking wine, a murderer, the physi¬ cian, one whose organ of generation is mutilated and person who, though a younger brother, married earlier than the elder brother.

अध्याय ६७

श्लोक 48

न पश्येत् प्रेतसंस्पर्शं न क्रुद्धस्य गुरोर्मुखम् ।न तैलोदकयोश्छायां न पत्नीं भोजने सति ।नामुक्तबन्धनाङ्गां वा नोन्मत्तं मत्तमेव वा

na paśyet pretasaṃsparśaṃ na kruddhasya gurormukham / na tailodakayośchāyāṃ na patnīṃ bhojane sati / nāmuktabandhanāṅgāṃ vā nonmattaṃ mattameva vā

हिन्दी अर्थ

काम्यानि चैव श्राद्धानि शस्यन्ते ग्रहणादिषु । अयने विषुवे चैव व्यतीपातेऽप्यनन्तकम्

English

One should particularly avoid the food served by a widowed woman who has remarried, nor should he partake of the food served by one who carnally enjoys the wife of his dead brother. Similarly, he should avoid partaking of the food served with contempt or anger, spurning, dislike or arrogance or astonishment.

अध्याय ६७

श्लोक 49

नाश्नीयात् भार्यया सार्धंनैनामीक्षेत चाश्नतीम् ।क्षुवन्तीं जृम्भमाणां वा नासनस्थां यथासुखम्

nāśnīyāt bhāryayā sārdhaṃnaināmīkṣeta cāśnatīm / kṣuvantīṃ jṛmbhamāṇāṃ vā nāsanasthāṃ yathāsukham

हिन्दी अर्थ

नक्षत्रेषु च सर्वेषु कार्य काम्यं विशेषतः स्वर्ग च लभते कृत्वा कृत्तिकासु द्विजोत्तमः । अपत्यमथ रोहिण्यां सौम्ये तु ब्रह्मवर्चसम् ९ ॥

English

Even the cooked food served by the preceptor should not be eaten if it is devoid of due consecration. All the evil deeds of man are stabilised in his food.

अध्याय ६७

श्लोक 50

नोदके चात्मनो रूपं न कूलं श्वभ्रमेव वा ।न लङ्घयेच्च मूत्रं वा नाधितिष्ठेत् कदाचन

nodake cātmano rūpaṃ na kūlaṃ śvabhrameva vā / na laṅghayecca mūtraṃ vā nādhitiṣṭhet kadācana

हिन्दी अर्थ

रौद्राणां कर्मणां सिद्धिमार्द्रायाँ शौर्यमेव च। पुनर्वसौ तथा भूमिं श्रियं पुष्ये तथैव च

English

During night, he should scrupulously avoid every¬ thing connected with gingelly seeds as well as curds. One should not take in milk and butter milk together.

अध्याय ६७

श्लोक 51

न शूद्राय मतिं दद्यात् कृशरं पायसं दधि ।नोच्छिष्टं वा मधु घृतं न च कृष्णाजिनं हविः

na śūdrāya matiṃ dadyāt kṛśaraṃ pāyasaṃ dadhi / nocchiṣṭaṃ vā madhu ghṛtaṃ na ca kṛṣṇājinaṃ haviḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वान् कामांस्तथा सार्पे पित्र्ये सौभाग्यमेव च। अर्यम्णे तु धनं विन्द्यात् फाल्गुन्यां पापनाशनम् सर्वान् कामान् वैश्वदेवे श्रैष्ठ्यं तु श्रवणे पुन: । श्रविष्ठायां तथा कामान् वारुणे च परं बलम्

English

One should avoid food polluted by action, served indifferently (bhava-dusta) and polluted by bad contact (as with dogs) and by falling therein of hair, insects and dis¬ respectfully given.

अध्याय ६७

श्लोक 52

न चैवास्मै व्रतं दद्यान्न च धर्मं वदेद् बुधः ।न च क्रोधवशं गच्छेद् द्वेषं रागं च वर्जयेत्

na caivāsmai vrataṃ dadyānna ca dharmaṃ vaded budhaḥ / na ca krodhavaśaṃ gacched dveṣaṃ rāgaṃ ca varjayet

हिन्दी अर्थ

कौजे सर्वत्र विजयं सर्वान् कामान् बुधस्य तु

English

One shall avoid an article once smelt by a dog and cooked again. So also the article seen by a Candala, or a woman in her menses, or smelt by a cow, or seen by fallen men, shall be avoided.

अध्याय ६७

श्लोक 53

लोभं दम्भं तथा यत्नादसूयां ज्ञानकुत्सनम् ।ईर्ष्यां मदं तथा शोकं मोहं च परिवर्जयेत्

lobhaṃ dambhaṃ tathā yatnādasūyāṃ jñānakutsanam / īrṣyāṃ madaṃ tathā śokaṃ mohaṃ ca parivarjayet

हिन्दी अर्थ

चन्द्र और सूर्यके ग्रहणकाल तथा बान्धवोंके मरनेपर नैमित्तिक श्राद्ध करना चाहिए। ऐसा न करनेपर नारकीय गति प्राप्त होती है। ग्रहण आदिके समय किये गये काम्य श्राद्ध प्रशस्त माने गये हैं। उत्तरायण एवं दक्षिणायनके समय, विषुव तथा व्यतीपात योगें किया हुआ श्राद्ध भी अनन्त फल देनेवाला होता है। संक्रान्ति तथा जन्मके समय किया गया श्राद्ध अक्षय होता है। सभी नक्षत्रोंमें विशेषरूपसे काम्य

English

One shall eat meat in accordance with the injunc¬ tions or as enjoined at a time when life is in danger. One who eats the remainder (i.e. what is left after worship) or as a medi¬ cine or when one is powerless or is deputed, he is not affected by sin.

अध्याय ६७

श्लोक 54

न कुर्यात् कस्यचित् पीडां सुतं शिष्यं च ताडयेत् ।न हीनानुपसेवेत न च तीक्ष्णमतीन् क्वचित्

na kuryāt kasyacit pīḍāṃ sutaṃ śiṣyaṃ ca tāḍayet / na hīnānupaseveta na ca tīkṣṇamatīn kvacit

हिन्दी अर्थ

श्राद्ध करना चाहिए॥ ६--८॥

English

If a person invited for the Sraddha or the worship of a deity eschews meat he may have to be in the hell as many years as there are hairs on the body of the animal.®

अध्याय ६७

श्लोक 55

नात्मानं चावमन्येत दैन्यं यत्नेन वर्जयेत् ।न विशिष्टानसत्कुर्यात् नात्मानं वा शपेद् बुधः

nātmānaṃ cāvamanyeta dainyaṃ yatnena varjayet / na viśiṣṭānasatkuryāt nātmānaṃ vā śaped budhaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ द्विज कृत्तिका नक्षत्रमें श्राद्ध कर स्वर्ग प्राप करता है। रोहिणीमें श्राद्ध करनेसे संतान और मृगशिरा नक्षत्रमें श्राद्ध करनेसे ब्रह्मतेजकी प्राप्ति होती है। आद्र नक्षत्रमें श्राद्ध करनेसे रौद्र कर्मोकी सिद्धि तथा शोर्यको प्राप्ति होती है। पुनर्वसु नक्षत्रमें भूमि और पुष्य नक्षत्रमे लक्ष्मीकी प्रापि होती है। आश्लेषा नक्षत्रमें (श्राद्ध करनेसे) सभी कामनाओं और मघा नक्षत्रमें सौभाग्यको प्रापि होती है। इसी प्रकार उत्तराफाल्गुनीमें धनको

English

The established rule is that, wine should not be drunk, should not be touched and should never be thought of by the twice-born.

अध्याय ६७

श्लोक 56

न नखैर्विलिखेद् भूमिं गां च संवेशयेन्न हि ।न नदीषु नदीं ब्रूयात् पर्वतेषु च पर्वतान्

na nakhairvilikhed bhūmiṃ gāṃ ca saṃveśayenna hi / na nadīṣu nadīṃ brūyāt parvateṣu ca parvatān

हिन्दी अर्थ

प्रापि होती है और पूर्वाफाल्गुनीमें पापका नाश होता है। हस्त नक्षत्रमें किये गये श्राद्धसे अपनी जातिमें श्रेष्ठता और चित्रामें बहुतसे पुत्रोंकी प्राप्ति होती है। स्वातीमें व्यापारकी सिद्धि और विशाखामें सुवर्णको

English

Hence, one shall scrupulously avoid wine which is despicable. By drinking it, one incurs downfall and loses his merits (good acts) nor should he be talked to by Brahmin.

अध्याय ६७

श्लोक 57

आवासे भोजने वापि न त्यजेत् हसयायिनम् ।नावगाहेदपो नग्नो वह्निं नातिव्रजेत् पदा

āvāse bhojane vāpi na tyajet hasayāyinam / nāvagāhedapo nagno vahniṃ nātivrajet padā

हिन्दी अर्थ

प्रापि होती है। अनुराधामें श्राद्ध करनेसे बहुतसे मित्रोंको तथा ज्येष्ठामें राज्यकी प्राप्ति होती है। मूल नक्षत्रमें कृषि तथा पूर्वाषाढ़ामें समुद्रतककी सफल यात्रा होती है। उत्तराषाढ़ामें सभी कामनाओंकी सिद्धि और श्रवण नक्षत्रमें श्राद्ध करनेसे श्रेष्ठता प्राप्त होती है। धनिष्ठामें सभी कामनाओं और शतभिषामें परम बलको प्राप्ति होती है। पूर्वाभाद्रपद नक्षत्रमें श्राद्ध करनेसे कुप्य अर्थात् सोना-चाँदीसे भिन्न धातुएँ और उत्तराभाद्रपदमें शुभ

English

Hence, one should scrupulously avoid forbidden food¬ stuffs. He goes alone after elevation* (?). And after death goes to the hell Raurava.

अध्याय ६७

श्लोक 58

शिरो ऽभ्यङ्गावशिष्टेन तैलेनाङ्गं न लेपयेत् ।न सर्पशस्त्रैः क्रीडेत स्वानि खानि न संस्पृशेत् ।रोमाणि च रहस्यानि नाशिष्टेन सह व्रजेत्

śiro 'bhyaṅgāvaśiṣṭena tailenāṅgaṃ na lepayet / na sarpaśastraiḥ krīḍeta svāni khāni na saṃspṛśet / romāṇi ca rahasyāni nāśiṣṭena saha vrajet

हिन्दी अर्थ

गृह प्राप्त होता है। रेवती नक्षत्रमें किये गये श्राद्धसे बहुत-सी गौएँ और अश्विनीमें श्राद्ध करनेसे घोड़ोंकी प्राप्ति होती है। भरणी नक्षत्रमें यदि श्राद्ध किया जाय तो आयुकी प्रापि होती है

English

Visnu Dh.S. ch. 70; Manu IV, 175-176; VP. III. II. 107-109.

अध्याय ६७

श्लोक 59

न पाणिपादवाङ्नेत्रचापल्यं समुपाश्रयेत् ।न शिश्नोदरचापल्यं न च श्रवणयोः क्वचित्

na pāṇipādavāṅnetracāpalyaṃ samupāśrayet / na śiśnodaracāpalyaṃ na ca śravaṇayoḥ kvacit

हिन्दी अर्थ

रविवारको (श्राद्ध करनेसे) आरोग्य, सोमवारको सौभाग्य, मंगलबारको सर्वत्र विजय और बुधवारको श्राद्धसे सभी कामनाओंकी सिद्धि होती है । बृहस्पतिवारके दिन श्राद्धसे अभीष्ट विद्या, शुक्रवारके दिन श्राद्धसे धन और शनैश्वरको (श्राद्ध करनेसे) आयु प्राप्त होती है।

English

These five morsels taken in for different vital airs (like prana, Apana etc.) are called Pranahutis 'oblations to Pranas' KP. does not mention that the 6th morsel is taken for Brahman [Brahmane svaha).

अध्याय ६७

श्लोक 60

न चाङ्गनखवादं वै कुर्यान्नाञ्जलिना पिबेत् ।नाभिहन्याज्जलं पद्भ्यां पाणिना वा कदाचन

na cāṅganakhavādaṃ vai kuryānnāñjalinā pibet / nābhihanyājjalaṃ padbhyāṃ pāṇinā vā kadācana

हिन्दी अर्थ

कन्यकां वै द्वितीयायां तृतीयायां तु वन्दिनः । पशून् ्षुदरांश्चतुर्थ्या तु पञ्चम्यां शोभनान् सुतान्

English

One should take food with five things wet. The plate should be placed on the ground. Manu, the Prajapati, says that it (such manner of eating) is on a par with the observance of fasts.

अध्याय ६७

श्लोक 61

न शातयेदिष्टकाभिः फलानि न फलेन च ।न म्लेच्छभाषां शिक्षेत नाकर्षेच्च पदासनम्

na śātayediṣṭakābhiḥ phalāni na phalena ca / na mlecchabhāṣāṃ śikṣeta nākarṣecca padāsanam

हिन्दी अर्थ

एकादश्यां तथा रूप्यं ब्रह्मवर्चस्विनः सुतान् पञ्चदश्यां सर्वकामानाप्नोति श्राद्धदः सदा

English

One should take food with five things wet as follows: the place should be well smeared (with cowdung) and clean; the hands and the feet should be washed; he should perform Acamana and keep the face wet, and he should not be furious.®

अध्याय ६७

श्लोक 62

न भेदनमवस्फोटं छेदनं वा विलेखनम् ।कुर्याद् विमर्दनं धीमान् नाकस्मादेव निष्फलम्

na bhedanamavasphoṭaṃ chedanaṃ vā vilekhanam / kuryād vimardanaṃ dhīmān nākasmādeva niṣphalam

हिन्दी अर्थ

तस्माच्छ्राद्धं न कर्तव्यं चतुर्दश्यां द्विजातिभिः । शस्त्रेण तु हतानां वै तत्र श्राद्धं प्रकल्पयेत्

English

He should sprinkle food with water repeating the great Vjdhrtis. He should sip water ritualistically repeating the 'M.z.ntTS. Amrtopastaranamasi (you are the seat of Amrta)

अध्याय ६७

श्लोक 63

नोत्सङ्गेभक्षयेद् भक्ष्यं वृथा चेष्टां च नाचरेत् ।न नृत्येदथवा गायेन्न वादित्राणि वादयेत्

notsaṅgebhakṣayed bhakṣyaṃ vṛthā ceṣṭāṃ ca nācaret / na nṛtyedathavā gāyenna vāditrāṇi vādayet

हिन्दी अर्थ

ट्रव्यब्राह्मणसम्पत्तौ न कालनियमः कृतः। तस्माद् भोगापवर्गार्थं श्राद्धं कु युरद्विजातयः कर्मारम्भेषु सर्वेषु कुर्यादाभ्युदयं पुनः। पुत्रजन्मादिषु श्राद्धं पार्वणं पर्वणि स्मृतम्

English

They praise the early morning ablution which brings forth visible and invisible benefits; there is no doubt in this that the sagehood of the sages is due to their daily ablution in the early morning.

अध्याय ६७

श्लोक 64

न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः ।न लौकिकैः स्तवैर्देवांस्तोषयेद् बाह्यजैरपि

na saṃhatābhyāṃ pāṇibhyāṃ kaṇḍūyedātmanaḥ śiraḥ / na laukikaiḥ stavairdevāṃstoṣayed bāhyajairapi

हिन्दी अर्थ

अहन्यहनि नित्यं स्यात् काम्यं नैमित्तिकं पुनः । एकोद्दिष्टादि विज्ञेयं वृद्धिश्राद्ध तु पार्वणम्

English

When a man is asleep, the saliva drips constantly from his mouth. Hence, no one should perform any holy rite without taking bath at the outset.

अध्याय ६७

श्लोक 65

नाक्षैः क्रीडेन्न धावेत नाप्सु विण्मूत्रमाचरेत् ।नोच्छिष्टः संविशेन्नित्यं न नग्नः स्नानमाचरेत्

nākṣaiḥ krīḍenna dhāveta nāpsu viṇmūtramācaret / nocchiṣṭaḥ saṃviśennityaṃ na nagnaḥ snānamācaret

हिन्दी अर्थ

एतत् पञ्चविधं श्राद्धं मनुना परिकीर्तितम्। यात्रायां षष्ठमाख्यातं तत्प्रयत्नेन पालयेत् हैविकं चाष्टमं श्राद्धं यत्कृत्वा मुच्यते भयात्

English

He should eat the remaining food as he pleases, mixing it with side dishes, pickles etc. After meditating on the Devas with full concentration, he should meditate on Atman, the Prajapati.

अध्याय ६७

श्लोक 66

न गच्छेन्न पठेद् वापि न चैव स्वशिरः स्पृशेत् ।न दन्तैर्नखरोमाणि छिन्द्यात् सुप्तं न बोधयेत्

na gacchenna paṭhed vāpi na caiva svaśiraḥ spṛśet / na dantairnakharomāṇi chindyāt suptaṃ na bodhayet

हिन्दी अर्थ

संध्यारात्र्योर्न कर्तव्यं राहोरन्यत्र दर्शनात्। देशानां च विशेषेण भवेत् पुण्यमनन्तकम्

English

He should then sip water ritualistically repeating the Mantra Amrtdpidhdnam asi. You are the cover of the Nectar). After performing Acamana rite, he should perform the rite once again, repeating the Mantra Ayarh gauh etc.

अध्याय ६७

श्लोक 67

न बालातपमासेवेत् प्रेतधूमं विवर्जयेत् ।नैकः सुप्याच्छून्यगृहे स्वयं नोपानहौ हरेत्

na bālātapamāsevet pretadhūmaṃ vivarjayet / naikaḥ supyācchūnyagṛhe svayaṃ nopānahau haret

हिन्दी अर्थ

प्रतिपदा तिथिको (श्राद्ध करनेसे) शुभ पुत्र प्राप्त होते हैं। द्वितीयामें श्राद्धसे कन्या, तृतीयामें वन्दीजनों, चतुर्थीमें क्षुद्र पशु और पञ्चमीको श्राद्ध करनेसे सुन्दर पुत्रोंकी प्राप्ति होती है। षष्ठीमें श्राद्ध करनेसे द्यूत मिलते हैं। एकादशीको (श्राद्ध करनेसे) रौप्य (रजत) पदार्थ तथा ब्रह्मवर्चस्वी पुत्रोंकी प्राप्ति होती है । द्वादशीको (श्राद्ध करनेसे) जातरूप (स्वर्ण), चाँदी तथा कुप्य, त्रयोदशीको जातिमें श्रेष्ठता और चतुर्दशीको श्राद्ध करनेसे

English

Or he should repeat the Drupada Mantra three times. It is destructive of all sins. He should then stroke his belly repeating the Mantra Prdtidndrh granthirasi (you are the knot of vital airs).

अध्याय ६७

श्लोक 68

नाकारणाद् वा निष्ठीवेन्न बाहुभ्यां नदीं तरेत् ।न पादक्षालनं कुर्यात् पादेनैव कदाचन

nākāraṇād vā niṣṭhīvenna bāhubhyāṃ nadīṃ taret / na pādakṣālanaṃ kuryāt pādenaiva kadācana

हिन्दी अर्थ

कुप्रजाकी प्राप्ति होती है। पञ्चदशी (पूर्णिमा एवं अमावास्या)-को श्राद्ध करनेवाला सदा सभी कामनाओंको प्राप्त करता है

English

(Defective verse). After performing the rite,

अध्याय ६७

श्लोक 69

नाग्नौ प्रतापयेत् पादौ न कांस्ये धावयेद् बुधः ।नाभिप्रासरयेद् देवं ब्राह्मणान् गामथापि वा ।वाय्वग्निगुरुविप्रान् वा सूर्यं वा शशिनं प्रति

nāgnau pratāpayet pādau na kāṃsye dhāvayed budhaḥ / nābhiprāsarayed devaṃ brāhmaṇān gāmathāpi vā / vāyvagniguruviprān vā sūryaṃ vā śaśinaṃ prati

हिन्दी अर्थ

इसलिये द्विजातियोंको चतुर्दशीके दिन श्राद्ध नहीं करना चाहिए। शस्त्र (आदि)-द्वारा जो मरे हुए हों, उनका श्राद्ध (इस चतुर्दशी तिथिको) करना चाहिए। द्रव्य एवं ब्राह्मणके उपलब्ध रहनेपर कालसम्बन्धी कोई नियम नहीं बताया गया है (अर्थात् कभी भी श्राद्ध किया जा सकता है)। इसलिये भोग और मोक्षकी प्राप्तिक लिये द्विजातियोंको श्राद्ध (अवश्य) करना चाहिए

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 70

अशुद्धः शयनं यानं स्वाध्यायं स्नानवाहनम् ।बहिर्निष्क्रमणं चैव न कुर्वोत कथञ्चन

aśuddhaḥ śayanaṃ yānaṃ svādhyāyaṃ snānavāhanam / bahirniṣkramaṇaṃ caiva na kurvota kathañcana

हिन्दी अर्थ

सभी (शुभ) कर्मोके प्रारम्भमें तथा पुत्रजन्म आदि समयोंमें आभ्युदयिक श्राद्ध करना चाहिए। पर्वके दिन पार्वण श्राद्ध करना चाहिए। मनुने प्रतिदिन किये जानेवाले नित्यश्राद्ध, काम्य-श्राद्ध (कामनाविशेषकी

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 71

स्वप्नमध्ययनं स्नानमुद्वर्तं भोजनं गतिम् ।उभयोः संध्ययोर्नित्यं मध्याह्ने चैव वर्जयेत्

svapnamadhyayanaṃ snānamudvartaṃ bhojanaṃ gatim / ubhayoḥ saṃdhyayornityaṃ madhyāhne caiva varjayet

हिन्दी अर्थ

सिद्धिके लिये किया जानेवाला श्राद्ध), एकोद्दिष्टादि प्रकारके श्राद्धोंका वर्णन किया है । यात्राके समय (किया

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 72

न स्पृशेत् पाणिनोच्छिष्टो विप्रोगोब्राह्मणानलान् ।न चासनं पदा वापि न देवप्रतिमां स्पृशेत्

na spṛśet pāṇinocchiṣṭo viprogobrāhmaṇānalān / na cāsanaṃ padā vāpi na devapratimāṃ spṛśet

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। ब्रह्माने शुद्धिके लिये सातवें श्राद्धका वर्णन किया है। आठवाँ हैविक नामक श्राद्ध है, जिसे करनेसे भयसे मुक्ति हो जाती है। संध्या और रात्रिमें श्राद्ध नहीं करना चाहिए। किंतु राहु और केतुद्वारा सुर्य-

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 73

नाशुद्धो ऽग्निं परिचरेन्न देवान् कीर्तयेदृषीन् ।नावगाहेदगाधाम्बु धारयेन्नानिमित्ततः

nāśuddho 'gniṃ paricarenna devān kīrtayedṛṣīn / nāvagāhedagādhāmbu dhārayennānimittataḥ

हिन्दी अर्थ

चन्द्रके ग्रस्त किये जानेपर रात्रिमें भी श्राद्ध किया जा सकता है। देशविशेषके कारण श्राद्ध अनन्त पुण्य फल देनेवाला होता है गङ्गायामक्षयं श्राद्धं प्रयागेऽमरकण्टके । गायन्ति पितरो गाथां कीर्तयन्ति मनीषिणः

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 74

न वामहस्तेनोद्धत्य पिबेद् वक्त्रेण वा जलम् ।नोत्तरेदनुपस्पृश्य नाप्सु रेतः समुत्सृजेत्

na vāmahastenoddhatya pibed vaktreṇa vā jalam / nottaredanupaspṛśya nāpsu retaḥ samutsṛjet

हिन्दी अर्थ

तेषां तु समवेतानां यद्येकोऽपि गयां ब्रजेत्

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 75

अमेध्यलिप्तमन्यद् वा लोहितं वा विषाणि वा ।व्यतिक्रमेन्न स्त्रवन्तीं नाप्सु मैथुनमाचरेत् ।चैत्यं वृक्षं न वै छिन्द्यान्नाप्सु ष्ठीवनमाचरेत्

amedhyaliptamanyad vā lohitaṃ vā viṣāṇi vā / vyatikramenna stravantīṃ nāpsu maithunamācaret / caityaṃ vṛkṣaṃ na vai chindyānnāpsu ṣṭhīvanamācaret

हिन्दी अर्थ

वाराणस्यां विशेषेण यत्र देवः स्वयं हरः गङ्काद्वारे प्रभासे च बिल्वके नीलपर्वते। कुरुक्षेत्रे च कुब्जाम्रे भृगुतुङ्गे महालये

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 76

नास्थिभस्मकपालानि न केशान्न च कण्टकान् ।तुषाङ्गारकरीषं वा नाधितिष्ठेत् कदाचन

nāsthibhasmakapālāni na keśānna ca kaṇṭakān / tuṣāṅgārakarīṣaṃ vā nādhitiṣṭhet kadācana

हिन्दी अर्थ

केदारे फल्गुतीर्थे च नैमिषारण्य एव च। सरस्वत्यां विशेषेण पुष्करेषु विशेषतः

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 77

न चाग्निं लङ्घयेद् धीमान् नोपदध्यादधः क्वचित् ।न चैनं पादतः कुर्यान्मुखेन न धमेद् बुधः

na cāgniṃ laṅghayed dhīmān nopadadhyādadhaḥ kvacit / na cainaṃ pādataḥ kuryānmukhena na dhamed budhaḥ

हिन्दी अर्थ

नर्मदायां कुशावर्ते श्रीशैले भद्रकर्णके । वेत्रवत्यां विपाशायां गोदावर्या विशेषतः आम्रान् पानेरतानिक्षून् मृद्वीकांश्च सदाडिमान्। विदार्याश्च भरण्डाश्च श्राद्धकाले प्रदापयेत्

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 78

न कूपमवरोहेत नावेक्षेताशुचिः क्वचित् ।अग्नौ न च क्षिपेदग्निं नाद्भिः प्रशमयेत् तथा

na kūpamavaroheta nāvekṣetāśuciḥ kvacit / agnau na ca kṣipedagniṃ nādbhiḥ praśamayet tathā

हिन्दी अर्थ

लाजान् मधुयुतान् दद्यात् सक्तून् शर्करया सह। दद्याच्छाद्धे प्रयत्नेन शृङ्राटककशेरुकान्

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 79

सुहृन्मरणमार्तिं वा न स्वयं श्रावयेत् परान् ।अपण्यं कूटपण्यं वा विक्रये न प्रयोजयेत्

suhṛnmaraṇamārtiṃ vā na svayaṃ śrāvayet parān / apaṇyaṃ kūṭapaṇyaṃ vā vikraye na prayojayet

हिन्दी अर्थ

द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन् मासान् हारिणेन तु। औरभ्रेणाथ चतुरः शाकुनेनेह पञ्च तु षण्मासांश्छागमांसेन पार्षतेनाथ सप्त वै। अष्टावेणस्य मांसेन रौरवेण नवैव तु

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 80

न वह्निं मुखनिश्वासैर् ज्वालयेन्नाशुचिर्बुधः ।पुण्यस्थानोदकस्थाने सीमान्तं वा कृषेन्न तु

na vahniṃ mukhaniśvāsair jvālayennāśucirbudhaḥ / puṇyasthānodakasthāne sīmāntaṃ vā kṛṣenna tu

हिन्दी अर्थ

शशकूर्मयोर्मासेन मासानेकादशैव तु

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 81

न भिन्द्यात् पूर्वसमयमभ्युपेतं कदाचन ।परस्परं पशून् व्यालान् पक्षिणो नावबोधयेत्

na bhindyāt pūrvasamayamabhyupetaṃ kadācana / parasparaṃ paśūn vyālān pakṣiṇo nāvabodhayet

हिन्दी अर्थ

संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन तु। वार्धीणसस्य मांसेन तृसिरद्वादशवार्षिकी

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 82

परबाधं न कुर्वोत जलवातातपादिभिः ।कारयित्वा स्वकर्माणि कारून् पश्चान्न वञ्चयेत् ।सायंप्रातर् गृहद्वारान् भिक्षार्थं नावघट्टयेत्

parabādhaṃ na kurvota jalavātātapādibhiḥ / kārayitvā svakarmāṇi kārūn paścānna vañcayet / sāyaṃprātar gṛhadvārān bhikṣārthaṃ nāvaghaṭṭayet

हिन्दी अर्थ

गङ्गा, प्रयाग तथा अमरकण्टकमें किया गया श्राद्ध अक्षय फल प्रदान करता है। पितर इस गाथाका गान करते हैं और मनीषी ऐसा कीर्तन करते रहते हैं कि 'शीलवान् तथा गुणवान् बहुतसे पुत्रोंकी इच्छा करनी

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 83

बहिर्माल्यं बहिर्गन्धं भार्यया सह भोजनम् ।विगृह्य वादं कुद्वारप्रवेशं च विवर्जयेत्

bahirmālyaṃ bahirgandhaṃ bhāryayā saha bhojanam / vigṛhya vādaṃ kudvārapraveśaṃ ca vivarjayet

हिन्दी अर्थ

चाहिए, क्योंकि उनमेंसे कोई एक भी किसी प्रसंगवश गया चला जाय और गया पहुँचकर यदि श्राद्ध कर दे तो उसके द्वारा पितर तार दिये जाते हैं (अर्थात् पितरोंको उत्तमोत्तम गति प्राप्त होती है) और वह (श्राद्धकर्ता) परमगतिको प्राप्त करता है'

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 84

न खादन्ब्राह्मणस्तिष्ठेन्न जल्पेद् वा हसन् बुधः ।स्वमग्निं नैव हस्तेन स्पृशेन्नाप्सु चिरं वसेत्

na khādanbrāhmaṇastiṣṭhenna jalped vā hasan budhaḥ / svamagniṃ naiva hastena spṛśennāpsu ciraṃ vaset

हिन्दी अर्थ

वराह पर्वत, विशेषरूपसे गङ्गा तथा जहाँ स्वयं भगवान् हर निवास करते हैं विशेषतया उस वाराणसी,

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 85

न पक्षकेणोपधमेन्न शूर्पेण न पाणिना ।मुखे नैव धमेदग्निं मुखादग्निरजायत

na pakṣakeṇopadhamenna śūrpeṇa na pāṇinā / mukhe naiva dhamedagniṃ mukhādagnirajāyata

हिन्दी अर्थ

कुरुक्षेत्र, कुन्जाम्रतीर्थ, भृगुतुङ्ग, महालय, केदारपर्वत, फल्गुतीर्थ, नैमिषारण्य, विशेषरूपसे सरस्वती नदी तथा पुष्कर, नर्मदा, कुशावर्त, श्रीशैल, भद्रकर्णक, वेत्रवती, विपाशा तथा विशेषरूपसे गोदावरी नदी आदि स्थानों तथा अन्य तीर्थो, पुलिनों और नदियोंके तटोंपर किये गये श्राद्धसे पितर सदा संतुष्ट होते हैं

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 86

परस्त्रियं न भाषेत नायाज्यं याजयेद् द्विजः ।नैकश्चरेत् सभां विप्रः समवायं च वर्जयेत्

parastriyaṃ na bhāṣeta nāyājyaṃ yājayed dvijaḥ / naikaścaret sabhāṃ vipraḥ samavāyaṃ ca varjayet

हिन्दी अर्थ

तथा मुद्रद्वारा किये गये श्राद्धसे पितर एक महीनेतक प्रसन्न रहते हैं। आम, पानेरत (पानेण, करमईद अर्थात् करौंदा या करमर्द), ईख, द्राक्षा (अंगूर),

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 87

न देवायतनं गच्छेत् कदाचिद् वाप्रदक्षिणम् ।न वीजयेद् वा वस्त्रेण न देवायतने स्वपेत्

na devāyatanaṃ gacchet kadācid vāpradakṣiṇam / na vījayed vā vastreṇa na devāyatane svapet

हिन्दी अर्थ

इन्हें आद्धके समय प्रदान करना चाहिए। मधुयुक्त लाजा, शर्कराके साथ सत्तू सिंघाड़ा तथा कसेरू-हहें श्रद्धमें प्रयत्नपूर्वक देना चाहिए

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 88

नैको ऽध्वानं प्रपद्येत नाधार्मिकजनैः सह ।न व्याधिदूषितैर्वापि न शूद्रैः पतितेन वा

naiko 'dhvānaṃ prapadyeta nādhārmikajanaiḥ saha / na vyādhidūṣitairvāpi na śūdraiḥ patitena vā

हिन्दी अर्थ

१-वराहपर्वतकी चर्चा वहिपुराणमें तथा महाभारत (२। २१। २) -में है। २-पुलिन-(नदीके किनारेका वह भाग जहासे जल हटा हो (--तोयोत्थितं तत् पुलिनम्) । (अमरकोश)

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 89

नोपानद्वर्जितो वाथ जलादिरहितस्तथा ।न रात्रौ नारिणा सार्धं न विना च कमण्डलुम् ।नाग्निगोब्राह्मणादीनामन्तरेण व्रजेत् क्वचित्

nopānadvarjito vātha jalādirahitastathā / na rātrau nāriṇā sārdhaṃ na vinā ca kamaṇḍalum / nāgnigobrāhmaṇādīnāmantareṇa vrajet kvacit

हिन्दी अर्थ

कालशाकं महाशल्कं खड्गलोहामिषं मधु । आनन्त्यायैव कल्पन्ते मुन्यन्नानि च सर्वशः कूष्माण्डालाबुवार्ताकान् भूस्तृणं सुरसं तथा

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 90

न वत्सतन्त्रीं विततामतिक्रामेत् क्वचिद् द्विजः ।न निन्देद् योगिनः सिद्धान् व्रतिनो वायतींस्तथा

na vatsatantrīṃ vitatāmatikrāmet kvacid dvijaḥ / na ninded yoginaḥ siddhān vratino vāyatīṃstathā

हिन्दी अर्थ

कोद्रवान् कोविदारांश्च पालक्यान् मरिंचांस्तथा। वर्जयेत् सर्वयत्नेन श्राद्धकाले द्विजोत्तमः

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 91

देवतायतनं प्राज्ञो देवानां चैव सत्रिणाम् ।नाक्रामेत् कामतश्छायां ब्राह्मणानां च गोरपि

devatāyatanaṃ prājño devānāṃ caiva satriṇām / nākrāmet kāmataśchāyāṃ brāhmaṇānāṃ ca gorapi

हिन्दी अर्थ

श्राद्धमें पिप्पली, सुपारी, मसूर, कूष्माण्ड, (वर्तुलाकार- गोल) लौकी, बैगन, रसयुक्त भूस्तृण, लोकभाषामें) और भेंसके दूधका प्रयोग नहीं करना चाहिए । श्रेष्ठ द्विजको श्राद्धमें कोदो, कोविदार (कचनार), पालक तथा मरिचका प्रयत्नपूर्वक त्याग करना

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 92

स्वां तु नाक्रमयेच्छायां पतिताद्यैर्न रोगिभिः ।नाङ्गारभस्मकेशादिष्वधितिष्ठेत् कदाचन

svāṃ tu nākramayecchāyāṃ patitādyairna rogibhiḥ / nāṅgārabhasmakeśādiṣvadhitiṣṭhet kadācana

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे बद्साहस्त्रथां संहितायामुपरिविभागे विंशोऽध्यायः

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

अध्याय ६७

श्लोक 93

वर्जयेन्मार्जनीरेणुं स्नानवस्त्रघचोदकम् ।न भक्षयेदभक्ष्याणि नापेयं च पिबेद् द्विजः

varjayenmārjanīreṇuṃ snānavastraghacodakam / na bhakṣayedabhakṣyāṇi nāpeyaṃ ca pibed dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

इक्कोसवाँ अध्याय श्राद्ध-प्रकरणमें निमन्त्रणके योग्य पंक्तिपावन ब्राह्मणों तथा त्याज्य पंक्ति-दूषकोंके लक्षण ये सोमपा विरजसो धर्मज्ञाः शान्तचेतसः। व्रतिनो नियमस्थाश्च ऋतुकालाभिगामिनः

English

Ablution can be briefly divided into six types viz.: 1) Brahma, 2) Agneya, 3) Vayavya, 4) Divya, 5) Varuna and 6) Yaugika.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 67
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.