Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
68
अध्याय 68 / 95

Book 2 - Adhyaya 17

45 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ45 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६८

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे षोडशो ऽध्यायः व्यास उवाच नाद्याच्छूद्रस्य विप्रो ऽन्नं मोहाद् वा यदि वान्यतः ।स शूद्रयोनिं व्रजति यस्तु भुङ्क्ते ह्यनापदि

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca nādyācchūdrasya vipro 'nnaṃ mohād vā yadi vānyataḥ / sa śūdrayoniṃ vrajati yastu bhuṅkte hyanāpadi

हिन्दी अर्थ

व्यासजी बोले--द्विजको चाहिए कि चन्द्रमाके क्षय होनेपर अर्थात् अमावास्याको स्त्रानकर यथोक्त रीतिसे पितरोंका तर्पण करके शान्तचित्त होकर तथा पचित्रतापूर्वक पिण्डान्वाहार्यक श्राद्ध करे। (श्राद्धसे)

English

Among all Yogas, Atmayoga is the greatest. He who shall perform everything in accordance with these injunctions is himself a wise sage.*

अध्याय ६८

श्लोक 2

षण्मासान् यो द्विजो भुङ्क्ते शूद्रस्यान्नं विगर्हितम् ।जीवन्नेव भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते

ṣaṇmāsān yo dvijo bhuṅkte śūdrasyānnaṃ vigarhitam / jīvanneva bhavecchūdro mṛtaḥ śvā cābhijāyate

हिन्दी अर्थ

पूर्व ही वेदमें पारंगत विद्वान् ब्राह्मणका अन्वेषण करना चाहिए, क्योंकि उसे ही (वेदपारग ब्राह्मणको ही) हव्य, कव्य, तीर्थ और दानका अतिथि (अधिकारी) कहा गया है जो सोमपायी, रजोगुणसे हीन, धर्मको जाननेवाले, शान्तचित्त, व्रतपरायण, नियममें स्थित, ऋतुकालमें गमन करनेवाले हैं (वे ब्राह्मण पंक्तिपावन हैं)। पञ्चाग्रिका सेवन करनेवाला, अध्ययनशील, यजुर्वेदका ज्ञाता, बहवृच्

English

One shall take food with the sacred thread on (his left shoulder— Upavita fashion) and embellished with scented garlands. He should not take food in the twilights of the morning and evening especially at dusk.

अध्याय ६८

श्लोक 3

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रस्य च मुनीश्वराः ।यस्यान्नेनोदरस्थेन मृतस्तद्योनिमाप्नुयात्

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrasya ca munīśvarāḥ / yasyānnenodarasthena mṛtastadyonimāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

(ऋग्वेदी) त्रिसौपर्ण' तथा त्रिमधु अर्थात् ऋग्वेदके

English

One should not take food immediately before the Solar eclipse.1 If there is a lunar eclipse, he should not take food in that evening. In the course of the duration of the eclipse also, one should not take food. After the liberation (i.e. close of the eclipse), he should (first) take bath and take food.

अध्याय ६८

श्लोक 4

राजान्नं नर्तकान्नं च तक्ष्णो ऽन्नं चर्मकारिणः ।गणान्नं गणिकान्नं च षण्ढान्नं चैव वर्जयेत्

rājānnaṃ nartakānnaṃ ca takṣṇo 'nnaṃ carmakāriṇaḥ / gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca ṣaṇḍhānnaṃ caiva varjayet

हिन्दी अर्थ

बस्ृचश्च त्रिसौपर्णस्त्रिमधुर्वाथ यो भवेत्॥ ४॥ अंश-विशेषका अध्येता, १-ऋग्वेदका विशेष वेदभाग एवं उसका व्रत त्रिसुपर्ण कहा जाता है, अतः इसके सम्बन्धसे ब्राह्मणको त्रिसुपर्ण या त्रिसौपर्ण कहा

English

When the moon is liberated, one may take food un¬ less it happens in the second or the third watch of the night. If the sun or the moon sets before liberation (i.e. if the eclipse is not over when they set), he should take food only the next day after seeing (the liberated sun or the moon as the case may be).

अध्याय ६८

श्लोक 5

चक्रोपजीविरजकतस्करध्वजिनां तथा ।गान्धर्वलोहकारान्नं सूतकान्नं च वर्जयेत्

cakropajīvirajakataskaradhvajināṃ tathā / gāndharvalohakārānnaṃ sūtakānnaṃ ca varjayet

हिन्दी अर्थ

जाता है (मनु० ३। १४५) ।

English

One should not be wicked-minded enough to take foodwithout giving anything to the lookers-on. He should partake of the remainder after the Yajna. One should not take food while one is angry or when the mind is elsewhere.

अध्याय ६८

श्लोक 6

कुलालचित्रकर्मान्नं वार्धुषेः पतितस्य च ।पौनर्भवच्छत्रिकयोरभिशस्तस्य चैव हि

kulālacitrakarmānnaṃ vārdhuṣeḥ patitasya ca / paunarbhavacchatrikayorabhiśastasya caiva hi

हिन्दी अर्थ

२-तीन वार मधु शब्द जिन ऋचाओंमें आया है, वे 'मधुव्वाता......' आदि तीन ऋचाएँ (शब्दकल्पद्रुम) । त्रिणाचिकेतच्छन्दोगो ज्येष्ठसामग एव च। अधर्वशिरसोऽध्येता रुद्राध्यायी विशेषतः

English

Indeed, one's life is in vain, if the food is solely taken only by oneself, if the intercourse is solely for sexual pleasure, if the sole purpose of learning is to take up an avocation.

अध्याय ६८

श्लोक 7

सुवर्णकारशैलूषव्याधबद्धातुरस्य च ।चिकित्सकस्य चैवान्नं पुंश्चल्या दण्डिकस्य च

suvarṇakāraśailūṣavyādhabaddhāturasya ca / cikitsakasya caivānnaṃ puṃścalyā daṇḍikasya ca

हिन्दी अर्थ

ऋषिव्रती ऋषीकश्च तथा द्वादशवार्षिकः । ब्रह्मदेयानुसंतानो गर्भशुद्धः सहस्त्रदः

English

If one takes food with the head covered with a cloth, or facing the north or with the shoes on, it is an Asuraic (demonic) practice.

अध्याय ६८

श्लोक 8

स्तेननास्तिकयोरन्नं देवतानिन्दकस्य च ।सोमविक्रयिणश्चान्नं श्वपाकस्य विशेषतः

stenanāstikayorannaṃ devatānindakasya ca / somavikrayiṇaścānnaṃ śvapākasya viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

चान्द्रायणव्रतचरः सत्यवादी पुराणवित्। गुरुदेवाग्निपूजासु प्रसक्तो ज्ञानतत्परः विमुक्तः सर्वतो धीरो ब्रह्मभूतो द्विजोत्तमः । महादेवार्चनरतो वैष्णवः पंक्तिपावनः

English

One should not take food at midnight or midday or when the food taken before is not digested. One should not eat food wearing a wet cloth, or sitting in a moving vehicle

अध्याय ६८

श्लोक 9

भार्याजितस्य चैवान्नं यस्य चोपपतिर्गृहे ।उत्सृष्टस्य कदर्यस्य तथैवोच्छिष्टभोजिनः

bhāryājitasya caivānnaṃ yasya copapatirgṛhe / utsṛṣṭasya kadaryasya tathaivocchiṣṭabhojinaḥ

हिन्दी अर्थ

युवानः श्रोत्रियाः स्वस्था महायज्ञपरायणा: । सावित्रीजापनिरता ब्राह्मणा: पक्तिपावनाः

English

One shall not take food from a broken vessel or from the ground or in the hands (keeping the foodstuffs in the hands).

अध्याय ६८

श्लोक 10

अपाङ्क्त्यान्नं च सङ्घान्नं शस्त्राजीवस्य चैव हि ।क्लीबसंन्यासिनोश्चान्नं मत्तोन्मत्तस्य चैव हि ।भीतस्य रुदितस्यान्नमवक्रुष्टं परिक्षुतम्

apāṅktyānnaṃ ca saṅghānnaṃ śastrājīvasya caiva hi / klībasaṃnyāsinoścānnaṃ mattonmattasya caiva hi / bhītasya ruditasyānnamavakruṣṭaṃ parikṣutam

हिन्दी अर्थ

अग्निचित्स्नातका विप्रा विज्ञेयाः पंक्तिपावनाः त्रिणाचिकेत (यजुर्वेदके अंशविशेषका अध्येता)

English

(If one is defiled by Ucchista) one should not glorify (repeat) the Vedic passages. One should not take food with¬ out leaving something behind. One should not take food along with one's wife. One should not take food in darkness, or in the twilight periods or in temples (and similar places).

अध्याय ६८

श्लोक 11

ब्रह्मद्विषः पापरुचेः श्राद्धान्नं सूतकस्य च ।वृथापाकस्य चैवान्नं शावान्नं श्वशुरस्य च

brahmadviṣaḥ pāparuceḥ śrāddhānnaṃ sūtakasya ca / vṛthāpākasya caivānnaṃ śāvānnaṃ śvaśurasya ca

हिन्दी अर्थ

(सामगान) तथा अथर्ववेदका अध्येता और विशेषरूपसे रुद्राध्यायका अध्ययन करनेवाला (ब्राह्मण पंक्तिपावन होता है)

English

One should not take food with a single garment on; one should not take food in a moving vehicle or lying down in the couch; one should not take food without slipping off the sandals nor one should take food while laughing or crying.

अध्याय ६८

श्लोक 12

अप्रजानां तु नारीणां भृतकस्य तथैव च ।कारुकान्नं विशेषेण शस्त्रविक्रयिणस्तथा

aprajānāṃ tu nārīṇāṃ bhṛtakasya tathaiva ca / kārukānnaṃ viśeṣeṇa śastravikrayiṇastathā

हिन्दी अर्थ

अग्निहोत्रपरायण, विद्वान्, न्यायवेत्ता, वेदके शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द तथा ज्योतिष-इन छ: अङ्गोंको जाननेवाला, वेदके मन्त्रभाग एवं ब्राह्मण- भागको जाननेवाला तथा धर्मशास्त्रको पढ्नेवाला, ऋषियाक व्रतोंका पालन करनेवाला, ऋषीक“, बारह वर्षोतक चलनेवाले ब्रत, यज्ञ (सत्र)-का करनेवाला, ब्राह्म'- विवाहद्वारा उत्पन्न संतान, गर्भाधानादि संस्कारसे शुद्ध और सहस्रों (शिष्योंको विद्या) दान करनेवाला (ब्राह्मण)

English

After taking food, one should rest comfortable so that the food is well digested. One should elaborately ascertain further the meanings of the Vedic passages through (or with the help of) Itihasas (Epics) and Puranas.

अध्याय ६८

श्लोक 13

शौण्डान्नं घाटिकान्नं च भिषजामन्नमेव च ।विद्धप्रजननस्यान्नं परिवित्त्यन्नमेव च

śauṇḍānnaṃ ghāṭikānnaṃ ca bhiṣajāmannameva ca / viddhaprajananasyānnaṃ parivittyannameva ca

हिन्दी अर्थ

पंक्तिपाबन होता है । चान्द्रायणब्रत करनेवाला, सत्यवादी, पुराण जाननेवाला, गुरु, देवता और अग्निकी पूजाम आसक्त, ज्ञानपरायण, आसक्ति आदिसे सर्वथा मुक्त, धीर, ब्रह्मज्ञानी, महादेवकी पूजामें निरत रहनेवाला तथा

English

Then he should perform the worship of the Sandhya in accordance with the procedure mentioned before. He should be pure. Seated and facing the west, one should perform Japa of the goddess Gayatri.

अध्याय ६८

श्लोक 14

पुनर्भुवो विशेषेण तथैव दिधिषूपतेः ।अवज्ञातं चावधूतं सरोषं विस्मयान्वितम् ।गुरोरपि न भोक्तव्यमन्नं संस्कारवर्जितम्

punarbhuvo viśeṣeṇa tathaiva didhiṣūpateḥ / avajñātaṃ cāvadhūtaṃ saroṣaṃ vismayānvitam / gurorapi na bhoktavyamannaṃ saṃskāravarjitam

हिन्दी अर्थ

वैष्णव श्रेष्ठ द्विज पंक्तिपाबन होता है। नित्य अहिंसा- ब्रतपरायण, अप्रतिग्रही, यज्ञ करनेवाले और दान देने- वाले (ब्राह्मणों) -को पंक्तिपावन जानना चाहिए श्रोत्रिय, स्वस्थ, महायज्ञ -परायण, गायत्री-जप करपे निरत ब्राह्मण युवक (सामर्थ्यसम्पन्न) पंक्तिपावन होते हैं। कुलीन, ज्ञानवान्, शीलवान्, तपस्वी एवं अग्निका चयन“ करनेवाले स्नातक ब्राह्मणोंको पंक्तिपावन जानना

English

He who does not worship either the morning Sandhya or the evening Sandhya is on a par with a Sudra in this world. He is devoid of all holy rites.

अध्याय ६८

श्लोक 15

दुष्कृतं हि मनुष्यस्य सर्वमन्ने व्यवस्थितम् ।यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नानि किल्बिषम्

duṣkṛtaṃ hi manuṣyasya sarvamanne vyavasthitam / yo yasyānnaṃ samaśnāti sa tasyāśnāni kilbiṣam

हिन्दी अर्थ

१-अध्वर्युवेदभाग (यजुर्वेदका भागविशेष) एवं उसके व्रत त्रिणाचिकेत हैं। इन दोनोंके सम्बन्धसे ब्राह्मण भी ' त्रिणाचिकेत' कहा

English

After performing the Homa duly, repeating the requisite Mantras after partaking of the remainder of the Yajna, one shall retire to sleep along with the attendents and kinsman. At that time his feet should be dry.

अध्याय ६८

श्लोक 16

आर्धिकः कुलमित्रश्च स्वगोपालश्च नापितः ।एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत्

ārdhikaḥ kulamitraśca svagopālaśca nāpitaḥ / ete śūdreṣu bhojyānnā yaścātmānaṃ nivedayet

हिन्दी अर्थ

जाता है (मनु० ३। १८५) । २-छन्द (वेदविशेष साम)-के गानमें कुशल अथवा सामवेदका अध्येता 'छन्दोग' है (शब्दकल्पद्रुम) ।

English

One should not sleep facing (i.e. with the head in that direction) the north or the west. Nor should he lie under the open sky. One should not sleep in the nude, nor unclean (in body), nor should one sleep on a seat.

अध्याय ६८

श्लोक 17

कुशीलवः कुम्भकारः क्षेत्रकर्मक एव च ।एते शूद्रेषु भोज्यान्ना दत्त्वा स्वल्पं पणं बुधैः

kuśīlavaḥ kumbhakāraḥ kṣetrakarmaka eva ca / ete śūdreṣu bhojyānnā dattvā svalpaṃ paṇaṃ budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

३-' ज्येष्ठसाम’ सामवेद या उसके अध्ययनका अङ्ग व्रत है, इसका सम्बन्ध जिस ब्राह्मणसे है वह 'ज्येष्ठसामग' है। ४-'क्रपीक' का अर्थ 'ऋपिपुत्र' है। प्रकृतमें 'ऋषि-परम्परामें उत्पन्न” अर्थ समझना चाहिए।

English

One should not sleep in a tottering cot nor in a deserted house; one should never lie down on a bed of Palasa (wood) or of bamboos.

अध्याय ६८

श्लोक 18

पायसं स्नेहपक्वं यद् गोरसं चैव सक्तवः ।पिण्याकं चैव तैलं च शूद्राद् ग्राह्यं द्विजातिभिः

pāyasaṃ snehapakvaṃ yad gorasaṃ caiva saktavaḥ / piṇyākaṃ caiva tailaṃ ca śūdrād grāhyaṃ dvijātibhiḥ

हिन्दी अर्थ

५-मूलमें ' ब्रह्मदेयानुसंतान' शब्द है। इसका "जिसकी कुलपरम्परामें ब्रह्म (वेद)-के अध्ययनाध्यापनकी परम्परा अविच्छित्नरूपसे चल रही हो'-यह अर्थ भी किया जा सकता है।

English

Thus the various daily activities and duties of the Brahmanas have been wholly described by me. They bestow the benefit of Apavarga (salvation).

अध्याय ६८

श्लोक 19

वृन्ताकं नालिकाशाकं कुसुम्भाश्मन्तकं तथा ।पलाण्डुं लशुनं शुक्तं निर्यासं चैव वर्जयेत्

vṛntākaṃ nālikāśākaṃ kusumbhāśmantakaṃ tathā / palāṇḍuṃ laśunaṃ śuktaṃ niryāsaṃ caiva varjayet

हिन्दी अर्थ

६-मूलमें 'सत्री' शब्द है। इसका अर्थ यज्ञ, यज्ञविशेष, दान-परायण, कथाश्रवण एवं अनेक दिन-साध्य अनुष्ठान आदि हैं। इन

English

If any Brahmana does not practise his duty either due to atheism or due to lethargy, he falls into the terrible hells and is reborn as a crow.

अध्याय ६८

श्लोक 20

छत्राकं विड्वराहं च शेलं पेयूषमेव च ।विलयं सुमुखं चैव कवकानि च वर्जयेत्

chatrākaṃ viḍvarāhaṃ ca śelaṃ peyūṣameva ca / vilayaṃ sumukhaṃ caiva kavakāni ca varjayet

हिन्दी अर्थ

सबके अनुष्ठाता ब्राह्मणको “सत्री' कहा जायगा। ७-' महायज्ञ’ पञ्चमहायज्ञोंको कहा जाता है, वे इस प्रकार हैं- (१) ब्रह्मयज्ञ (वेदका अध्ययनाध्यापन), (२) पितृयज्ञ (तर्पण), (३) देवयज्ञ (होम), (४) भूतयज्ञ (भूतबलि) और (५) मनुष्ययज्ञ (अतिधि-पूजन) ।

English

There is no other way for liberation excepting perfor¬ mance of the duties of one's own Asrama (stage of life). Hence one should perform the holy rites for the satisfaction of Paramesthin (god Brahma).

अध्याय ६८

श्लोक 21

गृञ्जनं किंशुकं चैव ककुभाण्डं तथैव च ।उदुम्बरमलाबुं च जग्ध्वा पतति वै द्विजः

gṛñjanaṃ kiṃśukaṃ caiva kakubhāṇḍaṃ tathaiva ca / udumbaramalābuṃ ca jagdhvā patati vai dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

८-मूलमें ' अग्निचित्’ शब्द है। इसका अर्थ है--' अग्निहोत्री '।

English

He should then, with concentration and mental purity worship the sun, repeating the various kinds of Mantras pertaining to the sun and taken from the Rgveda, Yajurveda and the Samaveda.

अध्याय ६८

श्लोक 22

वृथा कृशरसंयावं पायसापूपमेव च ।अनुपाकृतमांसं च देवान्नानि हवींषि च

vṛthā kṛśarasaṃyāvaṃ pāyasāpūpameva ca / anupākṛtamāṃsaṃ ca devānnāni havīṃṣi ca

हिन्दी अर्थ

९-सविधि ब्रह्मचर्यव्रत पूर्णकर ख्रानविशेषरूप संस्कारके अनन्तर गृहस्थाश्रममें प्रविष्ट या अप्रविष्ट द्विज स्नातक होता है। यहाँ ऐसे ब्राह्मणमात्रको लेना है।

English

After respectfully approaching the sun, the lord of Devas of great Yoga, one shall make a great bow touching the ground with the head repeating those Mantras.

अध्याय ६८

श्लोक 23

यवागूं मातुलिङ्गं च मत्स्यानप्यनुपाकृतान् ।नीपं कपित्थं प्लक्षं च प्रयत्नेन विवर्जयेत्

yavāgūṃ mātuliṅgaṃ ca matsyānapyanupākṛtān / nīpaṃ kapitthaṃ plakṣaṃ ca prayatnena vivarjayet

हिन्दी अर्थ

अध्यात्मविन्मुनिर्दान्तो विज्ञेयः पंक्तिपावन:

English

Om obeisance unto you Khakholka (the sky-meteor), the quiescent, the source of the three causes. I dedicate myself unto you; the embodiment of the universe I bow to you.

अध्याय ६८

श्लोक 24

पिण्याकं चोद्धृतस्नेहं देवधान्य तथैव च ।रात्रौ च तिलसंबद्धं प्रयत्नेन दधि त्यजेत्

piṇyākaṃ coddhṛtasnehaṃ devadhānya tathaiva ca / rātrau ca tilasaṃbaddhaṃ prayatnena dadhi tyajet

हिन्दी अर्थ

वेदविद्यारतः स्नातो ब्रह्मचर्यपर: सदा। अथर्वणो मुमुक्षुश्च ब्राह्मण: पंक्तिपावन: असमानप्रवरको ह्यासगोत्रस्त्थैव च। असम्बन्धी च विज्ञेयो ब्राह्मण: पंक्तिपावन:

English

Obeisance unto you, the compassionate one; salute to you the Sun the manifest form of Brahman. You alone are the greatest Brahman, the waters, the Brilliance, the essence, the nectar or immortal; you are the Vyahrtis Bhuh, Bhuvah, Svah. You are Oihkara, Sarva, Rudra, the eternal great god.

अध्याय ६८

श्लोक 25

नाश्नीयात् पयसा तक्रं न बीजान्युपजीवयेत् ।क्रियादुष्टं भावदुष्टमसत्संसर्गि वर्जयेत्

nāśnīyāt payasā takraṃ na bījānyupajīvayet / kriyāduṣṭaṃ bhāvaduṣṭamasatsaṃsargi varjayet

हिन्दी अर्थ

माता-पिताके हितमें लगे हुए, प्रातःस्त्रान करनेवाले, अध्यात्मवेत्ता, मुनि एवं दान्त ब्राह्मणोंको पंक्तिपावन समझना चाहिए। ज्ञाननिष्ठ, महायोगी, वेदान्तके अर्थका विशेष चिन्तन करनेवाले,

English

You are Purufa of glory and brilliance. I bow unto Kapardin (god of matted hair), the immanent soul. You alone are the universe, that had originated in many ways and that is yet originating. Obeisance, to you, Rudra, the sun. I seek refuge in you.

अध्याय ६८

श्लोक 26

केशकीटावपन्नं च सहृल्लेखं च नित्यशः ।श्वाघ्रातं च पुनः सिद्धं चण्डालावेक्षितं तथा

keśakīṭāvapannaṃ ca sahṛllekhaṃ ca nityaśaḥ / śvāghrātaṃ ca punaḥ siddhaṃ caṇḍālāvekṣitaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

श्रद्धासम्पन्न तथा श्राद्धनिरत ब्राह्मण पंक्ति-पावन होते हैँ। वेदविद्यामें निरत, सदा ब्रह्मचर्य-परायण, अथर्ववेदका अध्ययन करनेवाला, मुमुक्षु, स्नातक ब्राह्मण पंक्तिपावन होता है। असमान प्रवर, असमान गोत्र (-में सम्बन्ध करनेवाला) और असम्बन्धी (निषिद्ध सम्बन्धरहित) ब्राह्मणको पंक्तिपावन समझना चाहिए ॥ १३--१६॥

English

Obeisance to you Pracetas; salutation to the most bountilful god. Obeisance, obeisance to you, Rudra. I seek refuge in you. Obeisance to you Hiranyabahu (of golden arms); obeisance to Hiranyapati (the lord of gold).

अध्याय ६८

श्लोक 27

उदक्यया च पतितैर्गवा चाघ्रातमेव च ।अनर्चितं पुर्युं षितं पर्यायान्नं च नित्यशः

udakyayā ca patitairgavā cāghrātameva ca / anarcitaṃ puryuṃ ṣitaṃ paryāyānnaṃ ca nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वप्रथम तत्त्वज्ञानमें निरत संयतचित्त योगीको भोजन कराना चाहिए। अभाव होनेपर (अर्थात् ऐसा ब्राह्मण न मिलनेपर) इन्द्रियजयी नेष्ठिक ब्रह्मचारी (जो ब्रह्मचर्य-व्रत स्वीकारकर यावजीवन गुरुकुलमें ही

English

Bow to you the lord of.'\mbika; obeisance to the consort of Uma; salutation to the blue-necked. Obeisance to you, the holder of the Pinaka Bow.

अध्याय ६८

श्लोक 28

काककुक्कुटसंस्पृष्टं कृमिभिश्चैव संयुतम् ।मनुष्यैरप्यवघ्रातं कुष्ठिना स्पृष्टमेव च

kākakukkuṭasaṃspṛṣṭaṃ kṛmibhiścaiva saṃyutam / manuṣyairapyavaghrātaṃ kuṣṭhinā spṛṣṭameva ca

हिन्दी अर्थ

निवास करता है)-को और ऐसे ब्राह्मणके अभावमें उपकुर्वाणक (जो ब्रह्मचर्यव्रत पूर्णकर गृहस्थाश्रममें प्रवेश करनेवाला है ऐसे ब्रह्मचारी) ब्राह्मणको भोजन कराना चाहिए। उसका भी अभाव होनेपर आसक्तिरहित मुमुक्षु गृहस्थ ब्राह्मणको भोजन कराना चाहिए। इन सभीके अभाव होनेपर साधक (ब्राह्मण) गृहस्थको भोजन कराना चाहिए

English

Hail to you Vilohita (very ruddy), Bharga (Brilliant) obeisance to you the thousand-eyed one. Obeisance to you for ever, to the dispeller of darkness, obeisance be to you Aditya.

अध्याय ६८

श्लोक 29

न रजस्वलया दत्तं न पुंश्चाल्या सरोषया ।मलबद्वाससा वापि परवासो ऽथ वर्जयेत्

na rajasvalayā dattaṃ na puṃścālyā saroṣayā / malabadvāsasā vāpi paravāso 'tha varjayet

हिन्दी अर्थ

प्रकृतिके गुण ओर तत्त्वको जाननेवाला (तत्त्ववेत्ता) यति (संयतचित्त ब्राह्मण) जिस (व्यक्ति)-का भोजन करता है, उसे (सहस्रो) वेदज्ञको भोजन करानेकी अपेक्षा भी सहस्रगुना अधिक फल मिलता है। इसलिये

English

Obeisance to you Vajrahasta (one with the thunder¬ bolt in the hand). Obeisance, again and again toTryambaka (the three-eyed god). I resort unto you, Virupaksa, the great supreme Lord.

अध्याय ६८

श्लोक 30

विवत्सायाश्च गोः क्षीरमौष्ट्रं वानिर्दशं तथा ।आविकं सन्धिनीक्षीरमपेयं मनुरब्रवीत्

vivatsāyāśca goḥ kṣīramauṣṭraṃ vānirdaśaṃ tathā / āvikaṃ sandhinīkṣīramapeyaṃ manurabravīt

हिन्दी अर्थ

ईश्वरज्ञानमें तत्पर श्रेष्ठ योगीको देवकार्य एवं पितृकार्यमें प्रयत्नपूर्वक भोजन कराना चाहिए। इनकी प्राप्ति न होनेपर दूसरे ब्राह्मणोंको भोजन कराना चाहिए हव्य और कव्य प्रदान करनेमें यह प्रथम कल्प है। (इसके अभावमें) सज्जनों (वेदशास्त्रनिष्ठों )-द्वारा सदा अनुष्ठित इस अनुकल्पको जानना चाहिए

English

I bow to the Atman well-preserved in the golden abode. I bow down to the supreme brilliance, to you, Brahma, the great and the immortal one.

अध्याय ६८

श्लोक 31

बलाकं हंसदात्यूहं कलविङ्कं शुकं तथा ।कुररं च चकोरं च जालपादं च कोकिलम्

balākaṃ haṃsadātyūhaṃ kalaviṅkaṃ śukaṃ tathā / kuraraṃ ca cakoraṃ ca jālapādaṃ ca kokilam

हिन्दी अर्थ

बूआ एवं मामी आदिके पुत्र), ऋत्विक् तथा यज्ञ करानेवाले ब्राह्मणको भोजन कराया जाय

English

I bow to Pasupati (the master of individual souls), the universe, the terrible one, having (simulaneously) the male and female forms. Obeisance to the sun, to Rudra, the shining one, to Paramesthin (the highest deity).

अध्याय ६८

श्लोक 32

वायसं खञ्जरीटं च श्येनं गृध्रं तथैव च ।उलूकं चक्रवाकं च भासं पारावतानपि ।कपोतं टिट्टिभं चैव ग्रामकुक्कुटमेव च

vāyasaṃ khañjarīṭaṃ ca śyenaṃ gṛdhraṃ tathaiva ca / ulūkaṃ cakravākaṃ ca bhāsaṃ pārāvatānapi / kapotaṃ ṭiṭṭibhaṃ caiva grāmakukkuṭameva ca

हिन्दी अर्थ

न श्राद्धे भोजयेन्मित्रं धने: कार्योऽस्य संग्रह: । पैशाची दक्षिणा सा हि नैवामुत्र फलप्रदा कामं श्राद्धेऽर्चयेन्मित्रं नाभिरूपमपि त्वरिम्। द्विषता हि हविर्भुक्तं भवति प्रेत्य निष्फलम्

English

Thereafter, the Brahmana should return home, perform the Acamana rite in accordance with the injunctions, kindle the fire duly and perform the Homa in the fire.

अध्याय ६८

श्लोक 33

सिंहव्याघ्रं च मार्जारं श्वानं शूकरमेव च ।शृगालं मर्कटं चैव गर्दभं च न भक्षयेत्

siṃhavyāghraṃ ca mārjāraṃ śvānaṃ śūkarameva ca / śṛgālaṃ markaṭaṃ caiva gardabhaṃ ca na bhakṣayet

हिन्दी अर्थ

वबधबन्धोपजीवी च षडेते ब्रह्मबन्धवः

English

The Homa can be performed by the Rtvik's son, wife, disciple or brother after obtaining the permission. It can particularly be performed by the Adhvaryu in accordance with the injunction.

अध्याय ६८

श्लोक 34

न भक्षयेत् सर्वमृगान् पक्षिणो ऽन्यान् वनेचरान् ।जलेचरान् स्थलचरान् प्राणिनश्चेति धारणा

na bhakṣayet sarvamṛgān pakṣiṇo 'nyān vanecarān / jalecarān sthalacarān prāṇinaśceti dhāraṇā

हिन्दी अर्थ

वेदविक्रयिणो होते श्राद्धादिषु विगर्हिताः ३९॥ असमानान् याजयन्ति पतितास्ते प्रकीर्तिताः

English

The Homa can be performed by the Rtvik's son, wife, disciple or brother after obtaining the permission. It can particularly be performed by the Adhvaryu in accordance with the injunction.

अध्याय ६८

श्लोक 35

गोधा कूर्मः शशः श्वाविच्छल्यकश्चेति सत्तमाः ।भक्ष्याः पञ्चनखा नित्यं मनुराह प्रिजापतिः

godhā kūrmaḥ śaśaḥ śvāvicchalyakaśceti sattamāḥ / bhakṣyāḥ pañcanakhā nityaṃ manurāha prijāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

श्राद्धमें मित्रको भोजन नहीं कराना चाहिए। इनका संरक्षण (संग्रह) धनके आदान-प्रदानद्वारा करना चाहिए। (यदि श्राद्धमें मित्रको भोजन कराकर दक्षिणा दी जाय तो) ऐसी दक्षिणा पैशाची होती है। यह परलोकमें कोई

English

The Homa can be performed by the Rtvik's son, wife, disciple or brother after obtaining the permission. It can particularly be performed by the Adhvaryu in accordance with the injunction.

अध्याय ६८

श्लोक 36

मत्स्यान् सशल्कान् भुञ्जीयान् मांसं रौरवमेवच ।निवेद्य देवताभ्यस्तु ब्राह्मणेभ्यस्तु नान्यथा

matsyān saśalkān bhuñjīyān māṃsaṃ rauravamevaca / nivedya devatābhyastu brāhmaṇebhyastu nānyathā

हिन्दी अर्थ

फल नहीं देती। (किसी विशेष स्थिति या उपर्युक्त कल्प-अनुकल्पके अभावमें) श्राद्धमें भले ही मित्रका (यथोचित) सत्कार करे, किंतु अभिरूप (विद्वान् मनोज्ञ) पात्र होनेपर भी शत्रुका सत्कार नहीं करना चाहिए, (क्योंकि) द्वेष रखनेवालेके द्वारा भुक्त हवि परलोकमें निष्फल होती है

English

The Homa can be performed by the Rtvik's son, wife, disciple or brother after obtaining the permission. It can particularly be performed by the Adhvaryu in accordance with the injunction.

अध्याय ६८

श्लोक 37

मयूरं तित्तिरं चैव कपोतं च कपिञ्जलम् ।वाध्रीणसं बकं भक्ष्यं मीनहंसपराजिताः

mayūraṃ tittiraṃ caiva kapotaṃ ca kapiñjalam / vādhrīṇasaṃ bakaṃ bhakṣyaṃ mīnahaṃsaparājitāḥ

हिन्दी अर्थ

(वेदादिका) अध्ययन न करनेवाला ब्राह्मण तृणमें लगी अग्निके समान शान्त (निस्तेज) हो जाता है। उसे हव्य (यथासम्भव देव-पित्र्य-कार्यमें भोजनके लिये निमन्त्रण) नहीं देना चाहिए, क्योंकि भस्ममें हवन नहीं

English

The Homa can be performed by the Rtvik's son, wife, disciple or brother after obtaining the permission. It can particularly be performed by the Adhvaryu in accordance with the injunction.

अध्याय ६८

श्लोक 38

शफरं सिंहतुण्डं च तथा पाठीनरोहितौ ।मत्स्याश्चैते समुद्दिष्टा भक्षणाय द्विजोत्तमाः

śapharaṃ siṃhatuṇḍaṃ ca tathā pāṭhīnarohitau / matsyāścaite samuddiṣṭā bhakṣaṇāya dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

किया जाता है। जिस प्रकार ऊसर भूमिमें बौज बोनेवाला कुछ फल नहीं प्राप्त करता, उसी प्रकार वेद न जाननेवालेको हवि देनेसे दाताको कोई फल नहीं मिलता। मन्त्रको न जाननेवाला वह ब्राह्मण देव और पितृकार्यमें जितने पिण्डों (ग्रासों)-को ग्रहण करता है, मृत्युके अनन्तर वह उतने ही स्थूल और प्रज्चलित लोहेके पिण्डों (ग्रासों)-का भक्षण करता है

English

The Homa can be performed by the Rtvik's son, wife, disciple or brother after obtaining the permission. It can particularly be performed by the Adhvaryu in accordance with the injunction.

अध्याय ६८

श्लोक 39

प्रोक्षितं भक्षयेदेषां मांसं च द्विजकाम्यया ।यथाविधि नियुक्तं च प्राणानामपि चात्यये

prokṣitaṃ bhakṣayedeṣāṃ māṃsaṃ ca dvijakāmyayā / yathāvidhi niyuktaṃ ca prāṇānāmapi cātyaye

हिन्दी अर्थ

हे द्विजो! विद्या-सम्पन्न तथा उत्तम कुलमें उत्पन्न होनेपर भी आचारहीन नीच मनुष्य हैव और पित्र्यकार्यमे जो हव्य आदि ग्रहण करते हैं, वह (हव्यादि) आसुरी हो जाता है। जिसकी तीन पीढ़ीतक वेद और यज्ञ

English

The Homa can be performed by the Rtvik's son, wife, disciple or brother after obtaining the permission. It can particularly be performed by the Adhvaryu in accordance with the injunction.

अध्याय ६८

श्लोक 40

भक्षयेन्नैव मांसानि शेषभोजी न लिप्यते ।औषधार्थमशक्तौ वा नियोगाद् यज्ञकारणात्

bhakṣayennaiva māṃsāni śeṣabhojī na lipyate / auṣadhārthamaśaktau vā niyogād yajñakāraṇāt

हिन्दी अर्थ

आदिका उच्छेद हो जाता है, वह दुर््राह्मण होता है, वह श्राद्ध आदिमें कभी भी पूजाके योग्य नहीं होता। शूद्रका नौकर, राजासे वेतन लेनेवाला, पतित (अधार्मिक), गाँवके पुरोहित, वध और बन्धनद्वारा जीविका चलानेवाले-ये छः ब्रह्मबन्धु होते हें

English

The Homa can be performed by the Rtvik's son, wife, disciple or brother after obtaining the permission. It can particularly be performed by the Adhvaryu in accordance with the injunction.

अध्याय ६८

श्लोक 41

आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे दैवे वा मांसमुत्सृजेत् ।यावन्ति पशुरोमाणि तावतो नरकान् व्रजेत्

āmantritastu yaḥ śrāddhe daive vā māṃsamutsṛjet / yāvanti paśuromāṇi tāvato narakān vrajet

हिन्दी अर्थ

मनुने जीविकाके लिये नौकरी करनेवालेको पतित बतलाया है। ये सभी एवं वेदका विक्रय करनेवाले (ब्राह्मण) श्राद्ध आदि कार्योमें निन्दित हैं। जो वेदका विक्रय करनेवाले, हीन अथवा उच्चवर्णकी स्त्रीसे उत्पन्न

English

The Homa can be performed by the Rtvik's son, wife, disciple or brother after obtaining the permission. It can particularly be performed by the Adhvaryu in accordance with the injunction.

अध्याय ६८

श्लोक 42

अदेयं चाप्यपेयं च तथैवास्पृश्यमेव च ।द्विजातीनामनालोक्यं नित्यं मद्यमिति स्थितिः

adeyaṃ cāpyapeyaṃ ca tathaivāspṛśyameva ca / dvijātīnāmanālokyaṃ nityaṃ madyamiti sthitiḥ

हिन्दी अर्थ

तथा असमान वर्णोका पौरोहित्य करनेवाले हैं, वे पतित कहे गये हैँ असंस्कृताध्यापका ये भृत्या वाध्यापयन्ति ये। अधीयते तथा वेदान् पतितास्ते प्रकीर्तिताः

English

The Homa can be performed by the Rtvik's son, wife, disciple or brother after obtaining the permission. It can particularly be performed by the Adhvaryu in accordance with the injunction.

अध्याय ६८

श्लोक 43

तस्मात् सर्वप्रकारेण मद्यं नित्यं विवर्जयेत् ।पीत्वा पतति कर्मभ्यस्त्वसंभाष्यो भवेद् द्विजः

tasmāt sarvaprakāreṇa madyaṃ nityaṃ vivarjayet / pītvā patati karmabhyastvasaṃbhāṣyo bhaved dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

कापालिकाः पाशुपताः पाषण्डा ये च तद्विधाः ३४॥

English

The Homa can be performed by the Rtvik's son, wife, disciple or brother after obtaining the permission. It can particularly be performed by the Adhvaryu in accordance with the injunction.

अध्याय ६८

श्लोक 44

भक्षयित्वा ह्यभक्ष्याणि पीत्वापेयान्यपि द्विजः ।नाधिकारी भवेत् तावद् यावद् तन्न जहात्यधः

bhakṣayitvā hyabhakṣyāṇi pītvāpeyānyapi dvijaḥ / nādhikārī bhavet tāvad yāvad tanna jahātyadhaḥ

हिन्दी अर्थ

मिथ्याश्रमी च ते विप्रा विज्ञेयाः पंक्तिदूषकाः गीतवादित्रनिरतो व्याधितः काण एव च। हीनाङ्गश्चातिरिक्ताङ्गो ह्यवकीर्णिस्तथैव च

English

The Homa can be performed by the Rtvik's son, wife, disciple or brother after obtaining the permission. It can particularly be performed by the Adhvaryu in accordance with the injunction.

अध्याय ६८

श्लोक 45

तस्मात् परिहरेन्नित्यमभक्ष्याणि प्रयत्नतः ।अपेयानि च विप्रो वै तथा चेद् याति रौरवम्

tasmāt pariharennityamabhakṣyāṇi prayatnataḥ / apeyāni ca vipro vai tathā ced yāti rauravam

हिन्दी अर्थ

मनुस्मृति (९। १७५)-के अनुसार।

English

The Homa can be performed by the Rtvik's son, wife, disciple or brother after obtaining the permission. It can particularly be performed by the Adhvaryu in accordance with the injunction.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 68
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.