Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
69
अध्याय 69 / 95

Book 2 - Adhyaya 18

121 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ121 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६९

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे सप्तदशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः अहन्यहनि कर्तव्यं ब्राह्मणानां महामुने ।तदाचक्ष्वाखिलं कर्म येन मुच्येत बन्धनात्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge saptadaśo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ ahanyahani kartavyaṃ brāhmaṇānāṃ mahāmune / tadācakṣvākhilaṃ karma yena mucyeta bandhanāt

हिन्दी अर्थ

जो असंस्कृतों (संस्काररहितों)-के अध्यापक हे, वेतनके लिये अध्यापन तथा वेदाध्ययन करनेवाले हैं, वे पतित कहे गये हैं। वृद्ध श्रावक अर्थात् बौद्ध, निर्ग्रन्थ अर्थात् जैन, पाञ्चरात्रके ज्ञाता, कापालिक, पाशुपत (सम्प्रदायविशेषके) और उसी प्रकारके पाखंडी, तमोगुणी, दुरात्मा व्यक्ति-ये जिसके हविष्यान्नका भक्षण करते हैं, उसका किया श्राद्ध न तो इस लोकमें फल देनेवाला होता है और न परलोकमें

English

(Whoever performs it) he should wear Pavitra (Kusa grass made in the form of a ring with a tail) in his hand, wear white cloth, be pure in mind and body and have full control over the sense-organs. He should perform the Homa with full concentration of the mind (which does not wander elsewhere).

अध्याय ६९

श्लोक 2

व्यास उवाच वक्ष्ये समाहिता यूयं शृणुध्वं गदतो मम ।अहन्यहनि कर्तव्यं ब्राह्मणानां क्रमाद् विधिम्

vyāsa uvāca vakṣye samāhitā yūyaṃ śṛṇudhvaṃ gadato mama / ahanyahani kartavyaṃ brāhmaṇānāṃ kramād vidhim

हिन्दी अर्थ

जो द्विज (ब्राह्मण) यथाविधि आश्रमको स्वीकार करनेवाले नहीं हैं अथवा नाममात्रके लिये किसी आश्रमका आश्रय लिये हैं, वे मिथ्याश्रमी कहे गये हैं, उन्हें पंक्तिदूषक समझना चाहिए

English

The rite that is performed without the Darbha grass or without the Sutra (sacred thread) shall be demonic. It does not yield any benefit either here or hereafter.

अध्याय ६९

श्लोक 3

ब्राह्मे मुहूर्ते तूत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत् ।कायक्लेशं तदुद्भूतं ध्यायीत मनसेश्वरम्

brāhme muhūrte tūtthāya dharmamarthaṃ ca cintayet / kāyakleśaṃ tadudbhūtaṃ dhyāyīta manaseśvaram

हिन्दी अर्थ

विकारयुक्त चर्म एवं नखवालों, कुष्ठरोगी, श्वेत कुष्ठरोगी, स्वभावतः काले दाँतवाला, विद्ध लिङ्गवाला, चोर, नपुंसक, नास्तिक, मद्य पीनेवाला, शूद्रा स्त्रीमें आसक्त, वीरहा (वह अग्निहोत्री जिसका अग्निहोत्र नष्ट हो गया है), विधवा स्त्रीसे विवाह करनेवाला, घरको जलानेवाला, कुण्ड (पतिके जीवित रहते अन्य पुरुषसे उत्पन्न संतान)-का भोजन करनेवाला तथा सोमलताका विक्रय करनेवाला-इस प्रकारके ब्राह्मण (६ श्राद्धादिमें

English

He should make obeisance to all deities, should offer presents; flowers etc. should be given. He should then prostrate before elders.

अध्याय ६९

श्लोक 4

उषः काले ऽथ संप्राप्ते कृत्वा चावश्यकं बुधः ।स्नायान्नदीषु सुद्धासु शौचं कृत्वा यथाविधि

uṣaḥ kāle 'tha saṃprāpte kṛtvā cāvaśyakaṃ budhaḥ / snāyānnadīṣu suddhāsu śaucaṃ kṛtvā yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

परिवेत्ता अर्थात् बड़े भाईके अविवाहित अथवा अनग्रिक रहते हुए विवाह तथा अग्नि स्वीकार करने- वाला छोटा भाई, हिंसा करनेवाला, परिवित्ति- (छोटे भाईके विवाहित होनेसे पहले अविवाहित रहनेवाला

English

He should then honour and revere his preceptor; he should do what is beneficent unto him; O Brahmanas, he should then recite the Vedic passages as much as he can, with assiduity.

अध्याय ६९

श्लोक 5

प्रातः स्नानेन पूयन्ते ये ऽपि पापकृतो जनाः ।तस्मात् सर्वप्रयत्नेन प्रातः स्नानं समाचरेत्

prātaḥ snānena pūyante ye 'pi pāpakṛto janāḥ / tasmāt sarvaprayatnena prātaḥ snānaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

बड़ा भाई), निराकृति अर्थात् पञ्चमहायज्ञोंका अनुष्ठान न करनेवाला, पौनर्भव (दूसरे पतिसे उत्पन्न पुत्र), ब्याज लेनेवाला तथा नक्षत्रदर्शक (ज्योतिषसे जीविका चलानेवाले)-का श्राद्धादिमें परित्याग करना गाने-बजानेमें निरत, रोगी, काना, हीन अआङ्गोंवाला, अधिक अङ्गोंवाला, अवकीर्णी (स्त्रीसे सम्पर्क कर ब्रह्मचर्यव्रत नष्ट करनेवाला), कन्याको दूषित

English

He should perform the Japa; he should teach his disciples; retain everything in memory and ponder over every¬ thing; O excellent Brahmanas, he should view Dharma etc. in the light of the scriptures.

अध्याय ६९

श्लोक 6

प्रातः स्नानं प्रशंसन्ति दृष्टादृष्टकरं शुभम् ।ऋषीणामृषिता नित्यं प्रातः स्नानान्न संशयः

prātaḥ snānaṃ praśaṃsanti dṛṣṭādṛṣṭakaraṃ śubham / ṛṣīṇāmṛṣitā nityaṃ prātaḥ snānānna saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

'कन्यादूषी कुण्डगोलौ अभिशस्तोऽथ देवल: । मित्रध्रुक् पिशुनश्चैव नित्यं भार्यानुवर्तकः

English

He should go through the Vedic Nigamas and all Vedahgas (Ancillary subjects of the Vedas). For the ac¬ hievement of Togaksema {Toga —attaining what has not been attained; Kema —preserving what has been attained) he should resort to Isvara.

अध्याय ६९

श्लोक 7

मुखे सुप्तस्य सततं लाला याः संस्त्रवन्ति हि ।ततो नैवाचरेत् कर्म अकृत्वा स्नानमादितः

mukhe suptasya satataṃ lālā yāḥ saṃstravanti hi / tato naivācaret karma akṛtvā snānamāditaḥ

हिन्दी अर्थ

गोत्रभिद् भ्रष्टशौचश्च काण्डस्पृष्टस्तथैव च अनपत्यः कूटसाक्षी याचको रङ्गजीवकः। समुद्रयायी कृतहा तथा समयभेदकः

English

Thereafter, the Brahmana should gather together the various articles for his household. Then at midday, he should fetch clay for the bath.

अध्याय ६९

श्लोक 8

अलक्ष्मीः कालकर्णो च दुः स्वप्नं दुर्विचिन्तितम् ।प्रातः स्नानेन पापानि पूयन्ते नात्र संशयः

alakṣmīḥ kālakarṇo ca duḥ svapnaṃ durvicintitam / prātaḥ snānena pāpāni pūyante nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

देवनिन्दापरश्चैव वेदनिन्दारतस्तथा। द्विजनिन्दारतश्चैते वर्ज्याः श्राद्धादिकर्मसु

English

He should also fetch flowers, raw rice grains, Kusa grass, gingelly seeds as well as pure cowdung. He should always perform his ablution in rivers, in tanks, dug up by gods (i.e. natural), in lakes, in puddles or in fountains.

अध्याय ६९

श्लोक 9

न च स्नानं विना पुंसां पावनं कर्म सुस्मृतम् ।होमे जप्ये विशेषेण तस्मात् स्नानं समाचरेत्

na ca snānaṃ vinā puṃsāṃ pāvanaṃ karma susmṛtam / home japye viśeṣeṇa tasmāt snānaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

कृतघ्नः पिशुनः क्रूरो नास्तिको वेदनिन्दकः । मित्रध्रुक् कुहकश्चैव विशेषात् पंक्तिदूषकाः सर्वे पुनरभोज्यान्नास्त्वदानार्हाश्च कर्मसु। ब्रह्मभावनिरस्ताश्च वर्जनीयाः प्रयत्नतः

English

One should never take bath in a water reservoir

अध्याय ६९

श्लोक 10

अशक्तावशिरस्कं वा स्नानमस्य विधीयते ।आर्द्रेण वाससा वाथ मार्जनं कापिलं स्मृतम्

aśaktāvaśiraskaṃ vā snānamasya vidhīyate / ārdreṇa vāsasā vātha mārjanaṃ kāpilaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

महायज्ञविहीनश्च ब्राह्मणः पंक्तिदूषकः

English

(He should divide the clay into many small lumps). With one of the lumps of the clay, the head is to be cleaned, with two (such lumps) he should clean the portion above the umbilical region and with three lumps he should clean the lower region. The legs and the feet shall be cleaned with six lumps of clay.

अध्याय ६९

श्लोक 11

असामर्थ्ये समुत्पन्ने स्नानमेवं समाचरेत् ।ब्राह्मादीनि यथाशक्तौ स्नानान्याहुर्मनीषिणः

asāmarthye samutpanne snānamevaṃ samācaret / brāhmādīni yathāśaktau snānānyāhurmanīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाला, कुण्ड (पतिके जीवित रहते परपुरुषसे उत्पन्न संतान), गोलक (पतिकी मृत्युके वाद उपपतिसे उत्पन्न संतान), अभिशस्त ( मिथ्यापवादग्रस्त), (देवल) मन्दिर आदिसे आजीविका प्राप्त करनेवाले (पुजारी आदि), मित्रद्रोही, चुगली करनेवाला और नित्य भार्याके वशीभूत रहनेवाला-ये श्राद्धादिमें त्याज्य हैं

English

It is enjoined that the clay should be wet and of the size of a big myrobalan. The size of the cowdung is also that much. One should smear it over one's limps.

अध्याय ६९

श्लोक 12

ब्राह्ममाग्नेयमुद्दिष्टं वायव्यं दिव्यमेव च ।वारुणं यौगिकं तद्वत् षोढा स्नानं प्रकीर्तितम्

brāhmamāgneyamuddiṣṭaṃ vāyavyaṃ divyameva ca / vāruṇaṃ yaugikaṃ tadvat ṣoḍhā snānaṃ prakīrtitam

हिन्दी अर्थ

माता, पिता, गुरु तथा पत्रीका त्याग करनेवाला, सगोत्र (भाई-बन्धु)-में भेदबुद्धि पैदा करनेवाला,

English

While standing on the bank, he should first smear the body chanting the relevant Mantras. After washing his hand and performing Acamana, he should then carefully take his bath.

अध्याय ६९

श्लोक 13

ब्राह्मं तु मार्जनं मन्त्रैः कुशैः सोदकबिन्दुभिः ।आग्नेयं भस्मना पादमस्तकाद्देहधूलनम्

brāhmaṃ tu mārjanaṃ mantraiḥ kuśaiḥ sodakabindubhiḥ / āgneyaṃ bhasmanā pādamastakāddehadhūlanam

हिन्दी अर्थ

गवाही देनेवाला, याचक, रंगद्वारा जीविकोपार्जन करनेवाला (चित्रकार, नाट्यकार), समुद्रकी यात्रा करनेवाला, कृतघ्न और प्रतिज्ञा-भङ्ग करनेवाला, देवनिन्दापरायण, वेदनिन्दामें निरत तथा द्विजकी निन्दा करनेवाला-ये सभी श्राद्धादि कर्मोमें त्याज्य हैं। कृतन्न, चुगली करनेवाला, क्रूर, नास्तिक, वेदकी निन्दा करनेवाला, मित्रद्रोही तथा ऐन्द्रजालिक (मायावी, दाम्भिक)-ये विशेषरूपसे पंक्तिदूषक हैं

English

Sanctifying the water with auspicious Mantras per¬ taining to Varuna and symbolic of water, he should meditate upon the unmanifest eternal Visnu and get purified at heart while bathing.

अध्याय ६९

श्लोक 14

गवां हि रजसा प्रोक्तं वायव्यं स्नानमुत्तमम् ।यत्तु सातपवर्षेण स्नानं तद् दिव्यमुच्यते

gavāṃ hi rajasā proktaṃ vāyavyaṃ snānamuttamam / yattu sātapavarṣeṇa snānaṃ tad divyamucyate

हिन्दी अर्थ

(उपर्युक्त) सभी प्रकारके व्यक्ति श्राद्धमें भोजन न कराने योग्य और सभी कर्मोमें दानके अयोग्य होते हैं । ब्रह्मभावसे शून्य अर्थात् ब्राह्मणत्वसे च्युत व्यक्तियोंका विशेषरूपसे त्याग करना चाहिए

English

The waters have been originated from Narayana. Waters alone constitute his Ayana (receptacle). Hence a learned man should remember lord Narayana at the time of ablution.

अध्याय ६९

श्लोक 15

वारुणं चावगाहस्तु मानसं त्वात्मवेदनम् ।यौगिकं स्नानमाख्यातं योगो विष्णुविचिन्तनम्

vāruṇaṃ cāvagāhastu mānasaṃ tvātmavedanam / yaugikaṃ snānamākhyātaṃ yogo viṣṇuvicintanam

हिन्दी अर्थ

शूद्रके अन्न एवं रससे पुष्ट हुए अङ्गोंवाला, संध्योपासनासे रहित, पञ्चमहायज्ञोसे शून्य ब्राह्मण पंक्तिदूषक होता है। पढ़े गये वेदादिका विस्मरण करनेवाला, स्नान एवं होमसे रहित, तमोगुणी तथा रजोगुणी ब्राह्मण पंक्तिदूषक होता है

English

After glancing at the sun with the repetitions of the Orhkara, he should dip himself in the water three times.

अध्याय ६९

श्लोक 16

आत्मतीर्थमिति ख्यातं सेवितं ब्रह्मवादिभिः ।मनः शुचिकरं पुंसां नित्यं तत् स्नानमाचरेत्

ātmatīrthamiti khyātaṃ sevitaṃ brahmavādibhiḥ / manaḥ śucikaraṃ puṃsāṃ nityaṃ tat snānamācaret

हिन्दी अर्थ

अधिक क्या कहा जाय । जो शास्त्रविहित स्वकर्मोको नहीं करते और शास्त्रनिषिद्ध (निन्दित) कर्मोंका आचरण

English

After performing the Acamana rite twice, the knower of the Mantras should repeat the following Mantra.

अध्याय ६९

श्लोक 17

शक्तश्चेद् वारुणं विद्वान् प्राजापत्यं तथैव च ।प्रक्षाल्य दन्तकाष्ठं वै भक्षयित्वा विधानतः

śaktaśced vāruṇaṃ vidvān prājāpatyaṃ tathaiva ca / prakṣālya dantakāṣṭhaṃ vai bhakṣayitvā vidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

निन्दितानाचरन्त्येते वर्जनीयाः प्रयत्नतः॥ ४९ ॥ करते हैं, वे प्रयत्नपूर्वक त्याग करने योग्य हैं इति श्रीकूर्मपुराणे पट्साहर्रधां संहितायामुपरिविभागे एकविंशोउध्याय:

English

"You move about within the living beings, in the cavity of the heart, you have faces all round. You are Yajna; you are Vasatkara; O waters, you are the brilliance, the nectarine juice".

अध्याय ६९

श्लोक 18

आचम्य प्रयतो नित्यं स्नानं प्रातः समाचरेत् ।मध्याङ्गुलिसमस्थौल्यं द्वादशाङ्गुलसंमितम्

ācamya prayato nityaṃ snānaṃ prātaḥ samācaret / madhyāṅgulisamasthaulyaṃ dvādaśāṅgulasaṃmitam

हिन्दी अर्थ

श्राद्ध-प्रकरणमें ब्राह्मण निमन्त्रित करनेकी विधि, निमन्त्रित ब्राह्मणके कर्तव्य, श्राद्धविधि, श्राद्धमें प्रशस्त पात्र, पितरोंकी प्रार्थना, श्राद्धके दिन निषिद्ध कर्म, वृद्धिश्राद्धका विधान, श्राद्ध-प्रकरणका उपसंहार

English

He should then repeat the Drupada Mantra three times, or he sha'l repeat the Vyahrtis along with the Pranava. The learned man should repeat the Savitrl Mantra or the Aghamarfana mantra.

अध्याय ६९

श्लोक 19

सत्वचं दन्तकाष्ठं स्यात् तदग्रेण तु धावयेत् ।क्षीरवृक्षसमुद्भूतं मालतीसंभवं शुभम् ।अपामार्गं च बिल्वं च करवीरं विशेषतः

satvacaṃ dantakāṣṭhaṃ syāt tadagreṇa tu dhāvayet / kṣīravṛkṣasamudbhūtaṃ mālatīsaṃbhavaṃ śubham / apāmārgaṃ ca bilvaṃ ca karavīraṃ viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

तस्य ते पितरः श्रुत्वा श्राद्धकालमुपस्थितम्। अन्योन्यं मनसा ध्यात्वा सम्पतन्ति मनोजवाः आमन्त्रिताश्च ते विप्राः श्राद्धकाल उपस्थिते । वसेयुर्नियताः सर्वे ब्रह्मचर्यपरायणाः

English

Then he should perform the Sammarjana rite (wip¬ ing off) by repeating the Mantra, Apo hi fthd mayo bhuvak

अध्याय ६९

श्लोक 20

वर्जयित्वा निन्दितानि गृहीत्वैकं यथोदितम् ।परिहृत्य दिनं पापं भक्षयेद् वै विधानवित्

varjayitvā ninditāni gṛhītvaikaṃ yathoditam / parihṛtya dinaṃ pāpaṃ bhakṣayed vai vidhānavit

हिन्दी अर्थ

स याति नरकं घोरं सूकरत्वं प्रयाति च

English

With the three Mantras beginning with "Apo hi stha" RV.X. 9.1) etc. he should sanctify the water and then dip him¬ selfunder. He should then repeat the Aghamarsana Mantra (RV. X. 190-3) three times.

अध्याय ६९

श्लोक 21

नोत्पाटयेद्दन्तकाष्टंनाङ्गुल्या धावयेत् क्वचित् ।प्रक्षाल्य भङ्क्त्वा तज्जह्याच्छुचौदेशे समाहितः

notpāṭayeddantakāṣṭaṃnāṅgulyā dhāvayet kvacit / prakṣālya bhaṅktvā tajjahyācchucaudeśe samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

स तस्मादधिकः पापी विष्ठाकीटोऽभिजायते ब्रह्महत्यामवाप्नोति तिर्यग्योनौ च जायते

English

He should also repeat the Drupadd (Vaj. Saih. 20. 20) or the Savitri Mantra. That is the greatest world of Visnu. Or he should repeat the Pranava or remember Lord Hari.

अध्याय ६९

श्लोक 22

स्नात्वा संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा ।आचम्य मन्त्रवन्नित्यं पुनराचम्य वाग्यतः

snātvā saṃtarpayed devānṛṣīn pitṛgaṇāṃstathā / ācamya mantravannityaṃ punarācamya vāgyataḥ

हिन्दी अर्थ

व्यासजी बोले सावधानीपूर्वक गोबर और जलसे (श्राद्ध) भूमिको शुद्धकर सभी ब्राह्मणोंकी सेवामें पहुँचकर सज्जन पुरुषोंद्वारा उन्हें निमन्त्रित करना चाहिए श्राद्धके पहले दिन ब्राह्मणोंकी (नम्रभावसे

English

(Defective) After repeating three times the Mantra established in the Yajurveda like Drupaddiva (Vaj. Saih-20.20) under the water, one is liberated from all sins.

अध्याय ६९

श्लोक 23

संमार्ज्य मन्त्रैरात्मानं कुशैः सोदकबिन्दुभिः ।आपो हिष्ठा व्याहृतिभिः सावित्र्या वारुणैः शुभैः

saṃmārjya mantrairātmānaṃ kuśaiḥ sodakabindubhiḥ / āpo hiṣṭhā vyāhṛtibhiḥ sāvitryā vāruṇaiḥ śubhaiḥ

हिन्दी अर्थ

आदरपूर्वक) पूजाकर उनसे कहना चाहिए-'कल हमारे यहाँ श्राद्ध होगा (आपलोग कृपाकर पधारें)'। ऐसा असम्भव होनेपर दूसरे (दिन) अर्थात् श्राद्धके ही दिन यथोक्त लक्षणोंसे समन्वित ब्राह्मणोंको निमन्त्रित मनके समान शीघ्र गतिवाले पितर जब यह सुन लेते हैं कि श्राद्धकाल उपस्थित है, तब परस्पर विचारकर श्राद्धकर्ताके यहाँ एकत्र हो जाते हैं। अन्तरिक्षमें विचरण करनेवाले पितर वायुरूपसे स्थित रहते हैं,

English

He should take water in the palm, perform Japa and the MdrjancP rite and place that water (sprinkle it over the head. He is liberated from all sins.

अध्याय ६९

श्लोक 24

ओङ्कारव्याहृतियुतां गायत्रीं वेदमातरम् ।जप्त्वा जलाञ्जलिं दद्याद् भास्करं प्रति तन्मनाः

oṅkāravyāhṛtiyutāṃ gāyatrīṃ vedamātaram / japtvā jalāñjaliṃ dadyād bhāskaraṃ prati tanmanāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंके साथ भोजन करते हैं और भोजन करके परमगति प्राप्त करते हैं। श्राद्धका समय आनेपर सभी आमन्त्रित ब्राह्मणोंको संयमी और ब्रह्मचर्यपरायण होकर रहना चाहिए॥ ३--५॥

English

Just as the horse-sacrihce is the king of all sacrifices and dispels all sins, so also the Mantra Aghamarsana is said to be destructive of all sins.

अध्याय ६९

श्लोक 25

प्राक्कूलेषु समासीनो दर्भेषु सुसमाहितः ।प्राणायामत्रयं कृत्वा ध्यायेत् संध्यामिति श्रुतिः

prākkūleṣu samāsīno darbheṣu susamāhitaḥ / prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā dhyāyet saṃdhyāmiti śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

श्राद्ध करनेवालेको क्रोध, उतावलापन तथा प्रमादका त्यागकर समाहित होना चाहिए, सत्य बोलना चाहिए। उसे भारका ढोना, मैथुन, मार्गगमन (यात्रा आदि) और जपका (किसी कामनापरक यज्ञादिका श्राद्धके समय) परित्याग करना चाहिए

English

He should then pray unto the sun. He should throw up flowers along with the Aksatas (raw rice grains) and glance at the lord who is above and beyond darkness.

अध्याय ६९

श्लोक 26

या संध्या सा जगत्सूतिर्मायातीता हि निष्कला ।ऐश्वरी तु पराशक्तिस्तत्त्वत्रयसमुद्भवा

yā saṃdhyā sā jagatsūtirmāyātītā hi niṣkalā / aiśvarī tu parāśaktistattvatrayasamudbhavā

हिन्दी अर्थ

(पहलेसे ही) निमन्त्रित ब्राह्मण (यदि) किसी दूसरेका निमन्त्रण स्वीकार करता है तो वह घोर नरकमें जाता है और बादमें सूकरकी योनि प्राप्त करता है। (किसी एक) ब्राह्मणको आमन्त्रित करके जो मोहसे

English

He should make the rosary with crystal beads, Indra- ksas, Rudraksas or Putrajivas (Putranjiva; Rox burghii). The later ones are better than the earlier ones.

अध्याय ६९

श्लोक 27

ध्यात्वार्ऽकमण्डलगतां सावित्रीं वै जपन् बुधः ।प्राङ्मुखः सततं विप्रः संध्योपासनमाचरेत्

dhyātvār'kamaṇḍalagatāṃ sāvitrīṃ vai japan budhaḥ / prāṅmukhaḥ satataṃ vipraḥ saṃdhyopāsanamācaret

हिन्दी अर्थ

दूसरेको आमन्त्रित करता है, वह व्यक्ति उससे भी अधिक पापी होता है (जो निमन्त्रित होनेपर भी दूसरी जगह जाता है) और विष्ठाका कीड़ा होता है। श्राद्धमें निमन्त्रित जो ब्राह्मण मैथुन करता है, वह ब्रह्महत्या (के पाप)-को प्राप्त करता है और बादमें तिर्यकू- योनिमें उत्पन्न होता है

English

(Defective) while repeating Japa, the sensible man should not speak, not look at any external thing, not shake the head or the neck, nor show the teeth outside.

अध्याय ६९

श्लोक 28

संध्याहीनो ऽशुचिर्नित्यमनर्हः सर्वकर्मसु ।यदन्यत् कुरुते किञ्चिन्न तस्य फलमाप्नुयात्

saṃdhyāhīno 'śucirnityamanarhaḥ sarvakarmasu / yadanyat kurute kiñcinna tasya phalamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

शर कूर्मपुराण नर

English

Since theGuhyakas, Raksasas and the Siddhas remove the benefit, one should perform the Japa-rite in an isolated, pure place.

अध्याय ६९

श्लोक 29

अनन्यचेतसः शान्ता ब्राह्मणा वेदपारगाः ।उपास्य विधिवत् संध्यां प्राप्ताः पूर्वं परां गतिम्

ananyacetasaḥ śāntā brāhmaṇā vedapāragāḥ / upāsya vidhivat saṃdhyāṃ prāptāḥ pūrvaṃ parāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

अक्रोधनः शौचपरः कर्ता चैव जितेन्द्रियः सर्वाण्यस्वामिकान्याहुर्न हि तेषु परिग्रहः

English

On seeing a Candala or a fallen man or one with Asauca (impurity), one shall perform the Japa once again. If he talks to them, he should bathe again and perform the Japa once again.

अध्याय ६९

श्लोक 30

यो ऽन्यत्र कुरुते यत्नं धर्मकार्ये द्विजोत्तमः ।विहाय संध्याप्रणतिं स याति नरकायुतम्

yo 'nyatra kurute yatnaṃ dharmakārye dvijottamaḥ / vihāya saṃdhyāpraṇatiṃ sa yāti narakāyutam

हिन्दी अर्थ

ततोऽन्नं बहुसंस्कारं नैकव्यञ्जनमच्युतम्। चोष्यपेयसमृद्धं च यथाशक्त्या प्रकल्पयेत्

English

If one sees anything impure, one should immediately perform the Acamana rite and perform the Japa with purity. He should repeat Mantras pertaining to the sun in accordance to his capacity and the "Pavamani" hymns as he likes.

अध्याय ६९

श्लोक 31

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन संध्योपासनमाचरेत् ।उपासितो भवेत् तेन देवो योगतनुः परः

tasmāt sarvaprayatnena saṃdhyopāsanamācaret / upāsito bhavet tena devo yogatanuḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

पात्रैरौदुम्बरैर्दद्याद् वैश्वहैवत्यपूर्वकम् ये चात्र विश्वदेवानां विप्राः पूर्व निमन्त्रिताः । प्राङ्मुखान्यासनान्येषां त्रिदर्भोपहितानि च

English

If he happens to wear wet cloth, he can perform the Japa in the middle of water. Otherwise he should sit in a pure, clean place on the Darbha grass with great concentration.

अध्याय ६९

श्लोक 32

सहस्रपरमां नित्यं शतमध्यां दशावराम् ।सावित्ररिं वै जपेद् विद्वान् प्राङ्मुखः प्रयतः स्थितः

sahasraparamāṃ nityaṃ śatamadhyāṃ daśāvarām / sāvitrariṃ vai japed vidvān prāṅmukhaḥ prayataḥ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्राद्धमे निमन्त्रित जो दुर्बुद्धि ब्राह्मण यात्रा करता है, उसके पितर उस महीने धूलिका भक्षण करते हैं श्राद्धमे निमन्त्रित जो ब्राह्मण कलह करता है, उस महीनेमें उसके पितर मलका भोजन करते हैं, इसलिये श्राद्धमे

English

He should circumambulate, prostrate on the ground, perform the Acamaria rite in accordance with the scripture and then begin his self-study of the Vedas with devotion.

अध्याय ६९

श्लोक 33

अथोपतिष्ठेदादित्यमुदयन्तं समाहितः ।मन्त्रैस्तु विविधैः सौरेरृग्यजुः सामसंभवैः

athopatiṣṭhedādityamudayantaṃ samāhitaḥ / mantraistu vividhaiḥ saurerṛgyajuḥ sāmasaṃbhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

निमन्त्रित ब्राह्मणको नियतात्मा, क्रोधशून्य तथा शौचपरायण रहना चाहिए और श्राद्धकर्ताको भी जितेन्द्रिय होना चाहिए ॥ १०--१२॥ श्राद्ध-दिनके पूर्व दिन समाहित होकर दक्षिण दिशामें जाकर अत्यन्त निर्मल, जड्सहित और दक्षिणको ओर झुके हुए कुशों और जलको लाना चाहिए। दक्षिणकी ओर झुके हुए, स्त्रि, अन्यके सम्बन्धसे

English

While performing the rite of Tarpana to Devas and the sages, he should do so with his right hand supported by the left hand (below). The intelligent man should perform Tarpana rite of the Pitrs with handfuls of water. While per¬ forming Deva-Tarpana the sacred thread is worn (savja) as usual;

अध्याय ६९

श्लोक 34

उपस्थाय महायोगं देवदेवं दिवाकरम् ।कुर्वोत प्रणतिं भूमौ मूर्ध्ना तेनैव मन्त्रतः

upasthāya mahāyogaṃ devadevaṃ divākaram / kurvota praṇatiṃ bhūmau mūrdhnā tenaiva mantrataḥ

हिन्दी अर्थ

रहित (अर्थात् स्व-स्वत्ववाले) शुभ लक्षणोंवाले, पवित्र तथा एकान्त स्थानका गोमयसे उपलेपन करना चाहिए। नदियोंके किनारों, तीर्थो, अपनी भूमिमें, पर्वतके शिखरों तथा एकान्त स्थानोंपर श्राद्ध करनेसे पितर सदा संतुष्ट

English

During the Pitrtarpana, he should wear the sacred thread on the right shoulder and under the left arm. After squeezing out the water from the cloth with which he takes bath, he should perform Acamana silently. He should worship Devas with their own Mantras by means of flowers, leaves and water.

अध्याय ६९

श्लोक 35

ॐ खखोल्काय शान्ताय कारणत्रयहेतवे ।निवेदयामि चात्मानं नमस्ते ज्ञानरूपिणे ।नमस्ते घृणिने तुभ्यं सूर्याय ब्रह्मरूपिणे

oṃ khakholkāya śāntāya kāraṇatrayahetave / nivedayāmi cātmānaṃ namaste jñānarūpiṇe / namaste ghṛṇine tubhyaṃ sūryāya brahmarūpiṇe

हिन्दी अर्थ

रहते हैं॥ १३--१५॥ दूसरेकी भूमिमें पितरोंका श्राद्ध नहीं करना चाहिए। यदि मोहवश मनुष्योंके द्वारा ऐसा किया जाता है तो वह कर्म (भूमिके) स्वामीके द्वारा विफल (नष्ट) कर दिया जाता है। जंगल, पर्वत, पुण्यतीर्थ, देवमन्दिर-

English

An excellent man with good conduct and devotion should worship Brahma, Sankara, Visnu (the slayer of Madhu) and the sun. He should worship other deities also according to his desire.

अध्याय ६९

श्लोक 36

त्वमेव ब्रह्म परममापो ज्योती रसो ऽमृतम् ।भूर्भुवः स्वस्त्वमोङ्कारः सर्वे रुद्राः सनातनाः ।पुरुषः सन्महो ऽतस्त्वां प्रणमामि कपर्दिनम्

tvameva brahma paramamāpo jyotī raso 'mṛtam / bhūrbhuvaḥ svastvamoṅkāraḥ sarve rudrāḥ sanātanāḥ / puruṣaḥ sanmaho 'tastvāṃ praṇamāmi kapardinam

हिन्दी अर्थ

ये सभी स्थान बिना स्वामीवाले (अर्थात् सार्वजनिक) कहे जाते हैं। इनपर किसीका स्वामित्व नहीं होता। (्ाद्धभूमिमें) सर्वत्र तिलोंको फैलाना चाहिए। तिलोंके द्वारा असुरोंसे उपहत अर्थात् आक्रान्त (श्राद्धभूमि) शुद्ध

English

He should offer them flowers with the Puma Sukta. All the deities are well worshipped with water, as waters are all deities.

अध्याय ६९

श्लोक 37

त्वमेव विश्वं बहुधा सदसत् सूयते च यत् ।नमो रुद्राय सूर्याय त्वामहं शरणं गतः

tvameva viśvaṃ bahudhā sadasat sūyate ca yat / namo rudrāya sūryāya tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर अनेक प्रकारसे शुद्ध किये गये प्रशस्त अन्नसे ऐसे अनेक प्रकारके भोज्य पक्वान्न बनाने चाहिए, जो चोष्य, पेय आदि उत्तमोत्तम व्यंजनोंसे यथाशक्ति समृद्ध हों । तदनन्तर मध्याहकाल व्यतीत होनेपर कृतक्षौर (नख और बाल कटाये हुए) द्विजों (ब्राह्मणों) -से मार्गमें मिलकर उन्हें दन्तधावन प्रदान करे

English

One should meditate on the deities along with the Pranava, with great concentration: Repeating the word Namah (obeisance), he should offer the flowers one by one.

अध्याय ६९

श्लोक 38

प्रचेतसे नमस्तुभ्यं नमो मीढुष्टमाय ते ।नमो नमस्ते रुद्राय त्वामहं शरणं गतः

pracetase namastubhyaṃ namo mīḍhuṣṭamāya te / namo namaste rudrāya tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

वैश्वहैवत्य मन्त्रका उच्चारण कर उन्हें उदुम्बरके पात्रोंद्वारा अभ्यञ्जनके लिये उपयोगी तैल, स्रानके लिये जल अलग-अलग दे। तदुपरान्त उनके ख़ान कर लेनेपर उठकर हाथ जोडते हुए उन्हें क्रमशः पाद्य एवं

English

The holiness of all Vedic rites is due to the propitia¬ tion of Visnu. Hence, one should propitiate for ever Hari, the deity without beginning, middle, or end.

अध्याय ६९

श्लोक 39

हिरण्यबाहवे तुभ्यं हिरण्यपतये नमः ।अम्बिकापतये तुभ्यमुमायाः पतये नमः

hiraṇyabāhave tubhyaṃ hiraṇyapataye namaḥ / ambikāpataye tubhyamumāyāḥ pataye namaḥ

हिन्दी अर्थ

आचमन देना चाहिए विश्वेदेवोंके निमित्त जो ब्राह्मण पहले निमन्त्रित हैं, उन्हें तीन कुश रखकर पूर्वाभिमुख आसन प्रदान करना चाहिए हौ हैवे प्राङ्मुखौ पित्र्ये त्रयश्चोदङ्मुखास्तथा। एकैकं वा भवेत् तत्र देवमातामहेष्वपि

English

(One should propitiate Hari) with the Mantra beginning with the words Tad Visnoh (RV.I.22.20 or with the Purusa Sukta). He should do so with great concentration of mind. There is no other mantra mentioned in the four Vedas, which can be equal to these two. His soul and mind should be dedicated unto the lord. He will be calm (in mind) by (the power of) the Mantra Tad Vifnoh.

अध्याय ६९

श्लोक 40

नमो ऽस्तु नीलग्रीवाय नमस्तुभ्यं पिनाकिने ।विलोहिताय भर्गाय सहस्राक्षाय ते नमः

namo 'stu nīlagrīvāya namastubhyaṃ pinākine / vilohitāya bhargāya sahasrākṣāya te namaḥ

हिन्दी अर्थ

सत्क्रियां देशकालौ च शौचं ब्राह्माणसम्पदम्। पञ्चैतान् विस्तरो हन्ति तस्मान्नेहेत विस्तरम्

English

Or he should propitiate the eternal Lord Isana, Mahadeva, Mahesvara. He shall be sanctified by means of good feelings and thoughts.

अध्याय ६९

श्लोक 41

नमो हंसाय ते नित्यमादित्याय नमो ऽस्तु ते ।नमस्ते वज्रहस्ताय त्र्यम्बकाय नमो ऽस्तु ते

namo haṃsāya te nityamādityāya namo 'stu te / namaste vajrahastāya tryambakāya namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

प्रास्येदग्रौ तदन्नं तु दद्याद् वा ब्रह्मचारिणे। तस्मादेकमपि श्रेष्ठं विद्वांसं भोजयेद् द्विजम् भिक्षुको ब्रह्मचारी वा भोजनार्थमुपस्थितः। उपविष्टेषु यः श्राद्धे कामं तमपि भोजयेत्

English

With great concentration he should propitiate Mahesvara by means of the Pranava Mantra, Rudragayatri, Isana Mantra, Tryambaka Mantra or Rudra Mantras.

अध्याय ६९

श्लोक 42

प्रपद्ये त्वां विरूपाक्षं महान्तं परमेश्वरम् ।हिरण्मयं गृहे गुप्तमात्मानं सर्वदेहिनाम्

prapadye tvāṃ virūpākṣaṃ mahāntaṃ parameśvaram / hiraṇmayaṃ gṛhe guptamātmānaṃ sarvadehinām

हिन्दी अर्थ

काकयोनिं व्रजन्त्येते दाता चैव न संशयः

English

He should worship Mahesvara with flowers, leaves, water or sandal-paste and other articles. Or he should perform Japa by means of this Mantra Namah Sivdya (Obeisance to

अध्याय ६९

श्लोक 43

नमस्यामि परं ज्योतिर्ब्रह्माणं त्वां परां गतिम् ।विश्वं पशुपतिं भीमं नरनारीशरीरिणम्

namasyāmi paraṃ jyotirbrahmāṇaṃ tvāṃ parāṃ gatim / viśvaṃ paśupatiṃ bhīmaṃ naranārīśarīriṇam

हिन्दी अर्थ

कुक्कुटाः शूकरा श्वानो वर्ज्याः श्राद्धेषु दूरतः पितृ-ब्राह्मणोंको दक्षिणाग्र कुशके ऊपर तिलोदकसे प्रोक्षितकर दक्षिणाभिमुख आसन प्रदान करना चाहिए। श्राद्धकर्ता आसनका स्पर्श करते हुए 'आसध्वम्'- 'बैठिये' इस प्रकार कहकर उन पितृ-ब्राह्मणोंको

English

One should make obeisance unto Mahadeva, Isvara, the conqueror of Death. He should dedicate his own self unto Isvara with the Mantra To Brahmanam. (AV. 5.18.49).

अध्याय ६९

श्लोक 44

नमः सूर्याय रुद्राय भास्वते परमेष्ठिने ।उग्राय सर्वभक्ताय त्वां प्रपद्ये सदैव हि

namaḥ sūryāya rudrāya bhāsvate parameṣṭhine / ugrāya sarvabhaktāya tvāṃ prapadye sadaiva hi

हिन्दी अर्थ

(विश्वेदेव) देवसम्बन्धी दो ब्राह्मणोंको पूर्वाभिमुख, पित्र्यसम्बन्धी तीन ब्राह्मणोंको उत्तराभिमुख बैठाना चाहिए अथवा देवसम्बन्धी और मातामह (पित्र्यसम्बन्धी)-के भी निमित्त एक-एक ब्राह्मणको बैठाना चाहिए । ( श्राद्धमे)

English

ABrahmana should circumambulate for five years (?) * He should meditate on god I Sana, Siva who is in the middle of the firmament.

अध्याय ६९

श्लोक 45

एतद् वै सूर्यहृदयं जप्त्वा स्तवमनुत्तमम् ।प्रातः काले ऽथ मध्याह्ने नमस्कुर्याद् दिवाकरम्

etad vai sūryahṛdayaṃ japtvā stavamanuttamam / prātaḥ kāle 'tha madhyāhne namaskuryād divākaram

हिन्दी अर्थ

सत्कार, देश, काल, पवित्रता और ब्राह्मणसम्पद्-इन पाँचोंका (अधिक) विस्तारके कारण नाश होता है, अतः विस्तारकी इच्छा नहीं करनी चाहिए, विस्तारकी अपेक्षा श्रुतशील आदिसे सम्पन्न अनपेक्षित क्षणोंसे रहित वेदके पारंगत एक ही ब्राह्मणको भोजन कराना उचित है

English

Afterwards, he should repeat the RK Haxhsah, Suciat (RV.IV.40.5) and look at the sun, etc.. After going home, he should perform the five great Yajna with great attention.

अध्याय ६९

श्लोक 46

इदं पुत्राय शिष्याय धार्मिकाय द्विजातये ।प्रदेयं सूर्यहृदयं ब्रह्मणा तु प्रदर्शितम्

idaṃ putrāya śiṣyāya dhārmikāya dvijātaye / pradeyaṃ sūryahṛdayaṃ brahmaṇā tu pradarśitam

हिन्दी अर्थ

किसी पात्रमें समस्त प्रकृत वस्तुओं (श्राद्धीय भोज्य पदार्थाँमेंसे उचित मात्रामें भोज्य लेकर) देवमन्दिरमें

English

They are Deva yajna, Pitr yajna, Bhuta yajna, Manusya-yajna (human beings i.e. guests) and Brahma yajna (study of the Vedas).

अध्याय ६९

श्लोक 47

सर्वपापप्रशमनं वेदसारसमुद्भवम् ।ब्राह्मणानां हितं पुण्यमृषिसङ्घैर्निषेवितम्

sarvapāpapraśamanaṃ vedasārasamudbhavam / brāhmaṇānāṃ hitaṃ puṇyamṛṣisaṅghairniṣevitam

हिन्दी अर्थ

प्रारम्भ करना चाहिए, उस (श्राद्धीय लवणरहित सिद्ध) अन्नको अग्निमें छोड़ना चाहिए अथवा ब्रह्मचारीको देना चाहिए। अतः एक भी श्रेष्ठ विद्वान् ब्राह्मणको भोजन कराना चाहिए श्राद्धमें निमन्त्रित ब्राह्मणोंके बैठ जानेपर भोजनके निमित्त उपस्थित हुए भिक्षुक अथवा ब्रह्मचारीको भी उनकी इच्छानुसार (श्राद्धमें जो यथेष्ट हो वह) भोजन कराना चाहिए। जिसके श्राद्धमें अतिथि भोजन नहीं

English

If, after the tarpana rite Brahma yajna rite is not performed, he should begin self-study of Vedas after performing Manusya yajna (hospitality to guests).

अध्याय ६९

श्लोक 48

अथागम्य गृहं विप्रः समाचम्य यथाविधि ।प्रज्वाल्य विह्निं विधिवज्जुहुयाज्जातवेदसम्

athāgamya gṛhaṃ vipraḥ samācamya yathāvidhi / prajvālya vihniṃ vidhivajjuhuyājjātavedasam

हिन्दी अर्थ

करता, उसका श्राद्ध प्रशंसनीय नहीं होता। इसलिये द्विजोंको प्रयत्नपूर्वक श्राद्धोंमें अतिथियोंका पूजन करना चाहिए

English

At the end of Bhuta Yajna, he should sit on a heap of Kusa grass in a spot to the west of the fire. He should be pure in mind and body and hold Kusa grass in his hand.

अध्याय ६९

श्लोक 49

ऋत्विक्पुत्रो ऽथ पत्नी वा शिष्यो वापि सहोदरः ।प्राप्यानुज्ञां विशेषेण जुहुयुर्वा यताविधि

ṛtvikputro 'tha patnī vā śiṣyo vāpi sahodaraḥ / prāpyānujñāṃ viśeṣeṇa juhuyurvā yatāvidhi

हिन्दी अर्थ

जो द्विज (ब्राह्मण) आतिथ्यरहित श्राद्धमें भोजन करते हैं, वे कौएकी योनिमें जाते हैं और दाताकी भी यही गति होती है, इसमें संदेह नहीं। श्राद्धमें हीन नास्तिक, कुक्कुट, शूकर तथा कुत्ता-ये दूरसे ही हटा देने योग्य हैं

English

The Vaisvadeva rite must be performed in the sacrificial or secular fire or in water or on the ground. This is remembered as Deva Yajna.

अध्याय ६९

श्लोक 50

पवित्रपाणिः पूतात्मा शुक्लाम्बरधरोत्तरः ।अनन्यमानसो वह्निं जुहुयात् संयतेन्द्रियः

pavitrapāṇiḥ pūtātmā śuklāmbaradharottaraḥ / ananyamānaso vahniṃ juhuyāt saṃyatendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

१-सामान्यतः व्राह्मणकी जगह कुशपर श्राद्ध किया जाता है, किंतु सपात्रिक श्राद्धमें ब्राह्मणको बैठाकर श्राद्ध करनेका विधान है। २-इसका आशय यह है कि श्राद्धके अवसरपर अधिक विस्तार करनेपर यथायोग्य सत्कार, उचित देश, श्राद्धके शास्त्रविहित काल, यथाशास्त्र पवित्रता तथा श्राद्धयोग्य ब्राह्मणकी सुलभता निश्चित ही संदिग्ध हो जाती है।

English

If the rice to be offered as oblation is cooked on secular fire, it (the oblations) be offered to that fire. If one were to cook that on sacrificial fire, that food is oblated to that sacrificial fire. This is the eternal procedure.

अध्याय ६९

श्लोक 51

विना दर्भेण यत्कर्म विना सूत्रेण वा पुनः ।राक्षसं तद्भवेत् सर्वं नामुत्रेह फलप्रदम्

vinā darbheṇa yatkarma vinā sūtreṇa vā punaḥ / rākṣasaṃ tadbhavet sarvaṃ nāmutreha phalapradam

हिन्दी अर्थ

नीलकाषायवसनं पाषण्डांश्च विवर्जयेत् यत् तत्र क्रियते कर्म पैतृकं ब्राह्मणान् प्रति। तत्सर्वमेव कर्तव्यं वैश्चहैवत्यपूर्वकम्

English

With the cooked food that remains after the offering unto Devas, one should offer Bhuta Bali. This should be known as Bhuta Yajna. It is the bestower of prosperity unto all

अध्याय ६९

श्लोक 52

दैवतानि नमस्कुर्याद् देयसारान्निवेदयेत् ।दद्यात् पुष्पादिकं तेषां वृद्धांश्चैवाभिवादयेत्

daivatāni namaskuryād deyasārānnivedayet / dadyāt puṣpādikaṃ teṣāṃ vṛddhāṃścaivābhivādayet

हिन्दी अर्थ

ततस्त्वावाहयेद् देवान् ब्राह्मणानामनुञ्ञया। उदङ्मुखो यथान्यायं विश्वे देवास इत्यृचा

English

O excellent Brahmanas, the cooked food should be given to dogs, cookers of dogs (i.e. Candalas), fallen persons (i.e. outcastes) and birds, on the ground outside.

अध्याय ६९

श्लोक 53

गुरुं चैवाप्युपासीत हितं चास्य समाचरेत् ।वेदाभ्यासं ततः कुर्यात् प्रयत्नाच्छक्तितो द्विजः

guruṃ caivāpyupāsīta hitaṃ cāsya samācaret / vedābhyāsaṃ tataḥ kuryāt prayatnācchaktito dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

शं नो देव्या जलं क्षिप्त्वा यवोऽसीति यवांस्तथा शं नो देव्योदकं पात्रे तिलोऽसीति तिलांस्तथा

English

In the evening, his wife shall offer cooked food as Bali (offering to all beings) without uttering any Mantras. This is the Bhuta-Yajna to be performed both in the morning and in the evening.

अध्याय ६९

श्लोक 54

जपेदध्यापयेच्छिष्यान् धारयेच्च विचारयेत् ।अवेक्षेत च शास्त्राणि धर्मादीनि द्विजोत्तमः ।वैदिकांश्चैव निगमान् वेदाङ्गानि वेशिषतः

japedadhyāpayecchiṣyān dhārayecca vicārayet / avekṣeta ca śāstrāṇi dharmādīni dvijottamaḥ / vaidikāṃścaiva nigamān vedāṅgāni veśiṣataḥ

हिन्दी अर्थ

अग्नौ करिष्येत्यादाय पृच्छत्यन्नं घृतप्लुतम् । कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो जुहुयादुपवीतवान्

English

With the Pitrs in view, one should feed one Brah- mana daily. This Niiya Sraddha (with respect to manes) is called Pitr yajna. It is the bestower of good goals.

अध्याय ६९

श्लोक 55

उपेयादीश्वरं चाथ योगक्षेमप्रसिद्धये ।साधयेद् विविधानर्थान् कुटुम्बार्थे ततो द्विजः

upeyādīśvaraṃ cātha yogakṣemaprasiddhaye / sādhayed vividhānarthān kuṭumbārthe tato dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञोपवीतिना होमः कर्तव्यः कुशपाणिना। प्राचीनावीतिना पित्र्यं वैश्वदेवं तु होमवत् दक्षिणं पातयेज्जानुं देवान् परिचरन् पुमान्। पितृणां परिचर्यासु पातयेदितरं तथा

English

One should take up some cooked rice according to his capacity and offer it to a Brahmana scholar who knows the meanings of Vedic passages.

अध्याय ६९

श्लोक 56

ततो मध्याह्नसमये स्नानार्थं मृदमाहरेत् ।पुष्पाक्षतान् कुशतिलान् गोमयं शुद्धमेव च

tato madhyāhnasamaye snānārthaṃ mṛdamāharet / puṣpākṣatān kuśatilān gomayaṃ śuddhameva ca

हिन्दी अर्थ

नीला और कषाय वस्त्र धारण करनेवाले तथा पाखंडीका परित्याग करना चाहिए

English

One should honour one's guest verbally, mentally and physically. The lord (guest) should be bowed to and wors¬ hipped. He should be calm and should welcome the guest who has come to his house.

अध्याय ६९

श्लोक 57

नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च ।स्नानं समाचरेन्नित्यं गर्तप्रस्त्रवणेषु च

nadīṣu devakhāteṣu taḍāgeṣu saraḥsu ca / snānaṃ samācarennityaṃ gartaprastravaṇeṣu ca

हिन्दी अर्थ

श्राद्धमें पितृ-ब्राह्मणोंके प्रति जो भी कर्म किया जाता है, वह सब वैश्वदेवकर्मके अनन्तर करना चाहिए। यथाविधि (श्राद्धीय भोजनमें) बैठे हुए उन सभी (ब्राह्मणों ) को आभूषण, माला, यज्ञसूत्र, शिरोवेष्टन, धूप, वस्त्र तथा अनुलेपन आदिके द्वारा अलंकृत करना चाहिए

English

A Brahmana should offer the alms of any of the three types. Hantakdra, Agra or Bhiksd by means of his right hand supported by the left (below), in accordance with his capacity.

अध्याय ६९

श्लोक 58

परकीयनिपानेषु न स्नायाद् वै कदाचन ।पञ्चपिण्डान् समुद्धृत्य स्नायाद् वासंभवे पुनः

parakīyanipāneṣu na snāyād vai kadācana / pañcapiṇḍān samuddhṛtya snāyād vāsaṃbhave punaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर ब्राह्मणोंकी आज्ञासे उत्तराभिमुख होकर यथाविधि 'विश्वे देवास०' इस ऋचाका पाठकर देवोंका आवाहन करना चाहिए। दो पवित्र (कुश) ग्रहणकर 'शं नो देवी०'--यह मन्त्र पढ़कर प्रक्षालित

English

One should always honour and worship the guests coming to his house, in accordance with his capacity. One should give Bhiksa unto the mandicant and the Brahmacarin duly. One should be devoid of covetousness and give as much food as he can, unto the suppliants.

अध्याय ६९

श्लोक 59

मृदैकया शिरः क्षाल्यं द्वाभ्यां नाभेस्तथोपरि ।अधश्च तिसृभिः कायं पादौ षड्भिस्तथैव च

mṛdaikayā śiraḥ kṣālyaṃ dvābhyāṃ nābhestathopari / adhaśca tisṛbhiḥ kāyaṃ pādau ṣaḍbhistathaiva ca

हिन्दी अर्थ

पात्रमें जल डाले और 'यबोऽसीति०' मन्त्रसे यव (जौ) भी डाले। 'या दिव्या०' इस मन्त्रसे (ब्राह्मणके) हाथपर अर्घ (अर्घपात्रका जल) छोड़े और यथाशक्ति गन्ध, माला, धूप तथा दीप आदि प्रदान करे॥ ३८--४०॥ तदनन्तर विद्वान् व्यक्तिको अपसव्य एवं दक्षिणाभिमुख होकर 'उशन्तस्त्वा०' इस ऋचासे पितरोंका आवाहन करना चाहिए। आवाहन करके उनकी आज्ञासे 'आ यन्तु नः०' इस मन्त्रका जप करना चाहिए। 'शं नो

English

If no guest is available, he should offer food unto the cows. One should be silent, while taking food. One should not find fault with the food served. One should take food along with many persons (v.l. with relatives).

अध्याय ६९

श्लोक 60

मृत्तिका च समुद्दिष्टा त्वार्द्रामलकमात्रिका ।गोमयस्य प्रमाणं तत् तेनाङ्गं लेपयेत् ततः

mṛttikā ca samuddiṣṭā tvārdrāmalakamātrikā / gomayasya pramāṇaṃ tat tenāṅgaṃ lepayet tataḥ

हिन्दी अर्थ

देवी०' इस मन्त्रसे पात्रमें जल डाले और 'तिलोऽसि०' इस मन्त्रसे तिल भी छोड़े। पहलेके समान अर्घ प्रदानकर अथवा ब्राह्मणोंके हाथमें (जलादि) प्रदानकर समाहित होकर पात्रमें संस्रव-अर्घका अवशिष्ट जल

English

O excellent Brahmanas, if a Brahmana takes food without performing the five great Yajnas, the foolish soul shall be reborn among the animals.

अध्याय ६९

श्लोक 61

लेपयित्वा तु तीरस्थस्तल्लिङ्गैरेव मन्त्रतः ।प्रक्षाल्याचम्य विधिवत् ततः स्नायात् समाहितः

lepayitvā tu tīrasthastalliṅgaireva mantrataḥ / prakṣālyācamya vidhivat tataḥ snāyāt samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

रखे। तदनन्तर 'पितृभ्यःस्थानम्०' इस ममन्त्रसे पात्रको अधोमुख (उलटकर) रखे। घृतयुक्त अन्न लेकर 'अग्नौ करिष्ये' ऐसा पूछे और (उन ब्राह्मणोंद्वारा) ' कुरुष्व करो ' ऐसी आज्ञा प्राप्त होनेपर उपवीती (सव्य होकर) हवन (अग्नौकरण) करे! हाथमें कुश लेकर और यज्ञोपवीती (सव्य) होकर होम करना चाहिए। पितृसम्बन्धी कार्य प्राचीनावीती (अपसव्य) होकर करे और वैशवदेवसम्बन्धी कार्य होमके समान अर्थात् सव्य

English

Daily study of the Vedas, the performance of Maha- Yajnas (the above-mentioned five great sacrifices)—an imperi¬ shable act—and the worship of gods quickly dispel all sins.

अध्याय ६९

श्लोक 62

अभिमन्त्र्य जलं मन्त्रैस्तल्लिङ्गैर्वारुणैः शुभैः ।भावपूतस्तदव्यक्तं ध्यायन् वै विष्णुमव्ययम्

abhimantrya jalaṃ mantraistalliṅgairvāruṇaiḥ śubhaiḥ / bhāvapūtastadavyaktaṃ dhyāyan vai viṣṇumavyayam

हिन्दी अर्थ

होकर करे॥ ४१--४५॥

English

There is no doubt in this that a person who, out of delusion or ignorance takes food without performing the wor¬ ship of the deities, attains the hell called Sukara (Boar).

अध्याय ६९

श्लोक 63

आपो नारायणोद्भूतास्ता एवास्यायनं पुनः ।तस्मान्नारायणं देवं स्नानकाले स्मरेद् बुधः

āpo nārāyaṇodbhūtāstā evāsyāyanaṃ punaḥ / tasmānnārāyaṇaṃ devaṃ snānakāle smared budhaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषको दाहिना जानु जमीनपर रखकर देवोंकी परिचर्या करनी चाहिए और पितरोंकी परिचर्यामें बायाँ जानु जमीनपर रखना चाहिए महादेवान्तिके वाथ गोष्ठे वा सुसमाहितः

English

Hence, O Brahmana, one should assiduously per¬ form all rites and take food along with his own kinsmen and he attains the greatest goal.

अध्याय ६९

श्लोक 64

प्रोच्य स्ॐकारमादित्यं त्रिर्निमज्जेज्जलाशये ।आचान्तः पुनराचामेन्मन्त्रेणानेन मन्त्रवित्

procya soṃkāramādityaṃ trirnimajjejjalāśaye / ācāntaḥ punarācāmenmantreṇānena mantravit

हिन्दी अर्थ

त्रिरुल्लिखेत् तस्य मध्यं दर्भणैकेन चैव हि

English

As KP. (infra II. 22. 17) states, holy places are no one's private property. Hence, vv. 28-36 recommend a list of holy places (rivers, forests, mountains, etc) where performance of sraddha is more efficacious. Vide aXso Visnu Dh. S. ch. 85, Sahkha Smr. 14. 27-29, Vayu P. Ch. 77 and Ma. P. ch. 22 for the lists of such holy places for §raddha.

अध्याय ६९

श्लोक 65

अन्तश्चरसि भूतेषु गुहायां विश्वतो मुखः ।त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कार आपो ज्योती रसो ऽमृतम्

antaścarasi bhūteṣu guhāyāṃ viśvato mukhaḥ / tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkāra āpo jyotī raso 'mṛtam

हिन्दी अर्थ

तत: संस्तीर्य तत्स्थाने दर्भान् वै दक्षिणाग्रकान्। उदकं निनयेच्छेषं शनैः पिण्डान्तिके पुनः। अवजिघ्रेच्च तान् पिण्डान् यथान्युप्तान् समाहितः

English

VV. 18-21 state the fruit of performing Sraddha on each day from the 1st to the 15th day of the dark half. Apastamba Dh. S. II. 7. 16. 8-22. Mbh. Anusasana 87, Vayu 10-19, Bd. P. Ill, 17. 10-22, Bm. 15-21 deal with same topic, though with some difference about the rewards.

अध्याय ६९

श्लोक 66

द्रुपदां वा त्रिरभ्यस्येद् व्याहृतिप्रणवान्विताम् ।सावित्रीं वा जपेद् विद्वान् तथा चैवाघमर्षणम्

drupadāṃ vā trirabhyasyed vyāhṛtipraṇavānvitām / sāvitrīṃ vā japed vidvān tathā caivāghamarṣaṇam

हिन्दी अर्थ

अनं चैव यथाकामं विविधं भक्ष्यपेयकम्

English

All other tithis in the dark half of the month beginn¬ ing from the first, except the fourteenth day, are excellent but the later Tithi is more commendable than the former.

अध्याय ६९

श्लोक 67

ततः संमार्जनं कुर्यादापो हि ष्ठा मयोभुवः ।इदमापः प्रवहत व्याहृतिभिस्तथैव च

tataḥ saṃmārjanaṃ kuryādāpo hi ṣṭhā mayobhuvaḥ / idamāpaḥ pravahata vyāhṛtibhistathaiva ca

हिन्दी अर्थ

धान्यांस्तिलांश्च विविधान् शर्करा विविधास्तथा तब "सोमाय वै पितृमते स्वधा नमः' इस मन्त्रका उच्चारणकर ' अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा' ऐसा कहकर हवन करे

English

The three new-moon days and the eighth day in the dark half of the three months beginning with Pausa are good days. The three Astakas are holy as well as the fifteenth day (the new moon day) in the month of Magha.

अध्याय ६९

श्लोक 68

ततो ऽभिमन्त्र्य तत् तीर्थमापो हिष्ठादिमन्त्रकैः ।अन्तर्जलगतो मग्नो जपेत् त्रिरघमर्षणम्

tato 'bhimantrya tat tīrthamāpo hiṣṭhādimantrakaiḥ / antarjalagato magno japet triraghamarṣaṇam

हिन्दी अर्थ

अग्निके अभाव होनेपर सावधानचित्त होकर ब्राह्मणके हाथपर, महादेवके समीप अथवा गोशालामें हवनीय द्र्य रखना चाहिए। तदनन्तर उनकी आज्ञा प्राप्तकर दक्षिण दिशामें जाकर भूमिको गोमय (गोबर) -से लीपकर

English

Particularly in the rainy season, the TrayodasI (thir¬ teenth day) united with the Magha constellation is good when the corn is ripe. These are prescribed as suitable for obligatory {Nitya) Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 69

त्रिपदां वाथ सावित्रीं तद्विष्णोः परमं पदम् ।आवर्तयेद् वा प्रणवं देवं वा संस्मरेद्धरिम्

tripadāṃ vātha sāvitrīṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam / āvartayed vā praṇavaṃ devaṃ vā saṃsmareddharim

हिन्दी अर्थ

उस स्थानमें बालू बिछाये । तदनन्तर उस स्थानपर दक्षिणको ओर झुकी हुई गोल अथवा चौकोर शुभ (बालुकामय) बेदी बनाये, उस बेदीके बीचमें एक कुशसे तीन रेखा खींचे और उस स्थान (बेदी)-पर दक्षिणाग्र कुशोंको बिछाकर हविके बचे हुए अंशसे निर्मित तीन पिण्ड उस (बेदी )-पर प्रदान करे॥ ४८--५१॥

English

During the eclipse of the moon and the sun, the Naimiitika (occasional) raddha must be performed extensively among relatives. Otherwise, one is likely to be consigned to hell.

अध्याय ६९

श्लोक 70

द्रुपदादिव यो मन्त्रो यजुर्वेदे प्रतिष्ठितः ।अन्तर्जले त्रिरावर्त्य सर्वपापैः प्रमुच्यते

drupadādiva yo mantro yajurvede pratiṣṭhitaḥ / antarjale trirāvartya sarvapāpaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

पिण्ड-प्रदानके अनन्तर लेपभागके अधिकारी पितरोंके लिये पिण्डाधार-कुशोंके मूलमें उस (पिण्ड- शेषसे संसृष्ट) हाथका प्रोक्षण करे । तदनन्तर मन्त्रवेत्ताको चाहिए कि आचमन करे और धीरे-धीरे श्वास खींचकर

English

The Kdmya (urged by a desire for benefit) Sraddhas are recommended during eclipse etc. and during the Vernal and equinotical transit of the sun and during Vyatipata the last giving infinite merit.

अध्याय ६९

श्लोक 71

अपः पाणौ समादाय जप्त्वा वै मार्जने कृते ।विन्यस्य मूर्ध्नि तत् तोयं मुच्यते सर्वपातकैः

apaḥ pāṇau samādāya japtvā vai mārjane kṛte / vinyasya mūrdhni tat toyaṃ mucyate sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

अपने बायेंसे पीछे मुख करके धीरे-धीरे श्वास छोड़ते हुए पिण्डोंके सामने अपना मुख कर पूरा श्वास छोड़े तथा उस अन्न एवं पितरोंको नमस्कार करे। पुनः पिण्डके समीप (ऊपर) धीरे-धीरे (अर्घपात्रका) शेष जल छोड़े (इसे अवनेजन कहते हैं) । तदनन्तर सावधानीके साथ रखे हुए उन पिण्डोंको झुककर क्रमानुसार सूँघे (और पाकपात्रमें रख दे।)

English

The Sraddha at the time of Sariikranti (tropical transit of the sun) as well as on birthdays is of everlasting benefit. It is so particularly in all the Naksatras (constella¬ tions) and must be performed at the proper time.

अध्याय ६९

श्लोक 72

यथाश्वमेधः क्रतुराट् सर्वपापापनोदनः ।तथाघमर्षणं सूक्तं सर्वपापापनोदनम्

yathāśvamedhaḥ kraturāṭ sarvapāpāpanodanaḥ / tathāghamarṣaṇaṃ sūktaṃ sarvapāpāpanodanam

हिन्दी अर्थ

पिण्डदानसे बचा हुआ अन्न ब्राह्मणोंको विधिपूर्वक खिलाना चाहिए। पूआ, कृसर, पायस (तिलके साथ पकाये चावलकी खीर), सूप, शाक, फल, ईख, दूध, दही, घृत, मधु, अन्न तथा अनेक प्रकारके खाने और

English

By performing the Sraddha in the constellation Krttika the excellent Brahmana attains heaven; by performing it in RohinI, he obtains progeny; by performing it in Mrgasiras constellation, he obtains Brahminical splendour.

अध्याय ६९

श्लोक 73

अथोपतिष्ठेदादित्यं मूर्ध्नि पुष्पान्विताञ्जलिम् ।प्रक्षिप्यालोकयेद् देवमुद्वयं तमसस्परि

athopatiṣṭhedādityaṃ mūrdhni puṣpānvitāñjalim / prakṣipyālokayed devamudvayaṃ tamasaspari

हिन्दी अर्थ

पीने योग्य पदार्थ उनकी (ब्राह्मणोंकी) रुचिके अनुसार खिलाने चाहिए श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको जो-जो रुचिकर हो (और श्राद्धमे विहित हो) वह सब देना चाहिए। साथ ही अनेक प्रकारके धान्य, तिल तथा शर्कराका दान करना चाहिए

English

By performing the Sraddha in the Ardra constel¬ lation, one attains the benefits of the holy rites pertaining to Rudra as well as heroism; by performing it in the Punarvasu star, he attains lands, and by performing it in Pusya he obtains glory and prosperity.

अध्याय ६९

श्लोक 74

उदुत्यं चित्रमित्येते तच्चक्षुरिति मन्त्रतः ।हंसः शुचिषदेतेन सावित्र्या च विशेषतः

udutyaṃ citramityete taccakṣuriti mantrataḥ / haṃsaḥ śuciṣadetena sāvitryā ca viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

पितामहके ऊपरके प्रपितामह आदि तीसरी परम्परासे आगेके सभी पितर पिण्डके अधिकारी नहीं होते हैं, अपितु पिण्ड बनाते

English

By performing Sraddha in the constellation Anuradha, one attains many friends; in the constellation Jyestha, one attains kingdom; by performing Sraddha in Mula, one attains (flourishing) cultivation; by performing Sraddha inPurvasadha, one attains perfect knowledge and achievement.

अध्याय ६९

श्लोक 75

अन्यैश्च वैदिकैर्मन्त्रैः सौरैः पापप्रणाशनैः ।सावित्रीं वै जपेत् पश्चाज्जपयज्ञः स वै स्मृतः

anyaiśca vaidikairmantraiḥ sauraiḥ pāpapraṇāśanaiḥ / sāvitrīṃ vai japet paścājjapayajñaḥ sa vai smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

समय हाथमें जो पिण्डका शेष अन्न संसृष्ट (लगा) रहता है, उसीको ग्रहण करनेके अधिकारी होते हैं, अतः प्रपितामहके आगेकी पीढ़ीवाले पितरोंको 'लेपभागभुक्' कहा जाता है। इनकी तृप्ति तभी होती है, जब प्रपितामहतक तीन परम्पराको पिण्ड प्रदान कर लेनेके अनन्तर पिण्डोंके आधारकुशोंके मूलमें उन दोनों हाथोंका प्रोक्षण किया जाय, जिनसे पिण्डोंको बनाया गया है। अन्यत्र फलमूलेभ्यः पानकेभ्यस्तथैव च

English

By performing Sraddha, in Vaisvadeva (Uttarasadha) constellation one attains all desires; in the Sravana constellation, one attains excellence; by performing Sraddha in Dhanistha one attains all desires; and in Satabhisak star, one attains the greatest strength.

अध्याय ६९

श्लोक 76

विविधानि पवित्राणि गुह्यविद्यास्तथैव च ।शतरुद्रीयमथर्वशिरः सौरांश्च शक्तितः

vividhāni pavitrāṇi guhyavidyāstathaiva ca / śatarudrīyamatharvaśiraḥ saurāṃśca śaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

न चात्र श्येनकाकादीन् पक्षिणः प्रतिषेधयेत्। तद्रूपाः पितरस्तत्र समायान्ति बुभुक्षवः

English

By performing Sraddha in the Purvabhadrapada constellation, one shall obtain the base metals; in the conste¬ llation of Uttara Bhadrapada, one attains excellent house; by performing Sraddha in the Revatl constellation, one attains many cows; and in the constellation Asvini one attains horses. If one offers Sraddha in the Bharanl constellation, one's life becomes perfect.

अध्याय ६९

श्लोक 77

प्राक्कूलेषु समासीनः कुशेषु प्राङ्मुखः शुचिः ।तिष्ठंश्चेदीक्षमाणोर्ऽकं जप्यं कुर्यात् समाहितः

prākkūleṣu samāsīnaḥ kuśeṣu prāṅmukhaḥ śuciḥ / tiṣṭhaṃścedīkṣamāṇor'kaṃ japyaṃ kuryāt samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

न चायसेन पात्रेण न चैवाश्रद्धया पुनः काञ्चनेन तु पात्रेण राजतौदुम्बरेण वा। दत्तमक्षयतां याति खङ्गेन च विशेषतः

English

A person performing Sraddha on the sixth day, attains lustre as well as good cultivation; the man who gives Sraddha on the seventh day, attains wealth; \\fwh.o oilers Sraddha on the eighth day, obtains good trading transactions.

अध्याय ६९

श्लोक 78

स्फाटिकेन्द्राक्षरुद्राक्षैः पुत्रजीवसमुद्भवः ।कर्तव्या त्वक्षमाला स्यादुत्तरादुत्तमा स्मृता

sphāṭikendrākṣarudrākṣaiḥ putrajīvasamudbhavaḥ / kartavyā tvakṣamālā syāduttarāduttamā smṛtā

हिन्दी अर्थ

याचिता दापिता दाता नरकान् यान्ति दारुणान्

English

He who performs Sraddha on the ninth day, obtains single-hoofed animals; he who performs Sraddha on the tenth day, obtains double-hoofed animals in plenty. One who per¬ forms Sraddha on the eleventh day, obtains silver and sons of Brahmanical splendour.

अध्याय ६९

श्लोक 79

जपकाले न भाषेत नान्यानि प्रेक्षयेद् बुधः ।न कम्पयेच्छिरोग्रीवां दन्तान्नैव प्रकाशयेत्

japakāle na bhāṣeta nānyāni prekṣayed budhaḥ / na kampayecchirogrīvāṃ dantānnaiva prakāśayet

हिन्दी अर्थ

कल्याण प्राप्त करनेकी इच्छावाले (श्राद्धकर्ताको चाहिए कि) ब्राह्मणोंको फल, मूल और पानक (विविध स्वादयुक्त पेय पदार्थविशेष)-को छोड़कर अन्य सभी अन्न उष्ण-अवस्थामें (गरम-गरम) प्रदान करे (श्राद्धकर्ता) कभी भी अश्रुपात न करे, न कोप करे, न झूठ बोले, पाँवसे अन्नको स्पर्श न को और न अन्नका (पैरोंसे) अवधूनन (मर्दन) करे। क्रोध करके जो दिया जाता है, जल्दी-जल्दी जो

English

One who performs Sraddha on the twelfth day, obtains gold, silver and base metals. One who performs Sraddha on the thirteenth day, obtains excellent kinsmen and one who performs Sraddha on the fourteenth day, obtains ignoble progeny. One who performs Sraddha on the fifteenth day (i.e. on the new moon day), always obtains all desires.

अध्याय ६९

श्लोक 80

गुह्यका राक्षसा सिद्धा हरन्ति प्रसभं यतः ।एकान्ते सुशुभे देशे तस्माज्जप्यं समाचरेत्

guhyakā rākṣasā siddhā haranti prasabhaṃ yataḥ / ekānte suśubhe deśe tasmājjapyaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

भोजन किया जाता है और बोलते हुए जो खाया जाता है, उस पदार्थको राक्षस हर लेते हैं। ब्राह्मणोंके समीप स्वेदयुक्त शरीरसे न रहे। श्राद्धस्थलसे श्येन, कौआ आदि पक्षियोंको हटाना नहीं चाहिए, क्योंकि

English

Hence Sraddha should not be performed by the twice- borns on the fourteenth day. The Sraddha pertaining to those killed by means of weapons should be assigned to that day.

अध्याय ६९

श्लोक 81

चण्डालाशौचपतितान् दृष्ट्वाचम्य पुनर्जपेत् ।तैरेव भाषणं कृत्वा स्नात्वा चैव जपेत् पुनः

caṇḍālāśaucapatitān dṛṣṭvācamya punarjapet / taireva bhāṣaṇaṃ kṛtvā snātvā caiva japet punaḥ

हिन्दी अर्थ

(सम्भव है) इनके ही रूपमें पितृगण वहाँ खानेको इच्छासे आये हों वहाँ (श्राद्धमे) हाथसे प्रत्यक्ष लवण नहीं देना चाहिए। लोहेके पात्रद्वारा और अश्रद्धासे कोई वस्तु नहीं देनी चाहिए। स्वर्ण, रजत या औदुम्बरके पात्रसे तथा विशेष रूपसे खड्ग नामके पात्रविशेषसे दिया

English

There is no restriction as to the time, if Brahmanas and the materials are available. Hence, the twice-borns should perform Sraddha for the purpose of worldly enjoyment as well as salvation.

अध्याय ६९

श्लोक 82

आचम्य प्रयतो नित्यं जपेदशुचिदर्शने ।सौरान् मन्त्रान् शक्तितो वै पावमानीस्तु कामतः

ācamya prayato nityaṃ japedaśucidarśane / saurān mantrān śaktito vai pāvamānīstu kāmataḥ

हिन्दी अर्थ

हुआ पदार्थ अक्षय होता है। जो व्यक्ति श्राद्धमे मिट्टीके बर्तनोंमें पितरोंको भोजन कराता है, वह घोर नरकमें जाता है, ऐसे ही भोजन करनेवाले ब्राह्मण तथा (श्राद्ध करानेवाले) पुरोहित भी नरकमें

English

The Sraddha should be performed at the beginning of all noble enterprises. It should again be performed on the achievement of prosperity, or when a son is born and in similar instances. The Pdrvana Sraddha is to be performed in Parvans (particular holy days).

अध्याय ६९

श्लोक 83

यदि स्यात् क्लिन्नवासा वै वारिमध्यगतो जपेत् ।अन्यथा तु शुचौ भूम्यां दर्भेषु सुसमाहितः

yadi syāt klinnavāsā vai vārimadhyagato japet / anyathā tu śucau bhūmyāṃ darbheṣu susamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

एक पंक्तिमें (भोजन करनेवालोंके साथ परोसनेमें) विषम व्यवहार नहीं करना चाहिए। सबको समान रूपसे देना चाहिए। (भोजन करनेवालोंको भी विषम दृष्टिसे) न तो माँगना चाहिए न किसी दूसरेको दिलाना चाहिए, क्योंकि ऐसा (करनेपर) माँगनेवाला, दिलानेवाला और देनेवाला--ये तीनों भीषण नरकोंमें जाते हैं। शिष्ट लोगोंको मौन होकर भोजन करना चाहिए। (अन्नके) प्राकृत गुणोंका वर्णन नहीं करना चाहिए।

English

A seventh Srdddha has been enunciated by Brahma for the achievement of purity. The eighth Srdddha is Daivika (divine) by the performance of which, one is liberated from fear.

अध्याय ६९

श्लोक 84

प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कृत्वा ततः क्षितौ ।आचम्य च यथाशास्त्रं शक्त्या स्वाध्यायमाचरेत्

pradakṣiṇaṃ samāvṛtya namaskṛtvā tataḥ kṣitau / ācamya ca yathāśāstraṃ śaktyā svādhyāyamācaret

हिन्दी अर्थ

पितर तभीतक भोजन करते हैं, जबतक भोज्य पदार्थके गुणोंका वर्णन नहीं होता

English

A Srdddha is not to be performed either in the evening or at night except at the time of eclipse.

अध्याय ६९

श्लोक 85

ततः संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा ।अदावोङ्कारमुच्चार्य नमो ऽन्ते तर्पयामि वः

tataḥ saṃtarpayed devānṛṣīn pitṛgaṇāṃstathā / adāvoṅkāramuccārya namo 'nte tarpayāmi vaḥ

हिन्दी अर्थ

यो नाश्नाति द्विजो मांसं नियुक्त: पितृकर्मणि । स प्रेत्य पशुतां याति सम्भवानेकविंशतिम् स्वाध्यायं श्रावयेदेषां धर्मशास्त्राणि चैव हि। इतिहासपुराणानि श्राद्धकल्पांश्च शोभनान्

English

The Srdddha on the Ganga, at Prayaga and at Amarakantaka is of everlasting benefit. The Pitrs sing the religious verse and the learned men dance.

अध्याय ६९

श्लोक 86

देवान् ब्रह्मःऋषींश्चैव तर्पयेदक्षतोदकैः ।तिलोदकैः पितॄन् भक्त्या स्वसूत्रोक्तविधानतः

devān brahmaḥṛṣīṃścaiva tarpayedakṣatodakaiḥ / tilodakaiḥ pitṝn bhaktyā svasūtroktavidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पन्नमित्यभ्युदये हैवे रोचत इत्यपि

English

"Many sons of good conduct endowed with attributes should be sought by one. Perhaps (at least) one among all those may go to Gaya.

अध्याय ६९

श्लोक 87

अन्वारब्धेन सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु ।देवर्षोस्तर्पयेद् धीमानुदकाञ्जलिभिः पितन्

anvārabdhena savyena pāṇinā dakṣiṇena tu / devarṣostarpayed dhīmānudakāñjalibhiḥ pitan

हिन्दी अर्थ

विसृज्य ब्राह्मणांस्तान् वै हैवपूर्व तु वाग्यतः। दक्षिणां दिशमाकाङ्क्षन् याचेतेमान् वरान् पितृन् अग्रासनपर (प्रथम पंक्तिमें) बैठे हुए किसी एक द्विको उस पंक्ति या अन्य पंक्तिमे बैठे द्विजों (ब्राह्मणों )-के देखते-देखते (उनके द्वारा भोजन प्रारम्भ करनेके पूर्व) पहले अकेले भोजन आरम्भ नहीं करना

English

After reaching Gaya if one performs Srdddha incidentally, the Pitps are redeemed by him. He attains the greatest goal".

अध्याय ६९

श्लोक 88

यज्ञोपवीती देवानां निवीती ऋषीतर्पणे ।प्राचीनावीती पित्र्ये तु स्वेन तीर्थेन भावतः

yajñopavītī devānāṃ nivītī ṛṣītarpaṇe / prācīnāvītī pitrye tu svena tīrthena bhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए (अर्थात् अपनी तथा अन्य पंक्तियोंमें बैठे हुए सभी ब्राह्मणोंके साथ ही भोजन आरम्भ करना चाहिए) । क्योंकि ऐसा करनेपर वह अज्ञ (द्विज) पंक्तिमें बैठे हुए देखनेवालोंके पापका भागी होता है। श्राद्धमें नियुक्त

English

One propitiates the Pitrs for a month, if the Sraddha is offered with grains, barleys, pulses, water, fruits and roots, Syamaka grains, Kasas, Nivaras, Priyahgus, wheat, gingelly seeds and green gram.i

अध्याय ६९

श्लोक 89

निष्पीड्य स्नानवस्त्रं तु समाचम्य च वाग्यतः ।स्वैर्मन्त्रैरर्चयेद् देवान् पुष्पैः पत्रैरथाम्बुभिः

niṣpīḍya snānavastraṃ tu samācamya ca vāgyataḥ / svairmantrairarcayed devān puṣpaiḥ patrairathāmbubhiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ द्विजको किसी वस्तुका बहिष्कार नहीं करना चाहिए और दूसरेके अन्नकी ओर नहीं देखना चाहिए। श्राद्धमें भोजन करते हुए ब्राह्मणोंको वेद, धर्मशास्त्र, इतिहास-पुराण तथा शुभ श्राद्धकल्पों ( श्राद्धीय नियमों)- को सुनाना चाहिए ब्राह्मणोंके भोजन कर लेनेपर उनसे “क्या आप लोग तृप्त हो गये ?' इस प्रकार पूछना चाहिए और उनके भोजनपात्रके सम्मुख परिवेषणसे अवशिष्ट अन्नका विकिरण करना चाहिए (साथ ही वृद्ध प्रपितामह

English

At the time of the Sraddha, one should offer the juice of mango, sugarcane, bunches of grapes and pomegranates. He shall also give Vidalvas and Kurandas* (different kinds of grass).

अध्याय ६९

श्लोक 90

ब्रह्माणं शङ्करं सूर्यं तथैव मधुसूदनम् ।अन्यांश्चाभिमतान् देवान् भक्त्या चाक्रोधनो ऽत्वरः

brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ sūryaṃ tathaiva madhusūdanam / anyāṃścābhimatān devān bhaktyā cākrodhano 'tvaraḥ

हिन्दी अर्थ

आदि लेपभागके अधिकारी पितरोंके लिये श्राद्धीय सिद्ध अन्नका उत्सर्ग करना चाहिए)। तदनन्तर तृप्त ब्राह्मणोंको आचमन कराना चाहिए

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 91

प्रदद्याद् वाथ पुष्पाणि सूक्तेन पौरुषेण तु ।आपो वा देवताः सर्वास्तेन सम्यक् समर्चिताः

pradadyād vātha puṣpāṇi sūktena pauruṣeṇa tu / āpo vā devatāḥ sarvāstena samyak samarcitāḥ

हिन्दी अर्थ

आचमन कर लेनेपर उन्हें 'चतुर्दिक रमण करें' ऐसा कहना चाहिए। तब ब्राह्मण उसे 'स्वधाऽस्तु' कहकर आशीर्वाद दें। उनके (ब्राह्मणोंके) भोजन करनेसे शेष बचे अन्नको (उन ब्राह्मणोंको ही) निवेदित करे। अनन्तर वे ब्राह्मण जैसा कहें, वैसा ही उनकी आज्ञासे करे,

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 92

ध्यात्वा प्रणवपूर्वं वै दैवतानि समाहितः ।नमस्कारेण पुष्पाणि विन्यसेद् वै पृथक् पृथक्

dhyātvā praṇavapūrvaṃ vai daivatāni samāhitaḥ / namaskāreṇa puṣpāṇi vinyased vai pṛthak pṛthak

हिन्दी अर्थ

पित्र्यकार्य (माता-पिताके एकोद्दिष्ट आद्ध)-में 'स्वदितम्”, गोष्टीश्राद्धमें ' सूनृतम्’, आभ्युदयिक श्राद्धमें "सम्पन्नम्? तथा हैव (देवश्राद्ध )-में 'रोचते' ऐसा कहना चाहिए

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 93

न विष्ण्वाराधनात् पुण्यं विद्यते कर्म वैदिकम् ।तस्मादनादिमध्यान्तं नित्यमाराधयेद्धरिम्

na viṣṇvārādhanāt puṇyaṃ vidyate karma vaidikam / tasmādanādimadhyāntaṃ nityamārādhayeddharim

हिन्दी अर्थ

निमन्त्रित ब्राह्मणोंको बिदाकर मौन होकर हैव- कार्य (पूर्वाभिमुख आचमन, विष्णुस्मरण आदि पुनः) करके दक्षिणाभिमुख होकर पितरोंसे इन वरोंकी याचना करे १-ब्राह्मण-भोजनके अनन्तर शेषान्नं किं कर्तव्यम् ?' पूछना चाहिए। ब्राह्मणको कहना चाहिए: "इष्टैः सह भोक्तव्यम्'।

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 94

तद्विष्णोरिति मन्त्रेण सूक्तेन पुरुषेण तु ।नैताभ्यां सदृशो मन्त्रो सूक्तेन पुरुषेण तु ।नैताभ्यां सदृशो मन्त्रो वेदेषूक्तश्चतुर्ष्वपि

tadviṣṇoriti mantreṇa sūktena puruṣeṇa tu / naitābhyāṃ sadṛśo mantro sūktena puruṣeṇa tu / naitābhyāṃ sadṛśo mantro vedeṣūktaścaturṣvapi

हिन्दी अर्थ

२-वारह श्राद्धोंमें गोष्ठीश्राद्ध विश्वामित्रके द्वारा बताया गया है।

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 95

निवेदयेत स्वात्मानं विष्णावमलतेजसि ।तदात्मा तन्मनाः शान्तस्तद्विष्णोरिति मन्त्रतः

nivedayeta svātmānaṃ viṣṇāvamalatejasi / tadātmā tanmanāḥ śāntastadviṣṇoriti mantrataḥ

हिन्दी अर्थ

३-आभ्युदयिक श्राद्ध-वृद्धिश्राद्ध (विवाह, यज्ञोपवीत-संस्कार आदिमे करणीय नान्दीश्राद्ध) । ४-भविष्यपुराणमें देवताओंके उदेश्यसे श्राद्धका विधान है। (द्रष्टव्य मनु० ३। २५४ व्याख्या कुक्लूकभट्टी) ब्रह्मचारी भवेतां तु दम्पती रजनीं तु ताम्

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 96

अथवा देवमीशानं भगवन्तं सनातनम् ।आराधयेन्महादेवं भावपूतो महेश्वरम्

athavā devamīśānaṃ bhagavantaṃ sanātanam / ārādhayenmahādevaṃ bhāvapūto maheśvaram

हिन्दी अर्थ

दत्त्वा श्राद्धं तथा भुक्त्वा सेवते यस्तु मैथुनम्। महारौरवमासाद्य कीटयोनिं व्रजेत् पुनः

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 97

मन्त्रेण रुद्रागायत्र्या प्रणवेनाथ वा पुनः ।ईशानेनाथ वा रुद्रैस्त्र्यम्बकेन समाहितः

mantreṇa rudrāgāyatryā praṇavenātha vā punaḥ / īśānenātha vā rudraistryambakena samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वाध्यायं च तथाध्वानं कर्ता भोक्ता च वर्जयेत् महापातिकिभिस्तुल्या यान्ति ते नरकान् बहून्

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 98

पुष्पैः पत्रैरथाद्भिर्वा चन्दनाद्यैर्महेश्वरम् ।उक्त्वा नमः शिवायेति मन्त्रेणानेन योजयेत्

puṣpaiḥ patrairathādbhirvā candanādyairmaheśvaram / uktvā namaḥ śivāyeti mantreṇānena yojayet

हिन्दी अर्थ

तेनाग्नौकरणं कुर्यात् पिण्डांस्तेनैव निर्वपेत्

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 99

नमस्कुर्यान्महादेवं ऋतं सत्यमितिश्वरम् ।निवेदयीत स्वात्मानं यो ब्रह्माणमितीश्वरम्

namaskuryānmahādevaṃ ṛtaṃ satyamitiśvaram / nivedayīta svātmānaṃ yo brahmāṇamitīśvaram

हिन्दी अर्थ

« यह ' अग्नौकरण' ब्राह्मणके हाथपर होता है। (मनु० ३। २१२) हमारे (कुलमें) दान देनेवालोंकी, वेद (ज्ञान)- की तथा संततिकी वृद्धि हो। (शास्त्रों, ब्राह्मणों, पितरों, देवों आदिमें) हमारी श्रद्धा हटे नहीं। मेरे पास दान देनेके लिये बहुतसे पदार्थ हों

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 100

प्रदक्षिणं द्विजः कुर्यात् पञ्च ब्रह्माणि वै जपन् ।ध्यायीत देवमीशानं व्योममध्यगतं शिवम्

pradakṣiṇaṃ dvijaḥ kuryāt pañca brahmāṇi vai japan / dhyāyīta devamīśānaṃ vyomamadhyagataṃ śivam

हिन्दी अर्थ

(श्राद्धके) पिण्डोंको गाय, अज (बकरा) अथवा ब्राह्मणको दे, ऐसा सम्भव न होनेपर अग्नि अथवा जलमें विसर्जित करना चाहिए। पुत्रकी इच्छा करनेवाली (श्राद्धकर्ताकी) पत्नीको मध्यम पिण्डका भक्षण करना

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 101

अथावलोकयेदर्कं हंसः सुचिषदित्यृचा ।कुर्यात् पञ्च महायज्ञान् गृहं गत्वा समाहितः

athāvalokayedarkaṃ haṃsaḥ suciṣadityṛcā / kuryāt pañca mahāyajñān gṛhaṃ gatvā samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। तदनन्तर हाथोंकों धोकर आचमन करके अवशिष्ट भोज्य पदार्थोसे अपनी जातीय बान्धवोंको तृप करे, उन जातीय बन्धुओंके तृप्त हो जानेपर अपने भृत्यजनोंको भोजन कराये। तत्पश्चात् पत्नियोंके साथ स्वयं भी शेष अन्नको ग्रहण करे

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 102

देवयज्ञं पितृयज्ञं भूतयज्ञं तथैव च ।मानुष्यं ब्रह्मयज्ञं च पञ्च यज्ञान् प्रचक्षते

devayajñaṃ pitṛyajñaṃ bhūtayajñaṃ tathaiva ca / mānuṣyaṃ brahmayajñaṃ ca pañca yajñān pracakṣate

हिन्दी अर्थ

(श्राद्धस्थलसे) जूठा अन्न तबतक नहीं उठाना चाहिए, जबतक सूर्यास्त न हो जाय। श्राद्धको उस रात्रिमें पति-पल्लीको ब्रह्मचर्यपूर्वक रहना चाहिए। श्राद्ध करके और श्राद्धका भोजन करके जो मैथुन करता

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 103

यदि स्यात् तर्पणादर्वाक् ब्रह्मयज्ञः कृतो न हि ।कृत्वा मनुष्ययज्ञं वै ततः स्वाध्यायमाचरेत्

yadi syāt tarpaṇādarvāk brahmayajñaḥ kṛto na hi / kṛtvā manuṣyayajñaṃ vai tataḥ svādhyāyamācaret

हिन्दी अर्थ

है, बह महारौरव नामक नरकमें जाता है, तदुपरान्त कीड़ेकी योनिमें जन्म लेता है। श्राद्धकर्ता तथा श्राद्धके भोजन करनेवालेको पवित्र, क्रोधरहित, शान्त, सत्यवादी तथा सावधान रहना चाहिए और स्वाध्याय तथा यात्राका त्याग करना चाहिए॥ ७८--८०॥

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 104

अग्नेः पश्चिमतो देशे भूतयज्ञान्त एव वा ।कुशपुञ्जे समासीनः कुशपाणिः समाहितः

agneḥ paścimato deśe bhūtayajñānta eva vā / kuśapuñje samāsīnaḥ kuśapāṇiḥ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

(किसी एक) आद्धमें भोजन करनेके बाद जो ब्राह्मण दूसरे श्राद्धमें भोजन करते हैं, वे महापातकियोंके समान हैं और बहुतसे नरकोंमें जाते हैं। इस प्रकार आप लोगोंसे मैंने इस सनातन श्राद्धकल्पका वर्णन

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 105

शालाग्नौ लौकिके वाग्नौ जले भूभ्यामथापिवा ।वैश्वदेवं ततः कुर्याद् देवयज्ञः स वै स्मृतः

śālāgnau laukike vāgnau jale bhūbhyāmathāpivā / vaiśvadevaṃ tataḥ kuryād devayajñaḥ sa vai smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

किया उदासीन (अनासक्त) तत्त्ववेत्ताको नित्य अपक्व अन्नसे श्राद्ध करना चाहिए अग्निहोत्रसे रहित, यात्रा करनेवाले अथवा व्यसनसे युक्त (किसी प्रकारको आपत्ति या रोगसे ग्रस्त) श्रद्धालु और विधिको जाननेवाले द्विजको आमश्राद्ध (अपक्व अन्नसे किया जानेवाला श्राद्ध) करना चाहिए। वह उसी

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 106

यदि स्याल्लौकिके पक्वं ततो ऽन्नं तत्र हूयते ।शालाग्नौ तत्र देवान्नं विधिरेष सनातनः

yadi syāllaukike pakvaṃ tato 'nnaṃ tatra hūyate / śālāgnau tatra devānnaṃ vidhireṣa sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

अपक्व अन्नसे ' अग्नौकरण' करे और उसीसे पिण्डदान भी करे। जो इस विधिसे शान्त-मन होकर श्राद्ध करता है, बह सभी कल्मषोंसे दूर होता हुआ योगियोंके नित्य पदको प्राप्त करता है

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 107

देवेभ्यस्तु हुतादन्नाच्छेषाद् भूतबलिं हरेत् ।भूतयज्ञः स वै ज्ञेयो भूतिदः सर्वदेहिनाम्

devebhyastu hutādannāccheṣād bhūtabaliṃ haret / bhūtayajñaḥ sa vai jñeyo bhūtidaḥ sarvadehinām

हिन्दी अर्थ

न जीवत्पितृको दद्याद्धोमान्तं चाभिधीयते । येषां वापि पिता दद्यात् तेषां चैके प्रचक्षते भोजयेद् वापि जीवन्तं यथाकामं तु भक्तितः। न जीवन्तमतिक्रम्य ददाति श्रूयते श्रुतिः

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 108

श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च पतितादिभ्य एव च ।दद्याद् भूमौ बलिं त्वन्नं पक्षिभ्यो ऽथ द्विजोत्तमः

śvabhyaśca śvapacebhyaśca patitādibhya eva ca / dadyād bhūmau baliṃ tvannaṃ pakṣibhyo 'tha dvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

द्यामुष्यायणिको दद्याद् बीजिक्षेत्रिकयोः समम्। रिक्थादर्ध समादद्यान्नियोगोत्पादितो यदि

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 109

सायं चान्नस्य सिद्धस्य पत्न्यमन्त्रं बलिं हरेत् ।भूतयज्ञस्त्वयं नित्यं सायं प्रातर्विधीयते

sāyaṃ cānnasya siddhasya patnyamantraṃ baliṃ haret / bhūtayajñastvayaṃ nityaṃ sāyaṃ prātarvidhīyate

हिन्दी अर्थ

कर्तयेदथ चैकस्मिन् बीजिनं क्षेत्रिणं ततः मृताहनि तु कर्तव्यमेको दिष्टं विधानतः। अशौचे स्वे परिक्षीणे काम्यं वै कामतः पुनः

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 110

एकं तु भोजयेद् विप्रं पितॄनुद्दिश्य सत्तमम् ।नित्यश्राद्धं तदुद्दिष्टं पितृयज्ञो गतिप्रदः

ekaṃ tu bhojayed vipraṃ pitṝnuddiśya sattamam / nityaśrāddhaṃ taduddiṣṭaṃ pitṛyajño gatipradaḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिये द्विजोत्तमको सभी प्रयल्रोसे श्राद्ध करना चाहिए। इससे सनातन ईशकी सम्यकू रूपसे आराधना हो जाती है

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 111

उद्धृत्य वा यथाशक्ति किञ्चिदन्नं समाहितः ।वेदतत्त्वार्थविदुषे द्विजायैवोपपादयेत्

uddhṛtya vā yathāśakti kiñcidannaṃ samāhitaḥ / vedatattvārthaviduṣe dvijāyaivopapādayet

हिन्दी अर्थ

सर्वथा निर्धन द्विजको मूल अथवा फलोंसे श्राद्ध करना चाहिए। अथवा स्रानकर समाहित होकर तिल और जलद्वारा पितरोंका तर्पण करना चाहिए। जिसके पिता जीवित हों उसे श्राद्ध नहीं करना चाहिए अथवा उसके लिये होमपर्यन्त श्राद्ध करनेका विधान है। कुछ लोगोंका कहना है कि पिता जिन्हें पिण्डदान करते हों उन्हें ही (वह) पिण्डदान करे। पिता, पितामह तथा प्रपितामहमेंसे जिसकी मृत्यु हुई हो उसीके निमित्त

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 112

पूजयेदतिथिं नित्यं नमस्येदर्चयेद् द्विजम् ।मनोवाक्कर्मभिः शान्तमागतं स्वगृह ततः

pūjayedatithiṃ nityaṃ namasyedarcayed dvijam / manovākkarmabhiḥ śāntamāgataṃ svagṛha tataḥ

हिन्दी अर्थ

श्राद्धकर्ताको पिण्डदान करना चाहिए, न कि अन्य किसी (जीवित व्यक्ति)-के निमित्त । अथवा जीवित पुरुषको इसकी अभिरुचिके अनुसार भक्तिपूर्वक भोजन कराये। श्रुतिमें कहा गया है कि (पितादि) जीवित व्यक्तिका

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 113

हन्तकारमथाग्रं वा भिक्षां वा शक्तितो द्विजः ।दद्यादतिथये नित्यं बुध्येत परमेश्वरम्

hantakāramathāgraṃ vā bhikṣāṃ vā śaktito dvijaḥ / dadyādatithaye nityaṃ budhyeta parameśvaram

हिन्दी अर्थ

अतिक्रमणकर पिण्डदान नहीं करना चाहिए॥ ८६--८९ ॥ पिताओंको पिण्डदान करे। यह पुत्र सम्पत्तिका आधा भाग ले सकता है। जो पुत्र नियोग-बिधिसे उत्पन्न नहीं है, शुल्क (मूल्य) देकर गृहीत है, वह बीजी (जिस पुरुषके बीजसे उत्पन्न हुआ है वह बीजी है)-

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 114

भिक्षामाहुर्ग्रासमात्रमग्रं तस्याश्चतुर्गुणम् ।पुष्कलं हन्तकारं तु तच्चतुर्गुणमुच्यते

bhikṣāmāhurgrāsamātramagraṃ tasyāścaturguṇam / puṣkalaṃ hantakāraṃ tu taccaturguṇamucyate

हिन्दी अर्थ

को पिण्डदान करेगा और क्षेत्राधिकारी पिताके पिण्डदानका उसे अधिकार नहीं होता। (नियोगसे उत्पन्न पुत्रको) क्रमशः क्षेत्री और बीजीको दो पिण्ड देने चाहिए।

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 115

गोदोहमात्रं कालं वै प्रतीक्ष्यो ह्यतिथिः स्वयम् ।अभ्यागतान् यथाशक्ति पूजयेदतिथिं यथा

godohamātraṃ kālaṃ vai pratīkṣyo hyatithiḥ svayam / abhyāgatān yathāśakti pūjayedatithiṃ yathā

हिन्दी अर्थ

दोनोंका नाम कीर्तन करना चाहिए (पिताकी) मृत्यु-तिथिमें विधिपूर्वक एको दिष्ट श्राद्ध करना चाहिए। अपना अशौच समाप्त होनेपर इच्छानुसार काम्य श्राद्ध किये जा सकते हैं

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 116

भिक्षां वै भिक्षवे दद्याद् विधिवद् ब्रह्मचारिणे ।दद्यादन्नं यथाशक्ति त्वर्थिभ्यो लोभवर्जितः

bhikṣāṃ vai bhikṣave dadyād vidhivad brahmacāriṇe / dadyādannaṃ yathāśakti tvarthibhyo lobhavarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

१-शास्त्रीय विधिसे विवाहके लिये किसी योग्य वरको चुना जाय और उसे यह वचन दे दिया जाय कि 'मैं अपनी कन्याका विवाह तुमसे करूँगा' वह वर हैववश यदि गत हो जाय तो शास्त्रानुसार उस वागूदत्ता कन्याका पुनर्विवाह सम्भव नहीं है, किंतु दिवंगत वरको पिण्ड देनेके लिये और उसकी सम्पत्तिके स्वामित्वके लिये पुत्रकी आवश्यकता हो तो उस वागूदत्ता कन्याका देवर या सगोत्रसे विवाह करना शास्त्रविहित है। यही नियोग-विवाह है। इससे उत्पन्न पुरुषको द्वधामुष्यायणिक कहते हैं।

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 117

सर्वेषामप्यलाभे तु अन्नं गोभ्यो निवेदयेत् ।भुञ्जीत बन्धुभिः सार्धं वाग्यतो ऽन्नमकुत्सयन्

sarveṣāmapyalābhe tu annaṃ gobhyo nivedayet / bhuñjīta bandhubhiḥ sārdhaṃ vāgyato 'nnamakutsayan

हिन्दी अर्थ

२-वागूदत्ता कन्यासे नियोग-विधिसे विवाह करनेवाला देवर आदि बीजी है अर्थात् विद्यमान पिता। ३-वाग्दत्ता कन्याका दिवगंत वर क्षेत्री है अर्थात् दिवङ्गत पिता।

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 118

अकृत्वा तु द्विजः पञ्च महायज्ञान् द्विजोत्तमाः ।भृञ्जीत चेत् स मूढात्मा तिर्यग्योनिं सगच्छति

akṛtvā tu dvijaḥ pañca mahāyajñān dvijottamāḥ / bhṛñjīta cet sa mūḍhātmā tiryagyoniṃ sagacchati

हिन्दी अर्थ

४-औरस आदि बारह प्रकारके पुत्र धर्मशास्त्रमें बताये गये हँ । उनमें एक क्रीत पुत्र होता है। यह मूल्य देकर माता-पितासे ले लिया जाता है और अपने पुत्ररूपमें स्वीकार कर लिया जाता है। यही पुत्र शुल्कसे गृहीत पुत्ररूपमें यहाँ निर्दिष्ट है।

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 119

वेदाभ्यासो ऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रिया क्षमा ।नाशयत्याशु पापानि देवानामर्चनं तथा

vedābhyāso 'nvahaṃ śaktyā mahāyajñakriyā kṣamā / nāśayatyāśu pāpāni devānāmarcanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

५-क्षेत्री एवं बीजी दोनोंको पिण्डदान नियोगसे उत्पन्न वही पुत्र करेगा, जिसकी उत्पत्तिके पूर्व देवर आदि तथा वाग्दत्ता कन्याने परस्पर यह संविदा कर ली हो कि यह उत्पन्न होनेवाला पुत्र हम दोनोंका होगा। ३७० क कूर्मपुराण भ

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 120

यो मोहादथवालस्यादकृत्वा देवतार्चनम् ।भुङ्क्ते स याति नरकान् शूकरेष्वभिजायते

yo mohādathavālasyādakṛtvā devatārcanam / bhuṅkte sa yāti narakān śūkareṣvabhijāyate

हिन्दी अर्थ

पूर्वाह्णे चैव कर्तव्यं श्राद्धमभ्युदयार्थिना। अभ्युदयकी कामना करनेवालेको पूर्वाहमें ही देववत्सर्वमेव स्याद् यवैः कार्या तिलक्रिया॥ ९४ ॥ आभ्युदयिक (नान्दी) श्राद्ध करना चाहिए। देवकार्ये समान इसमें सभी कार्य करने चाहिए। तिलोंका कार्य जौसे करना चाहिए। इसमें सीधे कुशोंका प्रयोग करे

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

अध्याय ६९

श्लोक 121

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कृत्वा कर्माणि वै द्विजाः ।भुञ्जीत स्वजनैः सार्धं सयाति परमां गतिम्

tasmāt sarvaprayatnena kṛtvā karmāṇi vai dvijāḥ / bhuñjīta svajanaiḥ sārdhaṃ sayāti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

(मोटकके रूपमें द्विगुणीकृत कुशोंका प्रयोग न करे) । युग्म ब्राह्मणोंको भोजन कराये और ' नान्दीमुखाः पितरः दर्भाश्च ऋजवः कार्या युग्मान् वै भोजयेद् द्विजान्। प्रीयन्ताम्' अर्थात् नान्दीमुख नामक पितर तृप्त हों- नान्दीमुखास्तु पितरः प्रीयन्तामिति वाचयेत्॥ ९५ ॥ ऐसा कहना चाहिए

English

He should give fried grains with honey, powdered 2 )ed grains with sugar, assiduously at the time of the Sraddha.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 69
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.