Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
70
अध्याय 70 / 95

Book 2 - Adhyaya 19

32 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ32 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७०

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे अष्टादशो ऽध्यायः व्यास उवाच प्राङ्मुखो ऽन्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा ।आसीनस्त्वासने शुद्धे भूम्यां पादौ निधाय तु

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca prāṅmukho 'nnāni bhuñjīta sūryābhimukha eva vā / āsīnastvāsane śuddhe bhūmyāṃ pādau nidhāya tu

हिन्दी अर्थ

मातृश्राद्धं तु पूर्व स्यात् पितृणां स्यादनन्तरम्। पहले मातृश्राद्ध तदनन्तर पितृश्राद्ध करना चाहिए।

English

Manes are satisfied with the meat of fish for two months; with Venison for three months; with the meat of the ram for four months; with the meat of birds for five months; with the meat of goats for six months and with the meat of the spotted antelope for seven months.

अध्याय ७०

श्लोक 2

आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः ।श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखाः

āyuṣyaṃ prāṅmukho bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ / śriyaṃ pratyaṅmukho bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte udaṅmukhāḥ

हिन्दी अर्थ

ततो मातामहानां तु वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतम्॥ ९६ ॥ उसके बाद मातामहादिका श्राद्ध होता है । वृद्धिश्राद्धमे इन्हीं तीन प्रकारके श्राद्धोंका वर्णन हुआ है । देवकार्य (विश्वेदेव कार्य) करनेके अनन्तर पिण्डदान करना चाहिए। दाहिनी ओरसे ही विश्वेदेवकार्य करना चाहिए। देवपूर्व प्रदद्याद् वै न कुर्यादप्रदक्षिणम्। एकाग्रचित्तसे' सव्य होकर पूर्वाभिमुख हो पिण्डदान प्राइमुखो निर्वपेत् पिण्डानृपवीती समाहित: ॥ ९७ ॥ करना चाहिए

English

The Pitrs are propitiated for eight months, if Sraddha is offered with the meat ofpm (deer) and for nine months with the meat of Ruru deer. With the meat of the boar and the buffalo they are propitiated for ten months.

अध्याय ७०

श्लोक 3

पञ्चार्द्रे भोजनं कुर्याद् भूमौ पात्रं निधाय तु ।उपवासेन तत्तुल्यं मनुराह प्रजापतिः

pañcārdre bhojanaṃ kuryād bhūmau pātraṃ nidhāya tu / upavāsena tattulyaṃ manurāha prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्व तु मातरः पूज्या भक्त्या वै सगणेश्वराः । सर्वप्रथम (नान्दीश्राद्धके पूर्व) भक्तिपूर्वक गणेश्वरोंसे

English

With the flesh of rabbit and tortoise, he should propitiate them for eleven months. With the cow's milk and

अध्याय ७०

श्लोक 4

उपलिप्ते शुचौ देशे पादौ प्रक्षाल्य वै करौ ।आचम्यार्द्राननो ऽक्रोधः पञ्चार्द्रे भोजनं चरेत्

upalipte śucau deśe pādau prakṣālya vai karau / ācamyārdrānano 'krodhaḥ pañcārdre bhojanaṃ caret

हिन्दी अर्थ

स्थणिडलेषु विचित्रेषु प्रतिमासु द्विजातिषु॥ ९८ ॥ युक्त (षोडश) मातृकाओंका पूजन करना चाहिए। मनोरम स्थण्डिल, प्रतिमा अथवा ब्राह्मणोंमें पुष्प, धूप, पुष्पैर्धूपैश्च नेवेद्येर्गन्धाद्यैर्भूषणैरपि। नैवेद्य, गन्ध तथा अलंकारों आदिके द्वारा (षोडश पूजयित्वा मातृगणं कुर्याच्छाद्धत्रयं बुध: ॥ ९९ ॥ मातृकाओंका) पूजन करना चाहिए। मातृगणोंकी पूजाकर

English

The Kalasaka, (?) the Mahasalka (sea-crab), the meat of rhinoceros and the red goat and the honey, —the food-stuffs of the sages are capable of being beneficent endlessly.

अध्याय ७०

श्लोक 5

महाव्यहृतिभिस्त्वन्नं परिधायोदकेन तु ।अमृतोपस्तरणमसीत्यापोशानक्रियां चरेत्

mahāvyahṛtibhistvannaṃ paridhāyodakena tu / amṛtopastaraṇamasītyāpośānakriyāṃ caret

हिन्दी अर्थ

विद्वान्को चाहिए कि वह तीनों श्राद्धे करे । मातृपूजन अकृत्वा मातृयागं तु यः श्राद्धं परिवेषयेत्। किये बिना जो श्राद्ध करता है, (षोडश) मातृकाएँ तस्य क्रोधसमाविष्टा हिंसामिच्छन्ति मातरः ॥ १०० ॥ क्रुद्ध होकर उससे अप्रसन्न हो जाती हैं

English

Whether by buying or securing oneself or bringing the dead body (of the animal), the Brahmana should assi¬ duously offer it in the Sraddha. It is called everlasting for him.

अध्याय ७०

श्लोक 6

स्वाहाप्रणवसंयुक्तां प्राणायाद्याहुतिं ततः ।अपानाय ततो हुत्वा व्यानाय तदनन्तरम्

svāhāpraṇavasaṃyuktāṃ prāṇāyādyāhutiṃ tataḥ / apānāya tato hutvā vyānāya tadanantaram

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्वाविंशोऽध्यायः १-पुत्रादिकी उत्पत्तिके समय होनेवाले विशेष श्राद्धके लिये यह व्यवस्था है। सामान्यत: सभी श्राद्धोंमें प्रथम पिता आदिका, अनन्तर माता आदिका श्राद्ध होता है।

English

Here the followers of Pahca-ratra, Kapalika and Pasupata sects are disqualified as these sects were regarded to have been outside the vedic fold due to their recognition of their sectarian Agamas as against the Vedas. Pasupatas of the vedic fold described so elaborately in this Purana are different.

अध्याय ७०

श्लोक 7

उदानाय ततः कुर्यात् समानायेति पञ्चमीम् ।विज्ञाय तत्त्वमेतेषां जुहुयादात्मनि द्विजः

udānāya tataḥ kuryāt samānāyeti pañcamīm / vijñāya tattvameteṣāṃ juhuyādātmani dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

२-यह किसी विशेष श्रौतकर्मके पिण्डदानकी व्यवस्था है। सामान्यत: पिण्डदान दक्षिणाभिमुख एवं अपसव्य होकर किया

English

VV. 21-22. Cf. Manu III. 138-139 but hemodifies his view and allows invitation to a friend in emergency but not an enemy however learned III. 144.

अध्याय ७०

श्लोक 8

शेषमन्नं यथाकामं भुञ्जीतव्यं जनैर्युतम् ।ध्यात्वा तन्मनसा देवमात्मानं वै प्रजापतिम्

śeṣamannaṃ yathākāmaṃ bhuñjītavyaṃ janairyutam / dhyātvā tanmanasā devamātmānaṃ vai prajāpatim

हिन्दी अर्थ

३-ये तीन श्राद्ध-पिता आदि तीन, माता आदि तीन तथा मातामह आदि तीनका समझना चाहिए । नान्दीश्राद्धमें ये तीनों श्राद्ध होते हैं।

English

Manu III. 133.

अध्याय ७०

श्लोक 9

अमृतापिधानमसीत्युपरिष्टादपः पिबेत् ।आचान्तः पुनराचामेदायं गौरिति मन्त्रतः

amṛtāpidhānamasītyupariṣṭādapaḥ pibet / ācāntaḥ punarācāmedāyaṃ gauriti mantrataḥ

हिन्दी अर्थ

आशौच-प्रकरणमें जननाशौच और मरणाशौचकी क्रियाविधि, शुय्द्वि-विधान, सपिण्डता, सद्यःशौच, अन्त्येष्टि-संस्कार, सपिण्डीकरण-विधि, मासिक तथा सांवत्सरिक श्राद्ध आदिका वर्णन

English

VV. 27-47 describe the disqualifications for invitation to a Sraddha. Most of these verses are common to Manu III. 151-166 Cf. Yaj. Smr. I. 222-

अध्याय ७०

श्लोक 10

द्रुपदां वा त्रिरावर्त्य सर्वपापप्रणाशनीम् ।प्राणानां ग्रन्थिरसीत्यालभेद् हृदयं ततः

drupadāṃ vā trirāvartya sarvapāpapraṇāśanīm / prāṇānāṃ granthirasītyālabhed hṛdayaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

नित्यानि चेव कर्माणि काम्यानि च विशेषतः । न कुर्याद् विहितं किञ्चत् स्वाध्यायं मनसापि च शुष्कान्नेन फलेर्वापि वैतानं जुहुयात् तथा

English

N. of an Upanisad.

अध्याय ७०

श्लोक 11

आचम्याङ्गुष्ठमात्रेति पादाङ्गुष्ठे ऽथ दक्षिणे ।निः स्त्रवयेद् हस्तजलमूर्ध्वहस्तः समाहितः

ācamyāṅguṣṭhamātreti pādāṅguṣṭhe 'tha dakṣiṇe / niḥ stravayed hastajalamūrdhvahastaḥ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

सूतके तु सपिण्डानां संस्पर्शो न प्रदुष्यति। सूतकं सूतिकां चेव वर्जयित्वा नृणां पुनः

English

He must be devoted to the performance of Agnihotra. He must be a scholar knowing Nyayas and the six Angas

अध्याय ७०

श्लोक 12

हुतानुमन्त्रणं कुर्यात् श्रद्धायामिति मन्त्रतः ।अथाक्षरेण स्वात्मानं योजयेद् ब्रह्मणेति हि

hutānumantraṇaṃ kuryāt śraddhāyāmiti mantrataḥ / athākṣareṇa svātmānaṃ yojayed brahmaṇeti hi

हिन्दी अर्थ

व्यासजीने कहा--हे द्विजोत्तमो ! विद्वानोंने ब्राह्मणोंके लिये सपिण्डोंकी मृत्यु अथवा जन्म होनेपर दस दिनका आशौच कहा है। (आशौचमें) विशेषरूपसे विहित नित्य तथा काम्य कुछ भी कर्म न करे। मनसे भी स्वाध्याय (वेदाध्ययन) न करे

English

He must be observing vows of sages and a (lit. a minor sage) prospective sage of calm mind who has subdued sense-organs. He must belong to family of hereditary Vedic Teachers. He must be pure ever since the conception. He must be a bestower of a thousand cows.

अध्याय ७०

श्लोक 13

सर्वेषामेव यागानामात्मयागः परः स्मृतः ।यो ऽनेन विधिना कुर्यात् स याति ब्रह्मणः क्षयम्

sarveṣāmeva yāgānāmātmayāgaḥ paraḥ smṛtaḥ / yo 'nena vidhinā kuryāt sa yāti brahmaṇaḥ kṣayam

हिन्दी अर्थ

यज्ञशालाके अग्निकार्यके लिये पवित्र, क्रोधरहित, भूमिदेवरूप ब्राह्मणोंको नियुक्त करना चाहिए। शुष्क अन्न अथवा फूलोंके द्वारा वैतानाग्निमें हवन (श्रौत होम) करना चाहिए

English

He must regularly perform the Candrayana rite. He must be truthful in speech, a knower of the Puranas, devoted to the worship of the preceptor, Devas and the fire-god. He must be devoted to the perfect knowledge.

अध्याय ७०

श्लोक 14

यज्ञोपवीती भुञ्जीत स्त्रग्गन्धालङ्कृतः शुचिः ।सायंप्रापर्नान्तरा वै संध्यायां तु विशेषतः

yajñopavītī bhuñjīta straggandhālaṅkṛtaḥ śuciḥ / sāyaṃprāparnāntarā vai saṃdhyāyāṃ tu viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

दूसरे लोग इन आशौचग्रस्त व्यक्तियोंको स्पर्श न करें और न कोई वस्तु ही उनसे लें। विद्वानोंने चौथे अथवा पाँचवें दिन इनके स्पर्शका विधान किया है। (सपिण्डोंके) जननाशौचमें सपिण्डोंको स्पर्श करनेमें दोष नहीं होता। तथापि उत्पन्न हुए बालक और उसे जन्म देनेवाली (सद्यः) प्रसूता स्त्रीका मनुष्योंको स्पर्श नहीं करना चाहिए

English

One liberated from all sides, of firm mind, an excellent Brahmana who has realised the Brahman, and who is self- possessed, a devotee of Visnu, engaged in the worship of Maha- deva and one called Pahktipavana (one who sanctifies the row in which he sits for meals.)

अध्याय ७०

श्लोक 15

नाद्यात् सूर्यग्रहात् पूर्वमह्नि सायं शशिग्रहात् ।ग्रहकाले च नाश्नीयात् स्नात्वाश्नीयात् तु मुक्तयोः

nādyāt sūryagrahāt pūrvamahni sāyaṃ śaśigrahāt / grahakāle ca nāśnīyāt snātvāśnīyāt tu muktayoḥ

हिन्दी अर्थ

जननाशौचमें वेदका अध्ययन करनेवाला, यज्ञ करनेवाला और वेद जाननेवाला पिता-ये सभी स्नान करनेसे स्पर्श करने योग्य हो जाते हैं। माता दस दिनोंके बाद (स्पर्श-योग्य होती है) निर्गुण अथवा अति-

English

A person who is as follows, should be known as a Paiiktipavana; one who is engaged in non-violence, one who never accepts monetary gifts; one who performs Satra (sacrificial se.ssions) and one who is engaged in charitable gifts.

अध्याय ७०

श्लोक 16

मुक्ते शशिनि भुञ्जीत यदि न स्यान्महानिशा ।अमुक्तयोरस्तङ्गतयोरद्याद् दृष्ट्वा परे ऽहनि

mukte śaśini bhuñjīta yadi na syānmahāniśā / amuktayorastaṅgatayoradyād dṛṣṭvā pare 'hani

हिन्दी अर्थ

निर्गुण लोगोंके लिये दस दिनोंका आशौच कहा गया है। एक, दो अथवा तीन गुणवालोंके लिये चार, तीन या एक दिनमें शुद्धि होनेका विधान है। दस दिन हो जानेपर सम्यक्-रूपसे अध्ययन एवं हवन करना चाहिए। प्रजापति मनुने चौथे दिन (एक गुणवाले अशौची)-के स्पर्शका विधान किया है। क्रियाहीन, मूर्ख, महारोगी और मनमाना आचरण करनेवाले व्यक्तियोंका आशौच मरणपर्यन्त कहा? गया है

English

A Brahmana who is engaged in what is beneficial to his parents, who regularly takes his bath early in the morning, a sage knowing spiritual topics and a person of self control should be known as Pahkti-Pavana.

अध्याय ७०

श्लोक 17

नाश्नीयात् प्रेक्षमाणानामप्रदायैव दुर्मतिः ।न यज्ञशिष्टादन्द् वा न क्रुद्धो नान्यमानसः

nāśnīyāt prekṣamāṇānāmapradāyaiva durmatiḥ / na yajñaśiṣṭādand vā na kruddho nānyamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

१-वेदाध्ययन एवं अग्निहोत्रादि कर्मसे रहितको निर्गुण कहा जाता है। २-जो स्मार्ताग्निमान् है वह एक गुणवाला है। जो स्मार्ताग्निमान् तथा वेदाध्ययनसम्पन्न है, वह दो गुणवाला है। जो इन दोनोंक साथ श्रौताग्निमान् है, वह तीन गुणोंवाला है। (मनु० ३। ५९ कुल्लूकभट्टी)

English

A great Yogin, well-stabilised in perfect knowledge, one who ponders over the meanings of Vedantas; one who has faith, one who is engaged in Sraddha—such a Brahmana is Pahkti-Pavana.

अध्याय ७०

श्लोक 18

आत्मार्थं भोजनं यस्य रत्यर्थं यस्य मैथुनम् ।वृत्यर्थं यस्य चाधीतं निष्फलं तस्य जीवितम्

ātmārthaṃ bhojanaṃ yasya ratyarthaṃ yasya maithunam / vṛtyarthaṃ yasya cādhītaṃ niṣphalaṃ tasya jīvitam

हिन्दी अर्थ

३-इस वचनका तात्पर्य क्रियाहीनता आदिकी "निन्दामें है। प्राक्संस्कारात् त्रिरात्रं स्यात् तस्मादूर्ध्वं दशाहकम्

English

A Brahmana who is engaged in the Vedic lore, one always devoted to celibacy, who is well versed in the Atharva- veda and who desires liberation is a Pahkti-Pavana.

अध्याय ७०

श्लोक 19

यद्भुङ्क्ते वेष्टितशिरा यच्च भुङ्क्ते उदङ्मुखः ।सोपानत्कश्च यद् भुङ्क्ते सर्वं विद्यात् तदासुरम्

yadbhuṅkte veṣṭitaśirā yacca bhuṅkte udaṅmukhaḥ / sopānatkaśca yad bhuṅkte sarvaṃ vidyāt tadāsuram

हिन्दी अर्थ

ऊनद्विवार्षिके प्रेते मातापित्रोस्तदिष्यते। त्रिरात्रेण शुचिस्त्वन्यो यदि ह्यत्यन्तनिर्गुणः

English

A Brahmana who has no common Pravaras (with the performer of the Sraddha) and who belongs to a different Gotra and who is thus unrelated, should be regarded as Pahktipavana.

अध्याय ७०

श्लोक 20

नार्धरात्रे न मध्याह्ने नाजीर्णे नार्द्रवस्त्रधृक् ।न च भिन्नासनगतो न शयानः स्थितो ऽपि वा

nārdharātre na madhyāhne nājīrṇe nārdravastradhṛk / na ca bhinnāsanagato na śayānaḥ sthito 'pi vā

हिन्दी अर्थ

अदन्तजातमरणे पित्रोरेकाहमिष्यते । जातदन्ते त्रिरात्रं स्याद् यदि स्यातां तु निर्गुणौ आदन्तजननात् सद्य आचौलादेकरात्रकम्। त्रिरात्रमौपनयनात् सपिण्डानामुदाहतम्

English

One shall feed a quiescent Yogin engaged in the perfect knowledge of the reality. In his absence, he may feed a Naisthika (perpetual) celibate sage or a religious student who has completed his religious studentship and who takes to the life of a householder.

अध्याय ७०

श्लोक 21

न भिन्नभाजने चैव न भूम्यां न च पाणिषु ।नोच्छिष्टो घृतमादद्यान्न मूर्धानं स्पृशेदपि

na bhinnabhājane caiva na bhūmyāṃ na ca pāṇiṣu / nocchiṣṭo ghṛtamādadyānna mūrdhānaṃ spṛśedapi

हिन्दी अर्थ

सद्यः शौचं सपिण्डानां कर्तव्यं सोदरस्य च। ऊर्ध्व दशाहादेकाहं सोदरो यदि निर्गुणः

English

In his absence, he shall feed a householder who is desirous of salvation and who has no attachment. If all these are not available, one shall feed a householder who is an aspirant.

अध्याय ७०

श्लोक 22

न ब्रह्म कीर्तयन् वापि न निः शेषं न भार्यया ।नान्धकारे न चाकाशे न च देवालयादिषु

na brahma kīrtayan vāpi na niḥ śeṣaṃ na bhāryayā / nāndhakāre na cākāśe na ca devālayādiṣu

हिन्दी अर्थ

एकरात्रं निर्गुणानां चौलादूर्ध्व त्रिरात्रकम् एकरात्रं सपिण्डानां यदि तेऽत्यन्तनिर्गुणाः

English

If an ascetic who knows the Gunas of the Prakrti and all the principles (tattvas) partakes of one's Hauls, the merit that one attains exceeds feeding even a thousand knowers of Vedanta.

अध्याय ७०

श्लोक 23

नैकवस्त्रस्तु भुञ्जीत न यानशयनस्थितः ।न पादुकानिर्गतो ऽथ न हसन् विलपन्नपि

naikavastrastu bhuñjīta na yānaśayanasthitaḥ / na pādukānirgato 'tha na hasan vilapannapi

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंका आशौच तीन रात अथवा दस रात- तकका होता है। (उपनयन) संस्कार होनेके पूर्व (तथा चूडासंस्कारके अनन्तर मृत्यु होनेपर) तीन रातका और (उपनयन) संस्कार होनेपर दस रातका अशौच

English

Hence, with great effort, one should feed a leading Yogin engaged in the pursuit of perfect knowledge of Isvara (in rites pertaining to gods and Pitrs) by means of Havyas and Kauyas. In case he be not available, he should feed other Brahmanas.

अध्याय ७०

श्लोक 24

भुक्त्वैवं सुखमास्थाय तदन्नं परिणामयेत् ।इतिहासपुराणाभ्यां वेदार्थानुपबृंहयेत्

bhuktvaivaṃ sukhamāsthāya tadannaṃ pariṇāmayet / itihāsapurāṇābhyāṃ vedārthānupabṛṃhayet

हिन्दी अर्थ

दो वर्षसे कम अवस्थावाले बालकके मरनेपर केवल माता-पिताको तीन रातका अशौच होता है। अत्यन्त निर्गुण (सपिण्डकी मृत्यु) होनेपर तीन रातमें शुद्धि होती है। बिना दाँतवाले शिशुके मरनेपर माता- पिताको एक दिनका अशौच कहा गया है। यदि माता- पिता निर्गुण हों तो दाँत उत्पन्न हुए शिशुको मृत्यु होनेपर उन्हें तीन रातका अशौच होता है। दाँत उत्पन्न होनेके पूर्वतक बालकको मृत्यु होनेपर सद्य: चूडाकरण-

English

This is the best alternative in the matter of giving Havya and Kmya. The Anukalpc? (next alternative) which is always practised by pious men should be known as follows:

अध्याय ७०

श्लोक 25

ततः संध्यामुपासीत पूर्वोक्तविधिना द्विजः ।आसीनस्तु जपेद् देवीं गायत्रीं पश्चिमां प्रति

tataḥ saṃdhyāmupāsīta pūrvoktavidhinā dvijaḥ / āsīnastu japed devīṃ gāyatrīṃ paścimāṃ prati

हिन्दी अर्थ

संस्कारके पूर्वक एक रात तथा उपनयनसे पूर्वतक तीन रातका आशौच सपिण्डोंके लिये कहा गया हैं। उत्पन्न होते ही बालककी मृत्यु होनेपर पिता और माताको अशौच होता है, किंतु पिता (स्नानके बाद)

English

This is the best alternative in the matter of giving Havya and Kmya. The Anukalpc? (next alternative) which is always practised by pious men should be known as follows:

अध्याय ७०

श्लोक 26

न तिष्ठति तु यः पुर्वां नास्ते संध्यां तु पश्चिमाम् ।स शूद्रेण समो लोके सर्वधर्मविवर्जितः

na tiṣṭhati tu yaḥ purvāṃ nāste saṃdhyāṃ tu paścimām / sa śūdreṇa samo loke sarvadharmavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्पर्शके योग्य होता है। सपिण्डों और सहोदर भाईकी (जन्मसे) दस दिनोंके भीतर मृत्यु होनेपर (स्नानमात्रसे) सद्य: पवित्रता होती है। दस दिनके पश्चात् (मृत्यु होनेपर) एक दिनका अशौच उस सहोदरको होगा जो तदनन्तर दाँत निकलनेतक निर्गुण सपिण्डोंको एक रातका अशौच होता है चौलकर्मके उपरान्त (सपिण्डोंके मरनेपर) तीन रातका अशौच होता है। श्रेष्ठ जनो!

English

This is the best alternative in the matter of giving Havya and Kmya. The Anukalpc? (next alternative) which is always practised by pious men should be known as follows:

अध्याय ७०

श्लोक 27

हुत्वाग्निं विधिवन्मन्त्रैर्भुक्त्वा यज्ञावशिष्टकम् ।सभृत्यबान्धवजनः स्वपेच्छुष्कपदो निशि

hutvāgniṃ vidhivanmantrairbhuktvā yajñāvaśiṣṭakam / sabhṛtyabāndhavajanaḥ svapecchuṣkapado niśi

हिन्दी अर्थ

निकले उनकी मृत्यु होनेपर एक रातका अशौच होता है। 'उपनयनके पूर्व सपिण्डोंकी मृत्यु होनेपर सभी गुणवामोंके लिये स्नानका विधान है, किंतु उपनयनके बाद मृत्यु होनेपर भिन्न स्थिति (अलग-अलग अशौचको

English

This is the best alternative in the matter of giving Havya and Kmya. The Anukalpc? (next alternative) which is always practised by pious men should be known as follows:

अध्याय ७०

श्लोक 28

नोत्तराभिमुखः स्वप्यात् पश्चिमाभिमुखो न च ।न चाकाशे न नग्नो वा नाशुचिर्नासने क्वचित्

nottarābhimukhaḥ svapyāt paścimābhimukho na ca / na cākāśe na nagno vā nāśucirnāsane kvacit

हिन्दी अर्थ

व्यवस्था) होती है छः: महीनेसे पूर्व यदि स्त्रियोंका गर्भस्राव हो जाता है तो जितने महीनेका गर्भ रहता है, उतने ही दिनों- तकका उनका (स्त्रियोंका) अशौच कहा गया है, उसके बाद गर्भपात होनेपर स्त्रियोंके लिये बारह रात्रिका और

English

This is the best alternative in the matter of giving Havya and Kmya. The Anukalpc? (next alternative) which is always practised by pious men should be known as follows:

अध्याय ७०

श्लोक 29

न शीर्णायां तु खट्वायां शून्यागारे न चैव हि ।नानुवंशं न पालाशे शयने वा कदाचन

na śīrṇāyāṃ tu khaṭvāyāṃ śūnyāgāre na caiva hi / nānuvaṃśaṃ na pālāśe śayane vā kadācana

हिन्दी अर्थ

सपिण्डोंके लिये सद्यः शौचका विधान है

English

This is the best alternative in the matter of giving Havya and Kmya. The Anukalpc? (next alternative) which is always practised by pious men should be known as follows:

अध्याय ७०

श्लोक 30

इत्येतदखिलेनोक्तमहन्यहनि वै मया ।ब्राह्मणानां कृत्यजातमपवर्गफलप्रदम्

ityetadakhilenoktamahanyahani vai mayā / brāhmaṇānāṃ kṛtyajātamapavargaphalapradam

हिन्दी अर्थ

गर्भच्युतावहोरात्रै सपिण्डेउत्यन्तनिर्गुणे। यथेष्टाचरणे ज्ञातौ त्रिरात्रमिति निश्चय: यदि स्यात् सूतके सूतिर्मरणे वा मृतिर्भवेत्।

English

This is the best alternative in the matter of giving Havya and Kmya. The Anukalpc? (next alternative) which is always practised by pious men should be known as follows:

अध्याय ७०

श्लोक 31

नास्तिक्यादथवालस्यात् ब्राह्मणो न करोति यः ।स याति नरकान् घोरान् काकयोनौ च जायते

nāstikyādathavālasyāt brāhmaṇo na karoti yaḥ / sa yāti narakān ghorān kākayonau ca jāyate

हिन्दी अर्थ

गर्भत्राव तथा अत्यन्त निर्गुण सपिण्डीकी मृत्यु होनेपर एक अहोरात्रका और मनमाने आचरणवाले जाति-बन्धुके (यहाँ गर्भस्राव होनेपर) तीन रातका अशौच निश्चित है। यदि जननाशौचके मध्य दूसरा

English

This is the best alternative in the matter of giving Havya and Kmya. The Anukalpc? (next alternative) which is always practised by pious men should be known as follows:

अध्याय ७०

श्लोक 32

नान्यो विमुक्तये पन्था मुक्त्वाश्रमविधिं स्वकम् ।तस्मात् कर्माणि कुर्वोत तुष्टये परमेष्ठिनः

nānyo vimuktaye panthā muktvāśramavidhiṃ svakam / tasmāt karmāṇi kurvota tuṣṭaye parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

जननाशौच हो जाय और मरणाशौचके बीचमें दूसरा मरणाशौच पड़ जाय तो प्रथम अशौचके जितने दिन शेष रहते हैं, उतने ही दिनोंमें दूसरे अशौचकी भी - शुद्धि हो जाती है। किंतु प्रथम अशौच एक ही दिनका

English

This is the best alternative in the matter of giving Havya and Kmya. The Anukalpc? (next alternative) which is always practised by pious men should be known as follows:

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 70
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.