Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
72
अध्याय 72 / 95

Book 2 - Adhyaya 21

49 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ49 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७२

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे विशो ऽध्यायः व्यास उवाच स्नात्वा यथोक्तं संतर्प्य पितॄंश्चन्द्रक्षये द्विजः ।पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यात् सौम्यमनाः शुचिः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge viśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca snātvā yathoktaṃ saṃtarpya pitṝṃścandrakṣaye dvijaḥ / piṇḍānvāhāryakaṃ śrāddhaṃ kuryāt saumyamanāḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

अग्नौ मरुप्रपतने वीराध्वन्यप्यनाशके । ब्राह्मणार्थे च संन्यस्ते सद्यः शौचं विधीयते

English

He shall then prepare various kinds of cooked food with diverse pickles and side dishes. In accordance with his ability, he should prepare lambatives, beverages and cooked food.

अध्याय ७२

श्लोक 2

पूर्वमेव परीक्षेत ब्राह्मणं वेदपारगम् ।तीर्थं तद् हव्यकव्यानां प्रदाने चातिथिः स्मृतः

pūrvameva parīkṣeta brāhmaṇaṃ vedapāragam / tīrthaṃ tad havyakavyānāṃ pradāne cātithiḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

नेष्टिकानां वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् । नाशौचं कीर्त्यते सद्भिः पतिते च तथा मृते न चाश्रुपातपिण्डौ वा कार्य श्राद्धादिकं क्वचित्

English

(Defective verse). Then, after midday, he should approach the Brahmanas who have shaved their hairs and pared their nails and give unto them the tooth-brush twig.

अध्याय ७२

श्लोक 3

ये सोमपा विरजसो धर्मज्ञाः शान्तचेतसः ।व्रतिनो नियमस्थाश्च ऋतुकालाभिगामिनः

ye somapā virajaso dharmajñāḥ śāntacetasaḥ / vratino niyamasthāśca ṛtukālābhigāminaḥ

हिन्दी अर्थ

विहितं तस्य नाशौचं नाग्निर्नाप्युदकादिकम्

English

When requested "Ye be seated", they will sit separately. He should give them oil for anointing themselves with as well as water for bath, and various other necessary requisites. These shall be given in vessels made ofUdumbara wood. Everything shall be given with Vaisvadaivatya rites (i.e. uttering VaiWadeva hymns).

अध्याय ७२

श्लोक 4

पञ्चाग्निरप्यधीयानो यजुर्वेदविदेव च ।बह्वृचश्च त्रिसौपर्णस्त्रिमधुर्वाथ यो भवेत्

pañcāgnirapyadhīyāno yajurvedavideva ca / bahvṛcaśca trisauparṇastrimadhurvātha yo bhavet

हिन्दी अर्थ

तस्याशौचं विधातव्यं कार्य चैवोदकादिकम् जाते कुमारे तदहः कामं कुर्यात् प्रतिग्रहम् । हिरण्यधान्यगोवासस्तिलान्नगुडसर्पिषाम्

English

When they return after taking bath, he should greet them with palms joined in reverence. He should offer them Padya and Acamaniya, (water for washing the feet and the Acamana) sipping water-rite in due order.

अध्याय ७२

श्लोक 5

त्रिणाचिकेतच्छन्दोगो ज्येष्ठसामग एव च ।अथर्वशिरसो ऽध्येता रुद्राध्यायी विशेषतः

triṇāciketacchandogo jyeṣṭhasāmaga eva ca / atharvaśiraso 'dhyetā rudrādhyāyī viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

” भिन्न वर्णकी स्त्री होना अन्य युगमें शास्त्रानुसार सम्भव है।

English

The seats of those Brahmanas who had been pre¬ viously invited on behalf of Visve-Devas, are covered with three blades(?) of Darbha grass with their tips towards the East.

अध्याय ७२

श्लोक 6

अग्निहोत्रपरो विद्वान् न्यायविच्च षडङ्गवित् ।मन्त्रब्राह्मणविच्चैव यश्च स्याद् धर्मपाठकः

agnihotraparo vidvān nyāyavicca ṣaḍaṅgavit / mantrabrāhmaṇaviccaiva yaśca syād dharmapāṭhakaḥ

हिन्दी अर्थ

पिता, पितामह तथा प्रपितामह--इन तीनोंसे आगेके पितर लेपभागी होते हें । सात पुरुषोंतक सपिण्डता होती हैं। अविवाहित कन्याओंकी सपिण्डता उसके पिताके सात पुरुषों (पीढ़ीतक)-में होती है और विवाहित स्त्रियोंकी सपिण्डता उसके पतिके साथ (सात पीढ़ीतक) होती है--ऐसा भगवान् ब्रह्माने कहा है। एक पुरुषद्वारा भिन्न वर्णकी स्त्रियाँसे उत्पन्न पुत्रोंको सपिण्डता तीन पीढीतक होती है

English

The seats of the Brahmanas on behalf of the Pitrs are the Darbha grasses facing the South. They must be sprin- Med with water and gingelly seeds.

अध्याय ७२

श्लोक 7

ऋषिव्रती ऋषीकश्च तथा द्वादशवार्षिकः ।ब्रह्मदेयानुसंतानो गर्भशुद्धः सहस्रदः

ṛṣivratī ṛṣīkaśca tathā dvādaśavārṣikaḥ / brahmadeyānusaṃtāno garbhaśuddhaḥ sahasradaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मज्ञानी, ब्रह्मचारी, यज्ञकर्ता, व्रती-ये सभी (किसीका मरण होनेपर) स्नानमात्रसे शुद्ध हो जाते हैं। इसी प्रकार अभिषिक्त राजा एवं प्राणको रक्षा करनेवाले अन्नदाताको भी सद्यः शौच होता है। यज्ञ, विवाहारम्भ, देवपूजनका

English

He should make them sit on these. Touching the seat he should request: "Ye be seated", They shall seat separately.

अध्याय ७२

श्लोक 8

चान्द्रायणव्रतचरः सत्यवादी पुराणवित् ।गुरुदेवाग्निपूजासु प्रसक्तो ज्ञानतत्परः

cāndrāyaṇavratacaraḥ satyavādī purāṇavit / gurudevāgnipūjāsu prasakto jñānatatparaḥ

हिन्दी अर्थ

आरम्भ हो जानेपर तथा दुर्भिक्ष और उपद्रवकी स्थितिमें सद्यः शौच होता है। क्षत्रियों तथा ब्राह्मणोंके साथ मामूली लड़ाई अथवा झडप आदिमें मरनेवालों तथा विद्युत् और सर्पादिके कारण मरनेवालोंका सद्य: शौच कहा गया है। अग्निमें गिरकर अथवा मरुस्थलमें मरनेपर, दुर्गम मार्गमें गमन और अकाल-मृत्युपर, ब्राह्मणके लिये मरनेपर तथा संन्यासी होनेके उपरान्त मृत्यु होनेपर सद्यः शौचका विधान है

English

Two (Brahmanas) shall represent Visvedevas (?) They shall face the east. Three Brahmanas represent the Pitrs They face the north. One shall represent PitamaAd (grandfather) and one shall represent Matamaha (maternal grandfather) Or one Brahmana represents gods and one paternal and maternal grandfather.

अध्याय ७२

श्लोक 9

विमुक्तः सर्वतो धीरो ब्रह्मभूतो द्विजोत्तमः ।महादेवार्चनरतो वैष्णवः पङ्क्तिपावनः

vimuktaḥ sarvato dhīro brahmabhūto dvijottamaḥ / mahādevārcanarato vaiṣṇavaḥ paṅktipāvanaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्वानोंने नैष्ठिक अर्थात् जीवनभर ब्रह्मचर्यका व्रत धारण करनेवाले ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ- धर्मावलम्बी, यति तथा ब्रह्मचारीकी मृत्यु होनेपर और पतित व्यक्तिकी मृत्यु होनेपर अशौच नहीं बताया है। पतित व्यक्तियोंका

English

Five things are spoiled if performed elaborately in a crowd, viz.-hospitality, purity of the place (of respect), the time of respect, cleanliness, and the selection of a Brahmana. Hence one shall not wish for elaborateness and a big gathering.

अध्याय ७२

श्लोक 10

अहिंसानिरतो नित्यमप्रतिग्रहणस्तथा ।सत्रिणो दाननिरता विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः

ahiṃsānirato nityamapratigrahaṇastathā / satriṇo dānaniratā vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ

हिन्दी अर्थ

न दाह होता है, न अन्त्येष्टि-संस्कार होता है और न अस्थिसंचय ही होता है । उनके लिये अश्रुपात, पिण्डदान तथा श्राद्धादि कार्य भी कभी नहीं करने चाहिए जो व्यक्ति अग्नि तथा विष आदिके द्वारा स्वयं अपनी आत्महत्या करता है, उसके निमित्त अशौच, दाह तथा उदकदान आदिका विधान नहीं है। यदि कोई प्रमादवश अग्नि अथवा विष आदिद्वारा मर जाता

English

Or one shall feed only one Brahmana who is a master of the Vedas, endowed with learning, good conduct etc. and devoid of evil characteristics.

अध्याय ७२

श्लोक 11

युवानः श्रोत्रियाः स्वस्था महायज्ञपरायणाः ।सावित्रीजापनिरता ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः

yuvānaḥ śrotriyāḥ svasthā mahāyajñaparāyaṇāḥ / sāvitrījāpaniratā brāhmaṇāḥ paṅktipāvanāḥ

हिन्दी अर्थ

है, उसके (सम्बन्धियोंके) लिये अशौचका विधान है और उदकदान आदि भी करना चाहिए। पुत्रका जन्म

English

Out of all articles of food thereof, he should take a portion (in a vessel and offer it to the Brahmana representing gods, in the shrine, and then pass it to others.

अध्याय ७२

श्लोक 12

कुलीनाः श्रुतवन्तश्च शीलवन्तस्तपस्विनः ।अग्निचित्स्नातका विप्रा विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः

kulīnāḥ śrutavantaśca śīlavantastapasvinaḥ / agnicitsnātakā viprā vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ

हिन्दी अर्थ

गुड़ तथा घृत-इन वस्तुओंका इच्छापूर्वक (कार्पण्यरहित होकर) दान करना चाहिए फलानि पुष्पं शाकं च लवणं काष्ठमेव च।

English

He shall consign that cooked food to the fire. He should give that to a Brahmacarin. Hence, one shall feed only one Brahmana but he should be an excellent scholar.

अध्याय ७२

श्लोक 13

मातापित्रोर्हिते युक्तः प्रातः स्नायी तथा द्विजः ।अध्यात्मविन्मुनिर्दान्तो विज्ञेयः पङ्क्तिपावनः

mātāpitrorhite yuktaḥ prātaḥ snāyī tathā dvijaḥ / adhyātmavinmunirdānto vijñeyaḥ paṅktipāvanaḥ

हिन्दी अर्थ

आशचिनां गृहाद ग्राहं शुष्कान्नं चैव नित्यशः

English

If a mendicant or a Brahmacarin be present for the purpose of food and he seats himself in the raddha, one should feed him also.

अध्याय ७२

श्लोक 14

ज्ञाननिष्ठो महायोगी वेदान्तार्थविचिन्तकः ।श्रद्धालुः श्राद्धनिरतो ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः

jñānaniṣṭho mahāyogī vedāntārthavicintakaḥ / śraddhāluḥ śrāddhanirato brāhmaṇaḥ paṅktipāvanaḥ

हिन्दी अर्थ

अनाहिताग्निर्गृहोण लौकिकेनेतरो जनः दाहः कार्यो यथान्यायं सपिण्डैः श्रद्धयान्वितेः

English

Sraddha wherein the guest does not partake of the food, is not praised. Hence, guests should be worshipped in the Sraddhas by the Brahmanas.

अध्याय ७२

श्लोक 15

वेदविद्यारतः स्नातो ब्रह्मचर्यपरः सदा ।अथर्वणो मुमुक्षुश्च ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः

vedavidyārataḥ snāto brahmacaryaparaḥ sadā / atharvaṇo mumukṣuśca brāhmaṇaḥ paṅktipāvanaḥ

हिन्दी अर्थ

द्वितीयेऽहनि कर्तव्यं क्षुरकर्म सबान्धवैः ।

English

Those twice-born ones who partake of the food in a Sraddha devoid of hospitality (to a guest), are reborn as crows. There is no doubt about this. The performer of the Sraddha too (is reborn as a crow).

अध्याय ७२

श्लोक 16

असमानप्रवरको ह्यसगोत्रस्तथैव च ।असंबन्धी च विज्ञेयो ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः

asamānapravarako hyasagotrastathaiva ca / asaṃbandhī ca vijñeyo brāhmaṇaḥ paṅktipāvanaḥ

हिन्दी अर्थ

एकादशेऽह्नि कुर्वीत प्रेतमुद्दिश्य भावतः। द्वादशे वाथ कर्तव्यमनिन्द्ये त्वथवाहनि। एकं पवित्रमेकोऽर्घः पिण्डपात्रं तथैव च एवं मृताह्नि कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरम्। सपिण्डीकरणं प्रोक्तं पूर्ण संवत्सरे पुनः

English

The following shall be shunned and kept at a great distance from Sraddhas viz. one who is deficient in any limb, a fallen one, a leper, one with running sores, an atheist, a cock, a pig and a dog.

अध्याय ७२

श्लोक 17

भोजयेद् योगिनं पूर्वं तत्त्वज्ञानरतं यतिम् ।अलाभे नैष्ठिकं दान्तमुपकुर्वाणकं तथा

bhojayed yoginaṃ pūrvaṃ tattvajñānarataṃ yatim / alābhe naiṣṭhikaṃ dāntamupakurvāṇakaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

प्रेतार्घ पितृपात्रेषु पात्रमासेचयेत् ततः

English

One shall avoid a loathsome fellow, an unclean fellow, the naked one, the intoxicated one, the rogue, a women in her monthly course, the blue-garmented, the ochre-garmented and the heretic.

अध्याय ७२

श्लोक 18

तदलाभे गृहस्थं तु मुमुक्षुं सङ्गवर्जितम् ।सर्वालाभे साधकं वा गृहस्थमपि भोजयेत्

tadalābhe gṛhasthaṃ tu mumukṣuṃ saṅgavarjitam / sarvālābhe sādhakaṃ vā gṛhasthamapi bhojayet

हिन्दी अर्थ

आशौची व्यक्तियोंके घरोंसे फल, पुष्प, शाक, लवण, काष्ठ, मट्टा, दही, घी, तेल, औषधि तथा क्षीर और शुष्कान्नको नित्य ग्रहण किया जा सकता! है। आहिताग्नि श्रोत्रियका दाह-संस्कार तीनों अग्नियोंसे यथाविधि करना चाहिए और अनाहिताग्निका दाह गृह्याग्निसे तथा दूसरे सामान्य लोगोंका दाह लौकिक अग्निसे करना चाहिए। (मृत व्यक्तिके) देहका अभाव (शव न मिलनेपर) होनेपर पलाशके पत्तोंसे उसके ही

English

Whatever rite is performed in a Sraddha towards the Brahmanas shall be performed alongwith Vaisvadeva rites or invoking Visvedevas.

अध्याय ७२

श्लोक 19

प्रकृतेर्गुणतत्त्वज्ञो यस्याश्नाति यतिर्हविः ।फलं वेदविदां तस्य सहस्रादतिरिच्यते

prakṛterguṇatattvajño yasyāśnāti yatirhaviḥ / phalaṃ vedavidāṃ tasya sahasrādatiricyate

हिन्दी अर्थ

समान आकृति बनाकर सपिण्डीजनोंको चाहिए कि वे श्रद्धायुक्त होकर विधिपूर्वक दाह-संस्कार करें

English

Even as they are seated, one should bedeck them in ornaments, garlands, coronets, fumigating incenses and unguents.

अध्याय ७२

श्लोक 20

तस्माद् यत्नेन योगीन्द्रमीश्वरज्ञानतत्परम् ।भोजयेद् हव्यकव्येषु अलाभादितरान् द्विजान्

tasmād yatnena yogīndramīśvarajñānatatparam / bhojayed havyakavyeṣu alābhāditarān dvijān

हिन्दी अर्थ

सभी बान्धवोंको संयमपूर्वक दस दिनोंतक (मृत व्यक्तिके) नाम तथा गोत्रका उच्चारण करते हुए स्नानके गीले वस्त्र पहने हुए ही एक बार जलदान करा चाहिए। प्रेतके निमित्त यथाविधि प्रातःसे सायंकाल (अर्थात् दिनमें किसी भी समय) प्रतिदिन पिण्डदान करना चाहिए और चौथे दिनसे घरके द्वारपर (अभ्यागत) ब्राह्मणोंको भोजन कराना चाहिए

English

Then with the permission of the Brahmanas, he should invoke Devas by means of the Rk Visvedevdsah (RV. II, 41. 13) etc. H e shall duly recite it and face the north.

अध्याय ७२

श्लोक 21

एष वै प्रथमः कल्पः प्रिदाने हव्यकव्ययोः ।अनुकल्पस्त्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः

eṣa vai prathamaḥ kalpaḥ pridāne havyakavyayoḥ / anukalpastvayaṃ jñeyaḥ sadā sadbhiranuṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

दूसरे दिन बान्धवोंके साथ क्षौरकर्म करना चाहिए। चौथे दिन बन्धुओंसहित अस्थिसंचयन करना चाहिए। अस्थिसंचयनसे पूर्व श्रद्धापूर्वक पवित्र अयुग्म (विषम संख्यावाले) ब्राह्मणोंको भोजन कराना चाहिए। पाँचवें,

English

He shall then turn round anticlockwise and face the south, repeating the Rk. Usantas Tvd (RV. X. 16. 12) etc. the learned man shall invoke the Pitrs,

अध्याय ७२

श्लोक 22

मातामहं मातुलं च स्वस्त्रीयं श्वशुरं गुरुम् ।दौहित्रं विट्पतिं बन्धुमृत्विग्याज्यौ च भोजयेत्

mātāmahaṃ mātulaṃ ca svastrīyaṃ śvaśuraṃ gurum / dauhitraṃ viṭpatiṃ bandhumṛtvigyājyau ca bhojayet

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंको भोजन कराना चाहिए। इसे नवश्राद्ध जानना चाहिए। प्रेतके निमित्त ग्यारहवें, बारहवें अथवा किसी अनिन्दित दिनमें श्रद्धापूर्वक श्राद्ध करना चाहिए। इस श्राद्धमें एक पवित्र, एक अर्घ और एक ही पिण्डपात्र इसी प्रकार एक वर्षतक प्रत्येक महीनेमें मृत्युकी तिथिको श्राद्ध करना चाहिए। संवत्सर (वर्ष)-के पूर्ण हो जानेपर सपिण्डीकरण श्राद्ध करनेका विधान किया गया है। है द्विजोत्तमो! प्रेतादि अर्थात् प्रेत, पितामह,

English

Homa should be performed by one with the Kusa grass in the hand, wearing the sacred thread in the normal manner. All the rites of the Pitrs should be performed with the sacred thread worn over the right shoulder and under the left arm. The Vaisvadeva rite is performed like Homa.

अध्याय ७२

श्लोक 23

न श्राद्धे भोजयेन्मित्रं धनैः कार्यो ऽस्य संग्रहः ।पैशाची दक्षिणा सा हि नैवामुत्र फलप्रदा

na śrāddhe bhojayenmitraṃ dhanaiḥ kāryo 'sya saṃgrahaḥ / paiśācī dakṣiṇā sā hi naivāmutra phalapradā

हिन्दी अर्थ

प्रपितामह तथा वृद्ध प्रपितामहके उद्देश्यसे चार अर्ध- पात्र बनाना चाहिए और पितृपात्रॉमें प्रेतपात्रका अर्घ डालना चाहिए

English

While rendering homage to Devas, one shall always kneel upon the right knee; and during the obeisance and service to the Pitrs one shall kneel upon the other knee.

अध्याय ७२

श्लोक 24

काम श्राद्धे ऽर्चयेन्मित्रं नाभिरूपमपि त्वरिम् ।द्विषता हि हविर्भुक्तं भवति प्रेत्य निष्फलम्

kāma śrāddhe 'rcayenmitraṃ nābhirūpamapi tvarim / dviṣatā hi havirbhuktaṃ bhavati pretya niṣphalam

हिन्दी अर्थ

१-यहाँ नित्य ग्रहणका इतना ही अर्थ है कि अनिवार्य होनेपर ये वस्तुएँ कभी भी ली जा सकती हैं। रागतः इन्हें ग्रहण नही २-स्मार्त अग्न्याधान करनेवालेको भी अनाहिताग्नि ही माना जाता है।

English

At the time he should repeat the Mantra Somaya vai pitrmate svadha namah [svadha and obeisance into Soma (the deity) with the Pitps]. Then he shall perform Homa by saying Agnaye kavya-vahdya svadha [svadha unto Agni (fire- god) the bearer of Kavyas].

अध्याय ७२

श्लोक 25

ब्राह्मणो ह्यनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति ।तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते

brāhmaṇo hyanadhīyānastṛṇāgniriva śāmyati / tasmai havyaṃ na dātavyaṃ na hi bhasmani hūyate

हिन्दी अर्थ

सपिण्डीकरणं श्राद्धं देवपूर्व विधीयते

English

In case fire is not available one should make use of the right hand of the Brahmanas. Or he shall perform it near god Mahadeva or in a cowshed with due concentration.

अध्याय ७२

श्लोक 26

यथेरिणे बीजमुप्त्वा न वप्ता लभते फलम् ।तथानृचे हविर्दत्त्वा न दाता लभते फलम्

yatheriṇe bījamuptvā na vaptā labhate phalam / tathānṛce havirdattvā na dātā labhate phalam

हिन्दी अर्थ

दद्याच्यान्नं सोदकुम्भं प्रत्यहं प्रेतधर्मतः प्रतिसंवत्सरं कार्य विधिरेष सनातनः

English

After placing the Pindas he shall wipe off the hand on the Darbha grass to remove the greasiness to Pitrs who partake of the Lepa?- He should then perform the Acamana rite thrice. He shall smell the cooked rice thrice slowly. The knowerof the Mantras then shall make obeisance unto the Pitrs.

अध्याय ७२

श्लोक 27

यावतो ग्रसते पिण्डान् हव्यकव्येष्वमन्त्रवित् ।तावतो ग्रसते प्रेत्य दीप्तान् स्थूलांस्त्वयोगुडान्

yāvato grasate piṇḍān havyakavyeṣvamantravit / tāvato grasate pretya dīptān sthūlāṃstvayoguḍān

हिन्दी अर्थ

मातापित्रोः सुतैः कार्य पिण्डदानादिकं च यत्। पत्नी कुर्यात् सुताभावे पत्यभावे सहोदरः

English

The remainder of the holy water, he should pour round and near the Pindas. After offering the Pindas he shall smell the Pindas with great concentration.

अध्याय ७२

श्लोक 28

अपि विद्याकुलैर्युक्ता हीनवृत्ता नराधमाः ।यत्रैते भुञ्जते हव्यं तद् भवेदासुर द्विजाः

api vidyākulairyuktā hīnavṛttā narādhamāḥ / yatraite bhuñjate havyaṃ tad bhavedāsura dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

सत्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्य इहेष्यते स्वधर्मपरमो नित्यमीश्वरार्पितमानसः। प्रापनोति तत् परं स्थानं यदुक्तं वेदवादिभिः

English

He shall then feed the Brahmanas duly with the rice other than that of the Pindas. He should also offer them meat, pies, etc. of various kinds, auspiciously prepared in accordance with the Sraddha Kalpa.

अध्याय ७२

श्लोक 29

यस्य वेदश्च वेदी च विच्छिद्येते त्रिपूरुषम् ।स वै दुर्ब्राह्मणो नार्हः श्राद्धादिषु कदाचन

yasya vedaśca vedī ca vicchidyete tripūruṣam / sa vai durbrāhmaṇo nārhaḥ śrāddhādiṣu kadācana

हिन्दी अर्थ

“ये समाना:० ' इन दो मन्त्रोंका उच्चारणकर पितामहादिके पिण्डोंमें प्रेतपिण्डको मिलाना चाहिए । देवश्राद्ध करनेके अनन्तर सपिण्डीकरण श्राद्ध करना चाहिए। पहले पितरोंका आवाहनकर पुनः प्रेतका आवाहन करना

English

Then when they have finished taking food, he should inquire of them about the remainder of the food. On being per¬ mitted by those Brahmanas he shall do so as they say.

अध्याय ७२

श्लोक 30

शूद्रप्रेष्यो भृतो राज्ञो वृषलो ग्रामयाजकः ।बधबन्धोपजीवी च षडेते ब्रह्मबन्धवः

śūdrapreṣyo bhṛto rājño vṛṣalo grāmayājakaḥ / badhabandhopajīvī ca ṣaḍete brahmabandhavaḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। जिन प्रेतोंका सपिण्डीकरण कर लिया जाता है, उनकी श्राद्धक्रिया पृथक् नहीं होती। जो (सपिण्डीकृत प्रेतका) पृथक् पिण्डदान करता है, वह पितृघाती कहलाता है पिताके मर जानेपर पुत्रको वर्षपर्यन्त पिण्डदान करना चाहिए। प्रतिदिन प्रेतधर्मानुसार उदककुम्भ एवं अन्नका दान करना चाहिए। प्रत्येक वर्ष पार्वण- विधानके अनुसार सांवत्सरिक श्राद्ध करना चाहिए।

English

In the Pitr rite one shall say Svaditam (May it be well tasted). In the cow-sheds it shall be mentioned thus— SuSrtam (well-cooked). In [prosperity it shall be mentioned thus; Sampannam —well endowed. In regard to a Deva iSewitoOT (served) should be mentioned.

अध्याय ७२

श्लोक 31

दत्तानुयोगान् वृत्यर्थं पतितान् मनुरब्रवीत् ।वेदविक्रायिणो ह्येते श्राद्धादिषु विगर्हिताः

dattānuyogān vṛtyarthaṃ patitān manurabravīt / vedavikrāyiṇo hyete śrāddhādiṣu vigarhitāḥ

हिन्दी अर्थ

यही सनातन विधि है? । पुत्रोंको माता-पिताका पिण्डदान आदि जो कार्य है, वह सब करना चाहिए। पुत्रके अभाव होनेपर पली करे और पत्नीकै अभाव होनेपर सहोदर भाई करे। अथवा (पुत्रादि श्राद्ध न कर सकें

English

After bidding farewell to the Brahmanas he should stand before the Pitrs silently facing the southern direction. He shall then beg of the Pitrs the following boons:

अध्याय ७२

श्लोक 32

श्रुतिविक्रयिणो ये तु परपूर्वासमुद्भवाः ।असमानान् याजयन्ति पतितास्ते प्रकीर्तिताः

śrutivikrayiṇo ye tu parapūrvāsamudbhavāḥ / asamānān yājayanti patitāste prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

या इनके अभावमें) सभी दान आदि कर्म करनेके बाद समाहित होकर मनुष्यको श्रद्धापूर्वक यथाविधान जीते हुए ही श्राद्ध कर लेना चाहिए (इससे श्राद्धकी अनिवार्यता स्पष्ट है) ॥ ८८--९१॥ इस प्रकार मेने आप लोगोंको गृहस्थोंकी क्रिया- विधि सम्यक्रूपसे बतलायी। स्त्रियोंका तो पतिकी सेवा करना ही एकमात्र धर्म है, उनका अन्य कोई धर्म नहीं कहा गया है। नित्य अपने धर्मका पालन करनेवाला

English

"May the liberal person flourish. May the Vedas and our progeny flourish. May not our faith slip off. May there be much with us for giving."

अध्याय ७२

श्लोक 33

असंस्कृताध्यापका ये भृत्या वाध्यापयन्ति ये ।अधीयते तथा वेदान् पतितास्ते प्रकीर्तिताः

asaṃskṛtādhyāpakā ye bhṛtyā vādhyāpayanti ye / adhīyate tathā vedān patitāste prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

और भगवानूमें समर्पित मनवाला वेदज्ञोंद्वारा बताये गये उस परम पदको प्राप्त करता है

English

The Pindas may be given to cows, goats, or Brahmanas or cast into fire or water. The wife, desirous of a son, may eat the middle Pinda.

अध्याय ७२

श्लोक 34

वृद्धश्रावकनिर्ग्रन्थाः पञ्चरात्रविदो जनाः ।कापालिकाः पाशुपताः पाषण्डा ये च तद्विधाः

vṛddhaśrāvakanirgranthāḥ pañcarātravido janāḥ / kāpālikāḥ pāśupatāḥ pāṣaṇḍā ye ca tadvidhāḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे बद्साहस्रथां संहितायामुपरिविभागे त्रयोविशोऽध्यायः १-इस वचनका तात्पर्य प्रतिवर्ष पार्वणश्राद्धमें है । सांवत्सरिक (एको्दिष्टश्राद्ध)-की विधि पार्वणविधिसे भिन्न है। २-इस अध्यायमें श्राद्ध एवं अशौचका विधान संक्षेपमें सांकेतिक मात्र है। इसी आधारपर निर्णय नहीं लेना चाहिए। विभिन्न

English

One shall not rest the knee on the ground nor shall be furious. He shall not utter a falsehood. He shall not touch food with the foot. Nor shall he shun and reject it.

अध्याय ७२

श्लोक 35

यस्याश्नन्ति हवींष्येते दुरात्मानस्तु तामसाः ।न तस्य तद् भवेच्छ्राद्धं प्रेत्य चेह फलप्रदम्

yasyāśnanti havīṃṣyete durātmānastu tāmasāḥ / na tasya tad bhavecchrāddhaṃ pretya ceha phalapradam

हिन्दी अर्थ

निवन्धग्रन्थोसे श्राद्ध एवं अशौच-सम्बन्धी समस्त वचनोंका समाकलन कर सामान्य एवं अपवाद वचनादिकोंकी व्यवस्थाकर निष्कृष्ट निर्णय किया गया है । अत: उन्हींके आधारपर अन्तिम निर्णय लेना चाहिए । निबन्ध्रन्थोंमें सभी वचनोंका समन्वयकर युग, देश, काल आदिको दृष्टिसे स्पष्ट व्यवस्था की गयी है।

English

The demons take away the benefit of what is partaken of in fury or against the conventional procedure or when served by one who prattles.

अध्याय ७२

श्लोक 36

अनाश्रमो यो द्विजः स्यादाश्रमी वा निरर्थकः ।मिथ्याश्रमी च ते विप्रा विज्ञेयाः पङ्क्तिदूषकाः

anāśramo yo dvijaḥ syādāśramī vā nirarthakaḥ / mithyāśramī ca te viprā vijñeyāḥ paṅktidūṣakāḥ

हिन्दी अर्थ

३८० कूर्मपुराण अग्निहोत्रका माहात्म्य, अग्निहोत्रीके कर्तव्य, श्रौत एवं स्मार्तरूप द्विविध धर्म, तृतीय शिष्टराचारधर्म, वेद, धर्मशास्त्र और पुराणसे धर्मका

English

O excellent Brahmanas one should not stand near if one perspires profusely, he should not see* the crows and other birds going contrary to the natural order. The Pitrs desirous of eating, come there assuming those forms.

अध्याय ७२

श्लोक 37

दुश्चर्मा कुनखी कुष्ठी श्वित्री च श्यावदन्तकः ।विद्धप्रजननश्चैव स्तेनः क्लीबो ऽथ नास्तिकः

duścarmā kunakhī kuṣṭhī śvitrī ca śyāvadantakaḥ / viddhaprajananaścaiva stenaḥ klībo 'tha nāstikaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यास उवाच व्यासजीने कहा--सहैव सायं और प्रातः अग्निहोत्र

English

O excellent Brahmanas one should not stand near if one perspires profusely, he should not see* the crows and other birds going contrary to the natural order. The Pitrs desirous of eating, come there assuming those forms.

अध्याय ७२

श्लोक 38

मद्यपो वृषलीसक्तो वीरहा दिधिषूपतिः ।आगारदाही कुण्डाशी सोमविक्रयिणो द्विजाः

madyapo vṛṣalīsakto vīrahā didhiṣūpatiḥ / āgāradāhī kuṇḍāśī somavikrayiṇo dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निहोत्र करना चाहिए । पक्षके अन्तमें अमावास्या और पौर्णमासीको अग्निहोत्रं तु जुहुयादाद्यन्तेऽहर्निशोः सदा। हवन (दर्शेष्टि एवं पौर्णमासेष्टि) करना चाहिए। द्विजको दर्शेन चैव पक्षान्ते पौर्णमासेन चैव हि॥ १ ॥ फसल कट जानेपर नवशस्येष्टि, ऋतुकी समाप्तिपर शस्यान्ते नवशस्येष्टया तथर्त्वन्ते द्विजोऽध्वरः । (किया जानेवाला) यज्ञ एवं अयनके अन्तमं अर्थात् पशुना त्वयनस्यान्ते समान्ते सौमिकैर्मखैः॥ २ ॥ छः ४: महीनेपर संवत्सरके अन्तमें सौमिक याग करना चाहिए। दीर्घ आयुकी इच्छा करनेवाले अग्निहोत्री

English

O excellent Brahmanas one should not stand near if one perspires profusely, he should not see* the crows and other birds going contrary to the natural order. The Pitrs desirous of eating, come there assuming those forms.

अध्याय ७२

श्लोक 39

परिवेत्ता तथा हिंस्त्रः परिवित्तिर्निराकृतिः ।पौनर्भवः कुसीदी च तथा नक्षत्रदर्शकः

parivettā tathā hiṃstraḥ parivittirnirākṛtiḥ / paunarbhavaḥ kusīdī ca tathā nakṣatradarśakaḥ

हिन्दी अर्थ

नानिष्ठा नवशस्येष्ट्या पशुना वाग्रिमान् द्विज: । द्विजको नवशस्येष्टि किये बिना नया अन्न नहीं खाना नवान्नमद्यान्मांसं वा दीर्घमायुर्जिजीविषुः॥ ३ ॥ चाहिए। नवीन अन्नका आग्निमें हवन किये विना नवेनान्नेन चानिष्ठा पशुहव्येन चाग्नयः। नवान्न खानेका इच्छुक व्यक्ति अपने प्राणोको ही

English

O excellent Brahmanas one should not stand near if one perspires profusely, he should not see* the crows and other birds going contrary to the natural order. The Pitrs desirous of eating, come there assuming those forms.

अध्याय ७२

श्लोक 40

गीतवादित्रनिरतो व्याधितः काण एव च ।हीनाङ्गश्चातिरिक्ताङ्गो ह्यवकीर्णिस्तथैव च

gītavāditranirato vyādhitaḥ kāṇa eva ca / hīnāṅgaścātiriktāṅgo hyavakīrṇistathaiva ca

हिन्दी अर्थ

पर्वोमें सावित्रीहोम प्राणानेवात्तुमिच्छन्ति नवान्नामिषगृद्धिनः॥ ४ ॥ खाना चाहता है। प्रत्येक पर्वोमें नित्य ही सा ओं अं तु गाब्द शान्ति-होम करना चाहिए तथा अष्टकाओं और सावित्रान् शान्तिहोमांश्च कुर्यात् पर्वसु नित्यशः। अन्वष्टकाओंमें नियमसे नित्य पितरोंकी अर्चना करनी पितृंश्चैवाष्टकास्वर्चन् नित्यमन्वष्टकासु च॥ ५ ॥ चाहिए

English

O excellent Brahmanas one should not stand near if one perspires profusely, he should not see* the crows and other birds going contrary to the natural order. The Pitrs desirous of eating, come there assuming those forms.

अध्याय ७२

श्लोक 41

कन्यादूषी कुण्डगोलौ अभिशस्तो ऽथ देवलः ।मित्रध्रुक् पिशुनश्चैव नित्यं भार्यानुवर्तकः

kanyādūṣī kuṇḍagolau abhiśasto 'tha devalaḥ / mitradhruk piśunaścaiva nityaṃ bhāryānuvartakaḥ

हिन्दी अर्थ

एष धर्मः परो नित्यमपधर्मोऽन्य उच्यते। गृहस्थाश्रममें निवास करनेवाले तीनों वर्णों (द्विजाति)-

English

O excellent Brahmanas one should not stand near if one perspires profusely, he should not see* the crows and other birds going contrary to the natural order. The Pitrs desirous of eating, come there assuming those forms.

अध्याय ७२

श्लोक 42

मातापित्रोर्गुरोस्त्यागी दारत्यागी तथैव च ।गोत्रभिद् भ्रष्टशौचश्च काण्डस्पृष्टस्तथैव च

mātāpitrorgurostyāgī dāratyāgī tathaiva ca / gotrabhid bhraṣṭaśaucaśca kāṇḍaspṛṣṭastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

त्रयाणामिह वर्णानां गृहस्थाश्रमवासिनाम्॥ ६ ॥ का यह नियमित श्रेष्ठ धर्म है, अन्य धर्म अपधमं कहलाता है। नास्तिकता अथवा आलस्यके कारण जो नास्तिक्यादथवालस्याद् योऽग्रीन् नाधातुमिच्छति। अग्नियोंका आधान एवं यज्ञसे यजन नहीं करना चाहता, यजेत वा न यज्ञेन स याति नरकान् बहून्॥ ७ ॥ वह बहुतसे नरकोंमें जाता है

English

O excellent Brahmanas one should not stand near if one perspires profusely, he should not see* the crows and other birds going contrary to the natural order. The Pitrs desirous of eating, come there assuming those forms.

अध्याय ७२

श्लोक 43

अनपत्यः कूटसाक्षी याचको रङ्गजीवकः ।समुद्रयायी कृतहा तथा समयभेदकः

anapatyaḥ kūṭasākṣī yācako raṅgajīvakaḥ / samudrayāyī kṛtahā tathā samayabhedakaḥ

हिन्दी अर्थ

तामिस्त्रमन्धतामिस्त्र महारौरवरौरवौ। विप्रो! (अग्न्याधान आदि कृत्य न करनेवाला)

English

O excellent Brahmanas one should not stand near if one perspires profusely, he should not see* the crows and other birds going contrary to the natural order. The Pitrs desirous of eating, come there assuming those forms.

अध्याय ७२

श्लोक 44

देवनिन्दापरश्चैव वेदनिन्दारतस्तथा ।द्विजनिन्दारतश्चैते वर्ज्याः श्राद्धादिकर्मसु

devanindāparaścaiva vedanindāratastathā / dvijanindārataścaite varjyāḥ śrāddhādikarmasu

हिन्दी अर्थ

कुम्भीपाकं वैतरणीमसिपत्रवनं तथा॥ ८ ॥ वह दुर्मति तामिस्र, अन्धतामिस्र, महारौरव, रौरव, नरकोंको प्राकर बादमें अन्त्यजोंके कुल तथा शूद्रयोनिमें जन्म लेता है। अत: विशेषरूपसे विशुद्धात्मा ब्राह्मणोंको

English

O excellent Brahmanas one should not stand near if one perspires profusely, he should not see* the crows and other birds going contrary to the natural order. The Pitrs desirous of eating, come there assuming those forms.

अध्याय ७२

श्लोक 45

कृतघ्नः पिशुनः क्रूरो नास्तिको वेदनिन्दकः ।मित्रध्रुक् कुहकश्चैव विशेषात् पङ्क्तिदूषकाः

kṛtaghnaḥ piśunaḥ krūro nāstiko vedanindakaḥ / mitradhruk kuhakaścaiva viśeṣāt paṅktidūṣakāḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणो हि विशेषतः। सभी प्रकारके प्रयल्रोंद्वारा अग्निका आधानकर परमेश्वरका

English

O excellent Brahmanas one should not stand near if one perspires profusely, he should not see* the crows and other birds going contrary to the natural order. The Pitrs desirous of eating, come there assuming those forms.

अध्याय ७२

श्लोक 46

सर्वे पुनरभोज्यान्नास्त्वदानार्हाश्च कर्मसु ।ब्रह्मभावनिरस्ताश्च वर्जनीयाः प्रयत्नतः

sarve punarabhojyānnāstvadānārhāśca karmasu / brahmabhāvanirastāśca varjanīyāḥ prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

आधायाग्निं विशुद्धात्मा यजेत परमेश्वरम्। यजन-पूजन करना चाहिए। द्विजोंके लिये अग्निहोत्रसे तलाक काड FRR श्रेष्ठ कोई अन्य धर्म नहीं है। इसलिये अग्निहोत्रके अग्निहोत्रात् परो धर्मो द्विजानां नेह विद्यते। द्वारा नित्य शाश्वत (पुरुष)-की आराधना करनी शाश्वतम्॥ ११॥ चाहिए। जो अग्निका आधानकर फिर आलस्यवश

English

O excellent Brahmanas one should not stand near if one perspires profusely, he should not see* the crows and other birds going contrary to the natural order. The Pitrs desirous of eating, come there assuming those forms.

अध्याय ७२

श्लोक 47

शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गः संध्योपासनवर्जितः ।महायज्ञविहीनश्च ब्राह्मणः पङ्क्तिदूषकः

śūdrānnarasapuṣṭāṅgaḥ saṃdhyopāsanavarjitaḥ / mahāyajñavihīnaśca brāhmaṇaḥ paṅktidūṣakaḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञद्वारा देवताकी आराधना नहीं करना चाहता, वह

English

O excellent Brahmanas one should not stand near if one perspires profusely, he should not see* the crows and other birds going contrary to the natural order. The Pitrs desirous of eating, come there assuming those forms.

अध्याय ७२

श्लोक 48

अधीतनाशनश्चैव स्नानहोमविवर्जितः ।तामसो राजसश्चैव ब्राह्मणः पङ्क्तिदूषकः

adhītanāśanaścaiva snānahomavivarjitaḥ / tāmaso rājasaścaiva brāhmaṇaḥ paṅktidūṣakaḥ

हिन्दी अर्थ

यष्टुं देवमिच्छति। व्यक्ति मूढ़ होता है, उससे बात नहीं करनी चाहिए। सोऽसौ मूढो न सम्भाष्य: किं पुनर्नास्तिको जनः॥ १२॥ अधिक क्या, वह मनुष्य नास्तिक होता है

English

O excellent Brahmanas one should not stand near if one perspires profusely, he should not see* the crows and other birds going contrary to the natural order. The Pitrs desirous of eating, come there assuming those forms.

अध्याय ७२

श्लोक 49

बहुनात्र किमुक्तेन विहितान् ये न कुर्वते ।निन्दितानाचरन्त्येते वर्जनीयाः प्रयत्नतः

bahunātra kimuktena vihitān ye na kurvate / ninditānācarantyete varjanīyāḥ prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

अन्यांश्च नरकान् घोरान् सम्प्राप्यान्ते सुदुर्मतिः । अन्त्यजानां कुले विप्राः शूद्रयोनौ च जायते

English

O excellent Brahmanas one should not stand near if one perspires profusely, he should not see* the crows and other birds going contrary to the natural order. The Pitrs desirous of eating, come there assuming those forms.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 72
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.