Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
73
अध्याय 73 / 95

Book 2 - Adhyaya 22

100 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ100 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७३

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकविशो ऽध्याय इन् रेए निछ्त् ज़ुल्äस्सिगे ज़ेइछेन्: व्यास उवाच गोमयेनोदकैर्भूमिं शोधयित्वा समाहितः ।संनिपात्य द्विजान् सर्वान् साधुभिः संनिमन्त्रयेत्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge ekaviśo 'dhyāya in ree nicht zulässige zeichen: vyāsa uvāca gomayenodakairbhūmiṃ śodhayitvā samāhitaḥ / saṃnipātya dvijān sarvān sādhubhiḥ saṃnimantrayet

हिन्दी अर्थ

एष वै सर्वयज्ञानां सोमः प्रथम इष्यते। सोमेनाराधयेद् देवं सोमलोकमहेश्वरम् न सोमयागादधिको महेशाराधने क्रतुः। समो वा विद्यते तस्मात् सोमेनाभ्यर्चयेत् परम्

English

He should not directly give salt into the hand. Nor should the food be served in an iron vessel. It should never be served with carelessness.

अध्याय ७३

श्लोक 2

श्वो भविष्यति मे श्राद्धं पूर्वेद्युरभिपूज्य च ।असंभवे परेद्युर्वा यथोक्तैर्लक्षणैर्युतान्

śvo bhaviṣyati me śrāddhaṃ pūrvedyurabhipūjya ca / asaṃbhave paredyurvā yathoktairlakṣaṇairyutān

हिन्दी अर्थ

श्रेयस्करतमः श्रौतस्तस्माच्छौतं समाच्रेत्

English

What is offered in the following types of vessels yields everlasting benefit viz.—golden, silvery, made of Udumbara wood or made of horn of rhenoceros.

अध्याय ७३

श्लोक 3

तस्य ते पितरः श्रुत्वा श्राद्धकालमुपस्थितम् ।अन्योन्यं मनसा ध्यात्वा संपतन्ति मनोजवाः

tasya te pitaraḥ śrutvā śrāddhakālamupasthitam / anyonyaṃ manasā dhyātvā saṃpatanti manojavāḥ

हिन्दी अर्थ

उभावभिहितौ धर्मौ वेदादेव विनिःसृतौ। धर्मेणाभिगतो यैस्तु वेदः सपरिबृंहण:। ते शिष्टा ब्राह्मणाः प्रोक्ता नित्यमात्मगुणान्विता:

English

He who feeds Brahmanas in mud pots at the time of of the Sraddha falls into the terrible hell. He who partakes of the offerings too falls into the hell.

अध्याय ७३

श्लोक 4

ब्राह्मणैस्ते सहाश्नन्ति पितरो ह्यन्तरिक्षगाः ।वायुभूतास्तु तिष्ठन्ति भुक्त्वा यान्ति परां गतिम्

brāhmaṇaiste sahāśnanti pitaro hyantarikṣagāḥ / vāyubhūtāstu tiṣṭhanti bhuktvā yānti parāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

स धर्मः कथितः सद्धिर्नान्येषामिति धारणा

English

One should not discriminate between persons sitting in the same row and serve irregularly. One shall not beg nor force anyone to give (?). He who begs, who forces anyone to give and who serves with partiality falls into the terrible hells.

अध्याय ७३

श्लोक 5

आमन्त्रिताश्च ते विप्राः श्राद्धकाल उपस्थिते ।वसेयुर्नियताः सर्वे ब्रह्मचर्यपरायणाः

āmantritāśca te viprāḥ śrāddhakāla upasthite / vaseyurniyatāḥ sarve brahmacaryaparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

पुराणं धर्मशास्त्रं च वेदानामुपबृंहणम्। एकस्माद् ब्रह्मविज्ञानं धर्मज्ञानं तथेकतः धर्म जिज्ञासमानानां तत्प्रमाणतरं स्मृतम्। धर्मशास्त्रं पुराणं तद् ब्रह्मज्ञाने परा प्रमा

English

They should eat the most excellent things prior to others, (v. 1. vagyatah 'observing silence'). But they should not speak out their material good qualities (?). The Pitrs partake of food only as long as the qualities of the Havis are not mentioned.

अध्याय ७३

श्लोक 6

अक्रोधनो ऽत्वरो ऽमत्तः सत्यवादी समाहितः ।भारं मैथुनमध्वानं श्राद्धकृद् वर्जयेज्जपम्

akrodhano 'tvaro 'mattaḥ satyavādī samāhitaḥ / bhāraṃ maithunamadhvānaṃ śrāddhakṛd varjayejjapam

हिन्दी अर्थ

नान्यतो जायते धर्मो ब्रह्मविद्या च वैदिकी। तस्माद् धर्म पुराणं च श्रद्धातव्यं द्विजातिभिः

English

The Brahmana occupying the seat of priority should not eat it at the very outset. If he eats while many look on, he will incur the sin of all sitting in the row.

अध्याय ७३

श्लोक 7

आमन्त्रितो ब्राह्मणो वा यो ऽन्यस्मै कुरुते क्षणम् ।स याति नरकं घोरं सूकरत्वां प्रायाति च

āmantrito brāhmaṇo vā yo 'nyasmai kurute kṣaṇam / sa yāti narakaṃ ghoraṃ sūkaratvāṃ prāyāti ca

हिन्दी अर्थ

जिसके पास सेवकोंके पोषणहेतु तीन वर्षतकके लिये पर्याप्त अथवा उससे भी अधिक (भोजन) सामग्री विद्यमान हो, वह सोमपानका अधिकारी होता है। सभी यज्ञोंमें सोमयाग सबसे श्रेष्ठ है। सोमद्वारा सोमलोकमें स्थित महेश्वरदेवकी आराधना करनी चाहिए। महेश्वरकी आराधनाके लिये सोमयागसे बड़ा अथवा उसके समान कोई यज्ञ नहीं है। इसलिये सोमके द्वारा श्रे-्ठ देवकी आराधना करनी चाहिए॥ १३--१५॥

English

If the Brahmana who engaged in the Pitr rite, does not partake of the meat served, he is reborn as an animal for twenty-one births.

अध्याय ७३

श्लोक 8

आमन्त्रयित्वा यो मोहादन्यं चामन्त्रयेद् द्विजम् ।स तस्मादधिकः पापी विष्ठाकीटो ऽभिजायते

āmantrayitvā yo mohādanyaṃ cāmantrayed dvijam / sa tasmādadhikaḥ pāpī viṣṭhākīṭo 'bhijāyate

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंकी मुक्तिके लिये साक्षात् पितामहने आरम्भमें ही शुभ धर्म बतलाया है, वह श्रौत तथा स्मार्त नामसे दो प्रकारका है। तीन (आहवनीय, दक्षिणाग्नि, गार्हपत्याग्नि) अग्नियोंके सम्बन्धसे श्रौतधर्म होता है। स्मार्तधर्मको मैंने

English

One shall read or narrate unto these Vedic passages of self-study, the Dharmasastras, Itihasas, Puranas and the auspicious Sraddhakalpas.

अध्याय ७३

श्लोक 9

श्राद्धे निमन्त्रितो विप्रो मैथुनं यो ऽधिगच्छति ।ब्रह्महत्यामवाप्नोति तिर्यग्योनौ च जायते

śrāddhe nimantrito vipro maithunaṃ yo 'dhigacchati / brahmahatyāmavāpnoti tiryagyonau ca jāyate

हिन्दी अर्थ

पूर्वमें बता दिया है। श्रौतधर्म अधिक श्रेयस्कर है, इसलिये श्रौतधर्मका पालन करना चाहिए। कहे गये ये दोनों धर्म वेदसे ही निकले हुए हैं। श्रुति तथा स्मृतिके अभाममें शिष्टाचार ही तीसरा धर्म होता है॥ १६--१८ ॥ परिबृंहण (रामायण, महाभारत एवं पुराणादि ग्रन्थ) सहित वेदोंका धर्मपूर्वक ज्ञान प्राप्त करनेवाले और (दया, अहिंसा, सत्य आदि आठ) आत्मिक गुणोंसे सम्पन्न ब्राह्मण सहैव शिष्ट कहे गये हैं। इनके (शिष्टजनोंके)

English

Then the partaker of the food should strew the cooked food in front on the ground. He shall ask them Svaditam? "Well tasted?". If they are satisfied, he should make them perform the Acamana rite.

अध्याय ७३

श्लोक 10

निमन्त्रितस्तु यो विप्रो ह्यध्वानं याति दुर्मतिः ।भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं पांशुभोजनाः

nimantritastu yo vipro hyadhvānaṃ yāti durmatiḥ / bhavanti pitarastasya taṃ māsaṃ pāṃśubhojanāḥ

हिन्दी अर्थ

अन्त:करणद्वारा जो समर्थित होता है, दिद्वानोंद्वारा उसे ही धर्म कहा गया है। अन्य लोगोंके अभिमतको धर्म नहीं कहा जाता, यही निश्चित सिद्धान्त है

English

If they have performed the Acamana rite, he should permit them saying 'Be diverted'. Thereafter, the Brahmanas- shall say to him—"May Svadha be unto you."

अध्याय ७३

श्लोक 11

निमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे प्रकुर्यात् कलहं द्विजः ।भवन्ति तस्य तन्मासं पितरो मलभोजनाः

nimantritastu yaḥ śrāddhe prakuryāt kalahaṃ dvijaḥ / bhavanti tasya tanmāsaṃ pitaro malabhojanāḥ

हिन्दी अर्थ

पुराण तथा धर्मशास्त्र वेदोंके उपबृंहण (विस्तार) हैं। एकसे ब्रह्मका विशेष ज्ञान होता है और दूसरेसे धर्मका ज्ञान होता है। धर्मकी जिज्ञासा करनेवालोंके लिये धर्मशास्त्र श्रेष्ठ प्रमाण कहा गया है और ब्रह्मज्ञानके लिये पुराण उत्कृष्ट प्रमाण है। वेदसे अतिरिक्त अन्य किसीसे धर्मका तथा वैदिक ब्रह्मविद्याका ज्ञान नहीं होता, इसलिये द्विजातियोंको धर्मशास्त्र तथा पुराणपर श्रद्धा रखनी चाहिए॥ २१--२३॥

English

When they have partaken of the food he should inform them about remaining cooked food. On being permitted by those Brahmanas, he should do as they mention.

अध्याय ७३

श्लोक 12

तस्मान्निमन्त्रितः श्राद्धे नियतात्मा भवेद् द्विजः ।अक्रोधनः शौचपरः कर्ता चैव जितेन्द्रियः

tasmānnimantritaḥ śrāddhe niyatātmā bhaved dvijaḥ / akrodhanaḥ śaucaparaḥ kartā caiva jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे पट्साहर्रयां साहितायामुपरिविभागे चातुर्विशोऽध्यायः

English

In the Pitr rite, the wordSvaditam is to be mentioned,,

अध्याय ७३

श्लोक 13

श्वोभूते दक्षिणां गत्वा दिशं दर्भान् समाहितः ।समूलानाहरेद् वारि दक्षिणाग्रान् सुनिर्मलान्

śvobhūte dakṣiṇāṃ gatvā diśaṃ darbhān samāhitaḥ / samūlānāhared vāri dakṣiṇāgrān sunirmalān

हिन्दी अर्थ

शिष्टाचारका भी मूल श्रुति एवं तन्मूलक स्मृति ही होती है। श्रुतियाँ अनन्त हैं, उनमें वर्णित धर्मोका क्रमसे प्रसंगानुसार संग्रह करनेवाली स्मृतियाँ भी अनेक हैं। अत: सभी श्रुतियों एवं तन्मूलक स्मृतियोंका ज्ञान अल्पज्ञ मानवको नहीं भी हो सकता है। ऐसी स्थितिमें धर्माधर्म-विवेकमें कठिनाई होना अस्वाभाविक नहीं है। इसीलिये शिष्टोंके आजारसे धर्माधर्मका निर्णय करना पड़ता है और इस निर्णयके मूलमें यही भाव निहित है कि शिष्ट वही आचरण करते हैं जो श्रुति एं तन्मूलक स्मृतिमें प्रतिपादित है।

English

After eulogising and bidding farewell to the Bramanas, he should stand silently before the Pitrs facing the southern direction and beg of the Pitrs these boons.

अध्याय ७३

श्लोक 14

दक्षिणाप्रवणं स्निग्धं विभक्तं शुभलक्षणम् ।शुचिं देशं विविक्तं च गोमयेनोपलेपयेत्

dakṣiṇāpravaṇaṃ snigdhaṃ vibhaktaṃ śubhalakṣaṇam / śuciṃ deśaṃ viviktaṃ ca gomayenopalepayet

हिन्दी अर्थ

गृहस्थ ब्राह्मणकी मुख्य वृत्ति तथा आपत्कालकी वृत्ति, गृहस्थके साधक तथा असाधक दो भेद, न्यायोपार्जित धनका विभाग एवं उसका उपयोग

English

"May those charitable donors around flourish. May the Vedas and progeny flourish. May not our faith decrease. May there be much with us to be given."

अध्याय ७३

श्लोक 15

नदीतीरेषु तीर्थेषु स्वभूमौ चैव सानुषु ।विविक्तेषु च तुष्यन्ति दत्तेन पितरः सदा

nadītīreṣu tīrtheṣu svabhūmau caiva sānuṣu / vivikteṣu ca tuṣyanti dattena pitaraḥ sadā

हिन्दी अर्थ

द्विजातेः परमो धर्मो वर्तनानि निबोधत स्वयं वा कर्षणं कुर्याद् वाणिज्यं वा कुसीदकम्। कष्टा पापीयसी वृत्तिः कुसीदं तद् विवर्जयेत्

English

He shall give the Pindasto the cows, goats or Brah¬ manas. Or he should consign them to the fire or to the water. The wife who is desirous of a son shall partake of the middle Pinda.

अध्याय ७३

श्लोक 16

पारक्ये भूमिभागे तु पितॄणां नैव निर्वपेत् ।स्वामिभिस्तद् विहन्येत मोहाद् यत् क्रियते नरैः

pārakye bhūmibhāge tu pitṝṇāṃ naiva nirvapet / svāmibhistad vihanyeta mohād yat kriyate naraiḥ

हिन्दी अर्थ

्षात्रवृत्तिं परां प्राहुर्न स्वयं कर्षणं द्विजेः। तस्मात् क्षात्रेण वर्तेत वर्तनेनापदि द्विजः:

English

He should then wash his hands and perform the Acamana rite. With the food that remains, he shall feed his own servants.

अध्याय ७३

श्लोक 17

अटव्यः पर्वताः पुण्यास्तीर्थान्यायतनानि च ।सर्वाण्यस्वामिकान्याहुर्न हि तेषु परिग्रहः

aṭavyaḥ parvatāḥ puṇyāstīrthānyāyatanāni ca / sarvāṇyasvāmikānyāhurna hi teṣu parigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

न कथंचन कुर्वीत ब्राह्मणः कर्म कर्षीणम् लब्धलाभः पितृन् देवान् ब्राह्मणांश्चापि पूजयेत्। ते तृप्तास्तस्य तं दोषं शमयन्ति न संशय:

English

Afterwards he himself should take the remaining food alongwith the womenfolk. One should not remove their leavings before sunset.

अध्याय ७३

श्लोक 18

तिलान् प्रविकिरेत् तत्र सर्वतो बन्धयेदजान् ।असुरोपहतं सर्वं तिलैः शुद्ध्यत्यजेन वा

tilān pravikiret tatra sarvato bandhayedajān / asuropahataṃ sarvaṃ tilaiḥ śuddhyatyajena vā

हिन्दी अर्थ

देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च दद्याद् भागं तु विंशकम्। त्रिंशद्धागं ब्राह्मणानां कृषिं कुर्वन् न दुष्यति

English

He should be pure and clean; quiescent and truth¬ ful. He should not be furious. He shall have good concentration. The performer and the partaker should avoid self-study and travel.

अध्याय ७३

श्लोक 19

ततो ऽन्नं बहुसंस्कारं नैकव्यञ्जनमच्युतम् ।चोष्यपेयसमृद्धं च यथाशक्त्या प्रकल्पयेत्

tato 'nnaṃ bahusaṃskāraṃ naikavyañjanamacyutam / coṣyapeyasamṛddhaṃ ca yathāśaktyā prakalpayet

हिन्दी अर्थ

व्यासजीने कहा--यह मैंने आप लोगोंको गृहस्थाश्रम- में निवास करनेवाले द्विजातियोंका सम्पूर्ण श्रेष्ठ धर्म बतलाया, अब उनको वृत्तियोंका वर्णन सुनें साधक तथा असाधक-भेदसे (ब्राह्मण) गृहस्थको दो प्रकारका समझना चाहिए। पहले (साधक गृहस्थको आजीविका) अध्ययन कराना, यज्ञ कराना और (दान लेना) है। इसके अतिरिक्त वे अपने द्वारा न किये

English

The Brahmanas, who partake of another Sraddha (immediately) after partaking of a Sraddha, are on a par with the great sinners. They fall into many hells.

अध्याय ७३

श्लोक 20

ततो निवृत्ते मध्याह्ने लुप्तलोमनखान् द्विजान् ।अभिगम्य यथामार्गं प्रयच्छेद् दन्तधावनम्

tato nivṛtte madhyāhne luptalomanakhān dvijān / abhigamya yathāmārgaṃ prayacched dantadhāvanam

हिन्दी अर्थ

गये कुसीद (ब्याजका लेन-देन), कृषि तथा वाणिज्य भी अन्यके द्वारा करा सकते हैं। कृषिके अभावमें वाणिज्य और उसके अभावमें कुसीदका आश्रय लिया जा सकता है। इसे आपत्कल्प कहा गया है और

English

Thus the Sraddhakalpa has been explained briefly but clearly to you. A Brahmana in difficulties shall prosper by performing it.

अध्याय ७३

श्लोक 21

तैलमभ्यञ्जनं स्नानं स्नानीयं च पृथग्विधम् ।पात्रैरौदुम्बरैर्दद्याद् वैश्वदैवत्यपूर्वकम्

tailamabhyañjanaṃ snānaṃ snānīyaṃ ca pṛthagvidham / pātrairaudumbarairdadyād vaiśvadaivatyapūrvakam

हिन्दी अर्थ

पहलेको मुख्यवृत्ति कही गयी है। अथवा (आपत्कालमें कुसीद-वृत्तिका आश्रय ले। कुसीद-वृत्ति (सूद लेना) अत्यन्त कष्टकारक और पापकी वृत्ति है, इसलिये इसका परित्याग करना चाहिए

English

When he performs Amairaddha (i.e. sraddha without cooked food) the knower of the procedure endowed with faith should perform the Agnaukarana?- rite (consigning offerings into the Are) as well as the offerings of Pindas with that alone (i.e. the material used).

अध्याय ७३

श्लोक 22

ततः स्नात्वा निवृत्तेभ्यः प्रत्युत्थायकृताञ्जलिः ।पाद्यमाचमनीयं च संप्रयच्छेद् यथाक्रमम्

tataḥ snātvā nivṛttebhyaḥ pratyutthāyakṛtāñjaliḥ / pādyamācamanīyaṃ ca saṃprayacched yathākramam

हिन्दी अर्थ

्षात्रवृत्तिको (कृषिवृत्तिकी अपेक्षा) श्रेष्ठ वृत्ति कहा गया है, किंतु द्विजोंको स्वयं कर्षण नहीं करना चाहिए। अतएव 'द्विजको आपत्तिमें (ही) क्षात्रधर्मसे भी जीविकाका निर्वाह करना चाहिए । उस क्षात्रवृत्ति (शस्त्र-जीविका)-

English

He whose mind is quiet, who is devoid of sins, and who performs Sraddha in accordance with this procedure shall attain the region of ascetics.

अध्याय ७३

श्लोक 23

ये चात्र विश्वेदेवानां विप्राः पूर्वं निमन्त्रिताः ।प्राङ्मुखान्यासनान्येषां त्रिदर्भोपहितानि च

ye cātra viśvedevānāṃ viprāḥ pūrvaṃ nimantritāḥ / prāṅmukhānyāsanānyeṣāṃ tridarbhopahitāni ca

हिन्दी अर्थ

द्वारा भी निर्वाह न होनेपर कृषिस्वरूप वैश्यवृत्तिका आश्रय लेना चाहिए, किंतु ब्राह्मणको कभी भी खेत जोतनेका कार्य नहीं करना चाहिए। लाभ होनेपर (विशेषकर अन्य वर्णकी जीविकासे लाभ मिलनेपर अवश्य ही) पितरों, देवताओं तथा ब्राह्मणोंका पूजन करना चाहिए। तृप्त होनेपर वे उसके उस (कर्मजन्य) दोषको शान्त कर देते हैं, इसमें संशय नहीं ॥ ५--७॥

English

Hence, an excellent Brahmana should assiduously perform the Sraddha rite. Thereby the eternal Isvara would be well-propitiated by him.

अध्याय ७३

श्लोक 24

दक्षिणामुखयुक्तानि पितॄणामासनानि च ।दक्षिणाग्रैकदर्भाणि प्रोक्षितानि तिलोदकैः

dakṣiṇāmukhayuktāni pitṝṇāmāsanāni ca / dakṣiṇāgraikadarbhāṇi prokṣitāni tilodakaiḥ

हिन्दी अर्थ

बीसवाँ भाग (५ प्रतिशत) और ब्राह्मणोंको तीसवाँ भाग (३३ प्रतिशत) देना चाहिए। ऐसी अवस्थामें कृषिकर्म करनेवाला दोषी नहीं होता। वाणिज्य करनेपर (कृषिजन्य लाभसे दिये जानेवाले अंशको अपेक्षा) दुगुना, कुसौद-

English

An indigent Brahmana may perform Sraddha even with fruits and roots after taking the ablution, with great concentration and performing the Pitr-Tarpana rites with water and gingelly seeds.

अध्याय ७३

श्लोक 25

तेषूपवेशयेदेतानासनं स्पृश्य स द्विजम् ।आसध्वमिति संजल्पन् आसनास्ते पृथक् पृथक्

teṣūpaveśayedetānāsanaṃ spṛśya sa dvijam / āsadhvamiti saṃjalpan āsanāste pṛthak pṛthak

हिन्दी अर्थ

वृत्तिपर तिगुना दान करना चाहिए। ऐसा करनेसे कृषि करनेवाला निस्संदेह दोषी नहीं होता कुशूलधान्यको वा स्यात् कुम्भीधान्यक एव वा। त्रयहेहिको वापि भवेदश्वस्तनिक एव च

English

A person whose father is alive should not perform Sraddha. Some say that he can perform Sraddha to those Pitrs to whom his father offers Sraddha. Or he can perform those rites upto the Homa.

अध्याय ७३

श्लोक 26

द्वौ दैवे प्राङ्मुखौ पित्र्ये त्रयश्चोदङ्मुखास्तथा ।एकैकं वा भवेत् तत्र देवमातामहेष्वपि

dvau daive prāṅmukhau pitrye trayaścodaṅmukhāstathā / ekaikaṃ vā bhavet tatra devamātāmaheṣvapi

हिन्दी अर्थ

श्रेयान् परः परो ज्ञेयो धर्मतो लोकजित्तमः

English

One can offer Sraddha unto one's father, grandfather and great grandfather. He should offer Sraddha unto him who is his beloved* and not to anyone else.

अध्याय ७३

श्लोक 27

सत्क्रियां देशकालौ च शौचं ब्राह्मणसंपदम् ।पञ्चैतान् विस्तरो हन्ति तस्मान्नेहेत विस्तरम्

satkriyāṃ deśakālau ca śaucaṃ brāhmaṇasaṃpadam / pañcaitān vistaro hanti tasmānneheta vistaram

हिन्दी अर्थ

षट्कर्मेको भवत्येषां त्रिभिरन्यः प्रवर्तते। द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रेण जीवति इष्टीः पार्वायणान्तीयाः केवला निर्वपेत् सदा

English

One must feed him with devotion who is alive and to his satisfaction. One who is pure and self-controlled does not give unto the dead by transgressing the living one.

अध्याय ७३

श्लोक 28

अपि वा भोजयेदेकं ब्राह्मणं वेदपारगम् ।श्रुतशीलादिसंपन्नमलक्षणविवर्जितम्

api vā bhojayedekaṃ brāhmaṇaṃ vedapāragam / śrutaśīlādisaṃpannamalakṣaṇavivarjitam

हिन्दी अर्थ

अथवा साधक (ब्राह्मण) गृहस्थको शिलोञ्छवृत्तिका आश्रय लेना चाहिए। विद्या तथा शिल्प आदि भी अन्य बहुतसे जीविकाके साधन हैं। गृहस्थाश्रममें रहनेवाला जो असाधक (नामका दूसरा गृहस्थ) कहा

English

Dvyamuyayamka?- son of two fathers i.e. natural as well as father by adoption) shall offer Sraddha to both. Similarly a son born of the Niyoga rite should perform Sraddha to his progenitor as well as the dead husband of his mother. Then he shall be the true heir.

अध्याय ७३

श्लोक 29

उद्धृत्य पात्रे चान्नं तत् सर्वस्मात् प्रकृतात् पुनः ।देवतायतने चास्मै निवेद्यान्यत्प्रवर्तयेत्

uddhṛtya pātre cānnaṃ tat sarvasmāt prakṛtāt punaḥ / devatāyatane cāsmai nivedyānyatpravartayet

हिन्दी अर्थ

गया है, श्रेष्ठ महर्षियोंद्वारा उसके लिये शिल तथा उञ्छ नामक दो वृत्तियाँ कही गयी हैं। अमृत अथवा मृत साधनद्वारा जीवनयापन करना चाहिए। अयाचित ब्राह्मणको कुशूलधान्यक (तीन वर्षोतकके लिये संचित धान्यवाला), कुम्भीधान्यक (एक वर्षतकके लिये संचित धान्यवाला), त्र्यैहिक (तीन दिनोंतकके

English

If a son is born out of the semen virile without the sanction of Niyoga, the son should offer Pindas to the progenitor. However, he may perform Sraddha to the K;etrin (mother's husband).

अध्याय ७३

श्लोक 30

प्रास्येदग्नौ तदन्नं तु दद्याद् वा ब्रह्मचारिणे ।तस्मादेकमपि श्रेष्ठं विद्वांसं भोजयेद् द्विजम्

prāsyedagnau tadannaṃ tu dadyād vā brahmacāriṇe / tasmādekamapi śreṣṭhaṃ vidvāṃsaṃ bhojayed dvijam

हिन्दी अर्थ

दिनके लिये भी धान्य संचित न करनेवाला) होना चाहिए। इन (उपर्युक्त) चार प्रकारके गृहस्थ द्वfंजों (ब्राह्मणों)-में उत्तरोत्तर श्रेष्ठ होता है (ऐसा ब्राह्मण) अपने धर्मके कारण श्रेष्ठ लोकजयी (स्वर्ग आदि

English

He should prepare two separate Pindas to the Ketrin (mother's husband) and to the Bijin (progenitor). He should proclaim the Kfetrin and the Bijin in the course of the rite. The Ekoddista type of Sraddha is to be performed on the (anni¬ versary) day of the death in accordance with the procedure. When the Asauca (impurity) period is over, he can perform any Kamya rite as he pleases.

अध्याय ७३

श्लोक 31

भिक्षुको ब्रह्मचारी वा भोजनार्थमुपस्थितः ।उपविष्टेषु यः श्राद्धे कामं तमपि भोजयेत्

bhikṣuko brahmacārī vā bhojanārthamupasthitaḥ / upaviṣṭeṣu yaḥ śrāddhe kāmaṃ tamapi bhojayet

हिन्दी अर्थ

लोकोंको जीतनेवाला) होता है। इनमें कोई (जिनके पास पोष्य-वर्ग अधिक है) द्विज (ब्राह्मण) षट्कर्मोसे' अपनी जीविका निर्वाह करते हैं, दूसरे (अल्प परिग्रहवाले) कुछ द्विज (ब्राह्मण) तीन साधनोंसे' निर्वाह करते हैं, कुछ दो“ साधनोंसे और चौथे प्रकारके ब्राह्मण ब्रह्मयज्ञ (अध्यापन) -द्वारा आजीविका चलाते हैं

English

Thereafter, the Sraddha to the maternal grandfather shall be performed. These three Sraddhas are to be performed when there is a prosperous occasion in the family, such as a birth of a son. This shall be offered along with Vaisvadeva rites. The anti-clockwise circumambulation is not performed.

अध्याय ७३

श्लोक 32

अतिथिर्यस्य नाश्नाति न तच्छ्राद्धं प्रशस्यते ।तस्मात् प्रयत्नाच्छ्राद्धेषु पूज्या ह्यतिथयो द्विजैः

atithiryasya nāśnāti na tacchrāddhaṃ praśasyate / tasmāt prayatnācchrāddheṣu pūjyā hyatithayo dvijaiḥ

हिन्दी अर्थ

जो ब्राह्मण केवल उञ्छ या शिल-वृत्तिसे अपना निर्वाह करे वह (धनसाध्य अन्य कर्मोके अनुष्ठानमें असमर्थ होनेके कारण) केवल नित्य-कर्म अग्नि- होत्रको ही करता रहे तथा पर्व एवं अयनके मध्य

English

VV.74-77 Sapindikarana is a symbolic process of uniting the deceased person with his Pitrs, Four Pindas are prepared, one for the Preta (deceased person) and three for his deceased paternal ancestors. Then the performer of Sraddha divides the preta-pnnda in three parts and puts each third into each of the three Pindas with the two mantras ye samdnd (Yaj. sam. 19. 45).

अध्याय ७३

श्लोक 33

आतिथ्यरहिते श्राद्धे भुञ्जते ये द्विजातयः ।काकयोनिं व्रजन्त्येते दाता चैव न संशयः

ātithyarahite śrāddhe bhuñjate ye dvijātayaḥ / kākayoniṃ vrajantyete dātā caiva na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पन्न की जानेवाली दर्शपौर्णमास एवं आग्रयण इष्टियाँ करता रहे १-जिस धान्यपर पशु-पक्षीतकका भी अधिकार नहीं है, उसके एक-एक कण (कणसमूह-मंजरीको छोड़ देना है)-को प्रतिदिन अंगुलीसे उठाकर एकत्र किया जाय और उसीसे जीविका निर्वाह किया जाय--यह उञ्छवृत्ति है और यदि धान्य-समूहरूप मंजरीका भी संग्रह प्रतिदिन करके जीविकानिर्वाह किया जाय तो यह 'शिल' वृत्ति है। ये दोनों वृत्तियाँ ब्राह्मणके लिये श्रेष्ठ हैं। इनमें भी प्रथम

English

VV. 30-36 record the period of aSauca to be observed in the case of Anuloma and Pratiloma marriages. Cf. Daksa Smr. VI. 12, Visnu Dh. S.

अध्याय ७३

श्लोक 34

हीनाङ्गः पतितः कुष्ठी व्रणी पुक्कसनास्तिकौ ।कुक्कुटाः शूकराः श्वानो वर्ज्याः श्राद्धेषु दूरतः

hīnāṅgaḥ patitaḥ kuṣṭhī vraṇī pukkasanāstikau / kukkuṭāḥ śūkarāḥ śvāno varjyāḥ śrāddheṣu dūrataḥ

हिन्दी अर्थ

वृत्ति सर्वोत्तम है ।

English

One shall appoint pure, unragable (quiescent) Brahmanas of the earth (local area), for offering oblations in the fire in the sacrificial hall, (or) he should perform Homa in the sacrificial fire by means of dry rice-grains or dry fruits.

अध्याय ७३

श्लोक 35

बीभत्सुमशुचिं नग्नं मत्तं धूर्तं रजस्वलाम् ।नीलकाषायवसनं पाषण्डांश्च विवर्जयेत्

bībhatsumaśuciṃ nagnaṃ mattaṃ dhūrtaṃ rajasvalām / nīlakāṣāyavasanaṃ pāṣaṇḍāṃśca vivarjayet

हिन्दी अर्थ

२-ऋत (उञ्छ, शिल), अयाचित, भैक्ष, कृषि, वाणिज्य तथा कुसीद-ये ही पट्कर्म हैं। ३-याजन, अध्यापन, परिग्रह-ये तीन साधन हैं। ४-याजन, अध्यापन-ये दो साधन हैं।

English

During the days of impurity others should not touch these. Nor should they take their food along with them. Since the fourth or fifth day, touching them is permitted by learned men.

अध्याय ७३

श्लोक 36

यत् तत्र क्रियते कर्म पैतृकं ब्राह्मणान् प्रति ।तत्सर्वमेव कर्तव्यं वैश्वदैवत्यपूर्वकम्

yat tatra kriyate karma paitṛkaṃ brāhmaṇān prati / tatsarvameva kartavyaṃ vaiśvadaivatyapūrvakam

हिन्दी अर्थ

३८४ कूर्मपुराण

English

In the case of Sutaka (impurity due to birth) ex¬ cepting the woman who has given birth and her child (?), there is no harm in touching each other among the Sapinda members.

अध्याय ७३

श्लोक 37

यथोपविष्टान् सर्वांस्तानलङ्कुर्याद् विभूषणः ।स्त्रग्दामभिः शिरोवेष्टैर्धूपवासो ऽनुलेपनैः

yathopaviṣṭān sarvāṃstānalaṅkuryād vibhūṣaṇaḥ / stragdāmabhiḥ śiroveṣṭairdhūpavāso 'nulepanaiḥ

हिन्दी अर्थ

न लोकवृत्ति वर्तेत वृत्तिहेतोः कथंचन। ब्राह्मण जीविकाके लिये लोकवृत्ति (विचित्र हास-

English

If the father be teaching the Vedas and be the knower of the Vedas, all these may be touched after they have performed a bath. The mother (who has delivered the child) however, becomes so after bathing after the period of ten days.

अध्याय ७३

श्लोक 38

ततस्त्वावाहयेद् देवान् ब्राह्मणानामनुज्ञया ।उदङ्मुखो यथान्यायं विश्वे देवास इत्यृचा

tatastvāvāhayed devān brāhmaṇānāmanujñayā / udaṅmukho yathānyāyaṃ viśve devāsa ityṛcā

हिन्दी अर्थ

अजिह्यामशठां शुद्धां जीवेद् ब्राह्मणजीविकाम् ॥॥ १७॥ परिहास आदिसे युक्त लोककथा आदि)-का आश्रयण

English

The Aiauca is said to be for ten days in the case of Nirguna (devoid of qualities) and Atinirgum (extremly devoid of qualities). One who is endowed with one, two or three gunas becomes pure in four, two or one days respectively.

अध्याय ७३

श्लोक 39

द्वे पवित्रे गृहीत्वाथ भाजने क्षालिते पुनः ।शं नो देव्या जलं क्षिप्त्वा यवो ऽसीति यवांस्तथा

dve pavitre gṛhītvātha bhājane kṣālite punaḥ / śaṃ no devyā jalaṃ kṣiptvā yavo 'sīti yavāṃstathā

हिन्दी अर्थ

याचित्वा वापि सद्भधोऽन्नं पितृन् देवांस्तु तोषयेत्। याचयेद् वा शुचिं दान्तं न तृप्येत स्वयं ततः देवान् पितृंश्च विधिना शुनां योनिं ब्रजत्यसौ

English

After ten days, one can very well pursue the study of the Vedas and perform Homas. Manu the Prajapati says that he can be touched on the fourth day.

अध्याय ७३

श्लोक 40

या दिव्या इति मन्त्रण हस्ते त्वर्घं विनिक्षिपेत् ।प्रदद्याद् गन्धमाल्यानि धूपादीनि च शक्तितः

yā divyā iti mantraṇa haste tvarghaṃ vinikṣipet / pradadyād gandhamālyāni dhūpādīni ca śaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मश्चार्थश्च कामश्च श्रेयो मोक्षश्चतुष्टयम्। धर्माविरुद्धः कामः स्याद् ब्राह्मणानां तु नेतरः

English

In the case of the following, the impurity ends with the death of the person concerned:—one who is devoid of holy rites, a fool, a person attacked by a grave ailment (foul disease), and one who does as he pleases.

अध्याय ७३

श्लोक 41

अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणां दक्षिणामुखः ।आवाहनं ततः कुर्यादुशन्तस्त्वेत्यृचा बुधः

apasavyaṃ tataḥ kṛtvā pitṝṇāṃ dakṣiṇāmukhaḥ / āvāhanaṃ tataḥ kuryāduśantastvetyṛcā budhaḥ

हिन्दी अर्थ

योऽर्थो धर्माय नात्मार्थः सोऽर्थाऽनर्थस्तथेतरः। कभी न करे! अजिह्म (किसीकी झूठी निन्दा-स्तुति आदिके वर्णनरूप पापसे रहित), अशठ (दम्भ आदि अनेक प्रकारके बनावटी व्यवहारसे शून्य), शुद्ध (वैश्य आदिकी जीवनवृत्तिसे असम्बद्ध) शास्त्रीय वृत्तिका ही

English

Asauca, in the case of Brahmanas is for three days or ten days. If the dead one is less than a year in age, the impurity is for three days. If the age is beyond one year, the impurity is for ten days.

अध्याय ७३

श्लोक 42

आवाह्य तदनुज्ञातो जपेदायन्तु नस्ततः ।शं नो देव्योदकं पात्रे तिलो ऽसीति तिलांस्तथा

āvāhya tadanujñāto japedāyantu nastataḥ / śaṃ no devyodakaṃ pātre tilo 'sīti tilāṃstathā

हिन्दी अर्थ

आश्रयण करना चाहिए

English

If the child has cut teeth, the Asauca is for three days, if both of the parents are Nirgunas (?).

अध्याय ७३

श्लोक 43

क्षिप्त्वा चार्घं यथापूर्वं दत्त्वा हस्तेषु वै पुनः ।संस्त्रवांश्च ततः सर्वान् पात्रे कुर्यात् समाहितः ।पितृभ्यः स्थानमेतेन न्युब्जं पात्रं निधापयेत्

kṣiptvā cārghaṃ yathāpūrvaṃ dattvā hasteṣu vai punaḥ / saṃstravāṃśca tataḥ sarvān pātre kuryāt samāhitaḥ / pitṛbhyaḥ sthānametena nyubjaṃ pātraṃ nidhāpayet

हिन्दी अर्थ

उसे (ब्राह्मणको) सज्जनोंसे अन्न माँगकर भौ पितरों तथा देवताओंको संतुष्ट करना चाहिए। अथवा पवित्र इन्द्रियजयी व्यक्तियोंसे याचना करे, किंतु उससे स्वयं तृप्त न होवे (अर्थात् उस याचित द्रव्यका उपयोग स्वयंके लिये न करे)। जो गृहस्थ द्रव्योपार्जन करके

English

As for the Sapindakas (kinsmen), the impurity is only for that nonce, if the dead child has not cut teeth; the impurity is for one day, if the tonsure ceremony has not been performed. It is for three days, if the Upanayana (sacred thread investiture) rite has not been performed.

अध्याय ७३

श्लोक 44

अग्नौ करिष्येत्यादाय पृच्छत्यन्नं घृतप्लुतम् ।कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो जुहुयादुपवीतवान्

agnau kariṣyetyādāya pṛcchatyannaṃ ghṛtaplutam / kuruṣvetyabhyanujñāto juhuyādupavītavān

हिन्दी अर्थ

है, वह कुत्तेकी योनिमें जाता है

English

If the child dies immediately after the birth, the impurity is limited only for the father and the mother. But the father may be touched.

अध्याय ७३

श्लोक 45

यज्ञोपवीतिना होमः कर्तव्यः कुशपाणिना ।प्राचीनावीतिना पित्र्यं वैश्वदेवं तु होमवत्

yajñopavītinā homaḥ kartavyaḥ kuśapāṇinā / prācīnāvītinā pitryaṃ vaiśvadevaṃ tu homavat

हिन्दी अर्थ

धर्म, अर्थ, काम तथा कल्याणकारी मोक्ष नामक चार पुरुषार्थ हैं। ब्राह्मणोंका काम (नामक पुरुषार्थ) धर्मका अविरोधी होना चाहिए, इससे भिन्न (अर्थात् धर्मविरोधी कथमपि) नहीं होना चाहिए। जो अर्थ धर्मके लिये होता है अपने लिये नहीं वह (वास्तविक) अर्थ है, इससे भिन्न प्रकारका अर्थ तो अनर्थ है। इसलिये (धर्मपूर्वक) अर्थ प्राप्त होनेपर दान, हवन तथा

English

In the case ofa brother, the Sapindas (near kinsmen) should always observe Asauca (for the prescribed period). If the brother is (not qualified) (?), the impurity is for one more day after ten days.

अध्याय ७३

श्लोक 46

दक्षिणं पातयेज्जानुं देवान् परिचरन् पुमान् ।पितृणां परिचर्यासु पातयेदितरं तथा

dakṣiṇaṃ pātayejjānuṃ devān paricaran pumān / pitṛṇāṃ paricaryāsu pātayeditaraṃ tathā

हिन्दी अर्थ

तस्मादर्थं समासाद्य दद्याद् वै जुहुयाद् यजेत्॥ २१॥ यज्ञ करना चाहिए

English

After the cutting of teeth, the impurity of the Sapindas is for one day if they are Nirgunas. After the tonsure ceremony, the impurity is for three days.

अध्याय ७३

श्लोक 47

सोमाय वै पितृमते स्वधा नम इति ब्रुवन् ।अग्नये कव्यवाहनाय स्वधेति जुहुयात् ततः

somāya vai pitṛmate svadhā nama iti bruvan / agnaye kavyavāhanāya svadheti juhuyāt tataḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे षद्साहस्रथां संहितायामुपरिविभागे पञ्चविंशोऽध्यायः दानधर्मका निरूपण एवं नित्य, नैमित्तिक, काम्य तथा विमल-चतुर्विध दान-भेद, दानके अधिकारी तथा अनधिकारी, कामना-भेदसे विविध देवताओंकी आराधनाका विधान, ब्राह्मणकी महिमा तथा दानधर्मप्रकरणका उपसंहार

English

O excellent ones, if the death of the child before the cutting of teeth takes place, the impurity for the Sapindas is for one day, if they are extremely Nirgunas (?)

अध्याय ७३

श्लोक 48

अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत् ।महादेवान्तिके वाथ गोष्ठे वा सुसमाहितः

agnyabhāve tu viprasya pāṇāvevopapādayet / mahādevāntike vātha goṣṭhe vā susamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

अथातः सम्प्रवक्ष्यामि दानधर्ममनुत्तमम्। ब्रह्मणाभिहितं पूर्वमृषीणां ब्रह्मवादिनाम्॥

English

In the case of Asauca-sannipata —that is if there is another impurity due to birth when already one is current or if there is another death when already one impurity due to death is current, the purity is after the remaining impurity is over. If the remainder is only a day, the impurity continues for three days.

अध्याय ७३

श्लोक 49

ततस्तैरभ्यनुज्ञातो गत्वा वै दक्षिणां दिशम् ।गोमयेनोपतिप्योर्व्ॐ स्थानं कृत्वा तु सैकतम्

tatastairabhyanujñāto gatvā vai dakṣiṇāṃ diśam / gomayenopatipyorvoṃ sthānaṃ kṛtvā tu saikatam

हिन्दी अर्थ

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं दानमुच्यते। अहन्यहनि यत् किंचिद् दीयतेऽनृपकारिणे।

English

When death and birth overlap, the conclusion (of that period) is with the end of the death impurity. If the first Aiauca is with Vrddhi (birth of a son), it becomes clean by means of the previous one (? )

अध्याय ७३

श्लोक 50

मण्डलं चतुरस्त्रं वा दक्षिणावनतं शुभम् ।त्रिरुल्लिखेत् तस्य मध्यं दर्भेणैकेन चैव हि

maṇḍalaṃ caturastraṃ vā dakṣiṇāvanataṃ śubham / trirullikhet tasya madhyaṃ darbheṇaikena caiva hi

हिन्दी अर्थ

यत् तु पापोपशान्त्यर्थं दीयते विदुषां करे।

English

A man is impure after hearing the birth or death occurring in another land as long as the remainder of that period is to be concluded.

अध्याय ७३

श्लोक 51

ततः संस्तीर्य तत्स्थाने दर्भान् वैदक्षिणाग्रकान् ।त्रीन् पिण्डान् निर्वपेत् तत्र हविः शेषात्समाहितः

tataḥ saṃstīrya tatsthāne darbhān vaidakṣiṇāgrakān / trīn piṇḍān nirvapet tatra haviḥ śeṣātsamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

दानं तत् काम्यमाख्यातमृषिभिर्धर्मचिन्तकैः ॥ यदीश्वरप्रीणनार्थं ब्रह्मवित्सु प्रदीयते। चेतसा धर्मयुक्तेन दानं तद् विमलं शिवम्॥ दानधर्म निषेवेत पात्रमासाद्य शक्तितः।

English

Upto the marriage, the impurity is for three days- and beyond that it is for ten days.

अध्याय ७३

श्लोक 52

न्युप्य पिण्डांस्तु तं हस्तं निमृज्याल्लेपभागिनाम् ।तेषु दर्भेष्वथाचम्य त्रिरायम्य शनैरसून् ।तदन्नं तु नमस्कुर्यात् पितॄनेव च मन्त्रवित्

nyupya piṇḍāṃstu taṃ hastaṃ nimṛjyāllepabhāginām / teṣu darbheṣvathācamya trirāyamya śanairasūn / tadannaṃ tu namaskuryāt pitṝneva ca mantravit

हिन्दी अर्थ

व्यासजीने कहा--अब मै श्रेष्ठ दानधर्मका वर्णन करूँगा। इसे पूर्वमें ब्रह्माजीने ब्रह्मवादी ऋषियोंसे कहा था-

English

22-24.

अध्याय ७३

श्लोक 53

उदकं निनयेच्छेषं शनैः पिण्डान्तिके पुनः ।अवजिघ्रेच्च तान् पिण्डान् यथान्युप्तान् समाहितः

udakaṃ ninayeccheṣaṃ śanaiḥ piṇḍāntike punaḥ / avajighrecca tān piṇḍān yathānyuptān samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

उदित अर्थात् वेदवेदाङ्गाध्ययन करनेवाले प्रशस्त पात्रमें अर्थके श्रद्धापूर्वक प्रतिपादनको दान कहा गया है। यह भोग तथा मोक्षरूप फलको देनेवाला है। विशिष्ट अर्थात् सदाचारसम्पन्न व्यक्तियों (ब्राह्मणों) -को अत्यन्त श्रद्धासम्पन्न होकर जो धन दिया जाता है, उसे ही मैं धन मानता हूँ। अवशिष्ट धन (तो किसी दूसरेका ही है, वह) किसी अन्यकी रक्षा करता है। नित्य, नैमित्तिक तथा काम्य-इस प्रकारसे दान तीन प्रकारका

English

In the case of relatives through marriage, the pre¬ ceptor and a classmate (i.e. disciple of the same preceptor), the impurity is said to be for one PaksinI i.e. two days with a night between or vice versa.

अध्याय ७३

श्लोक 54

अथ पिण्डावशिष्टान्नं विधिना भोजयेद् द्विजान् ।मांसान्यपूपान् विविधान् दद्यात् कृसरपायसम्

atha piṇḍāvaśiṣṭānnaṃ vidhinā bhojayed dvijān / māṃsānyapūpān vividhān dadyāt kṛsarapāyasam

हिन्दी अर्थ

कहा गया है। चौथा दान विमल-दान कहा गया है, जो सभी दानोंमें उत्तमोत्तम है॥ २--४॥

English

When the king dies, everyone in the kingdom observes impurity till the coming of the day or night next to that on which the king dies. If the daughters die in his house, the father observes impurity for three days.

अध्याय ७३

श्लोक 55

सूपशाकफलानीक्षून् पयो दधि घृतं मधु ।अन्नं चैव यथाकामं विविधं भक्ष्यपेयकम्

sūpaśākaphalānīkṣūn payo dadhi ghṛtaṃ madhu / annaṃ caiva yathākāmaṃ vividhaṃ bhakṣyapeyakam

हिन्दी अर्थ

प्रत्येक दिन बिना किसी फल-प्रासिरूप प्रयोजनके अर्थात् निःस्वार्थभावसे (कर्तव्य समझकर) जो कुछ भी अनृपकारी (जिससे अपना उपकार करानेकी तनिक भी आशा न हो ऐसे) ब्राह्मणको दिया जाता है, वह नित्य-दान कहलाता है। पापके शमन करनेके लिये विद्वान् (ब्राह्मणों)-के हाथमें जो दिया जाता है, उसे नैमित्तिक दान कहा गया है। सज्जनोंद्वारा इसका अनुष्ठान किया जाता है। संतान, विजय, ऐश्वर्य तथा

English

If the Asapindas die in one's own house, the impurity to be observed is for three days only.

अध्याय ७३

श्लोक 56

यद् यदिष्टं द्विजेन्द्राणां तत्सर्वं विनिवेदयेत् ।धान्यांस्तिलांश्च विविधान् शर्करा विविधास्तथा

yad yadiṣṭaṃ dvijendrāṇāṃ tatsarvaṃ vinivedayet / dhānyāṃstilāṃśca vividhān śarkarā vividhāstathā

हिन्दी अर्थ

स्वर्ग-प्रातिकि लिये जो दान दिया जाता है, वह धर्मविचारक ऋषियोंके द्वारा काम्य-दान कहा गया है। ईश्वरकी प्रसन्नताके लिये धर्मभावनासे ब्रह्मज्ञानियोंको जो दिया जाता है, वह कल्याणकारी दान विमल-

English

On the death of the mother-in-law or the father- in-law, the impurity is for three days. If any one belonging to one's own Gotra dies, the impurity is only for the moment (after bath).

अध्याय ७३

श्लोक 57

उष्णमन्नं द्विजातिभ्यो दातव्यं श्रेय इच्छता ।अन्यत्र फलमूलेभ्यः पानकेभ्यस्तथैव च

uṣṇamannaṃ dvijātibhyo dātavyaṃ śreya icchatā / anyatra phalamūlebhyaḥ pānakebhyastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

सत्पात्र उपलब्ध होनेपर यथाशक्ति दानधर्मका पालन अवश्य करना चाहिए; क्योंकि वह सत्पात्र कदाचित् ही सौभाग्यसे उपलब्ध होता है जो दाताका हर तरहसे उद्धार कर देता है। कुट्म्बके भरण-पोषणसे अधिक अवशिष्ट पदार्थका दान करना चाहिए। इससे भिन्न प्रकारका दिया जानेवाला दान फलप्रद नहीं होता

English

A Brahmana becomes free from impurity within ten days, a king within twelve days, a Vaisya within fifteen days and a Sudra becomes free from impurity within a month.

अध्याय ७३

श्लोक 58

नाश्रूणि पातयेज्जातु न कुप्येन्नानृतं वदेत् ।न पादेन स्पृशेदन्नं न चैतदवधूनयेत्

nāśrūṇi pātayejjātu na kupyennānṛtaṃ vadet / na pādena spṛśedannaṃ na caitadavadhūnayet

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणाय दरिद्राय सर्वपापैः प्रमुच्यते

English

If a Brahmana were to have a Ksatriya, a Vaisya or ■a Sudra as his kinsman and if he were to die, the Brahmana becomes free from impurity in ten days.

अध्याय ७३

श्लोक 59

क्रोधेन चैव यत् दत्तं यद् भुक्तं त्वरया पुनः ।यातुधाना विलुम्पन्ति जल्पता चोपपादितम्

krodhena caiva yat dattaṃ yad bhuktaṃ tvarayā punaḥ / yātudhānā vilumpanti jalpatā copapāditam

हिन्दी अर्थ

यो ब्राह्मणाय शान्ताय शुचये धर्मशालिने। ददाति विद्यां विधिना ब्रह्मलोके महीयते दद्यादहरहस्त्वन्नं श्रद्धया ब्रह्मचारिणे। सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मणः स्थानमाप्नुयात् ९७॥

English

A Ksatriya as well as a Vaisya should observe impurity in the case of the death of kinsmen of the lower castes and should certainly perform the rites prescribed (for their respective caste) for purification.

अध्याय ७३

श्लोक 60

स्विन्नगात्रो न तिष्ठेत सन्निधौ तु द्विजन्मनाम् ।न चात्र श्येनकाकादीन् पक्षिणः प्रतिषेधयेत् ।तद्रूपाः पितरस्तत्र समायान्ति बुभुक्षवः

svinnagātro na tiṣṭheta sannidhau tu dvijanmanām / na cātra śyenakākādīn pakṣiṇaḥ pratiṣedhayet / tadrūpāḥ pitarastatra samāyānti bubhukṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रीयतां धर्मराजेति यद् वा मनसि वर्तते। यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति

English

All people should observe impurity for the death of a higher caste man with respect, in accordance with the rules governing that caste. In regard to people of his own caste, he should observe his own purity according to rules of their caste.

अध्याय ७३

श्लोक 61

न दद्यात् तत्र हस्तेन प्रत्यक्षलवणं तथा ।न चायसेन पात्रेण न चैवाश्रद्धया पुनः

na dadyāt tatra hastena pratyakṣalavaṇaṃ tathā / na cāyasena pātreṇa na caivāśraddhayā punaḥ

हिन्दी अर्थ

धनहीन (ब्राह्मण)-को भक्तिपूर्वक दान देना चाहिए। है, वह उस परमपदको प्राप्त करता है, जहाँ जानेपर शोक नहीं करना पड़ता। ईख, जौ तथा गेहूँसे फली हुई विस्तृत भूमिको जो वेदज्ञ (ब्राह्मण)-को दानमें देता है, उसका पुनर्जन्म नहीं होता। अथवा गोचर्म

English

The impurity to be observed in the case of (birth or death) of a Sapinda (?) Sudra kinsman, for Vaisyas, Ksatriyas and Brahmanas is for six nights, three nights, and one night respectively.

अध्याय ७३

श्लोक 62

काञ्चनेन तु पात्रेण राजतौदुम्बरेण वा ।दत्तमक्षयतां याति खड्गेन च विशेषतः

kāñcanena tu pātreṇa rājataudumbareṇa vā / dattamakṣayatāṃ yāti khaḍgena ca viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

(भूमिकी एक विशेष नाप)-के बराबर भूमि जो धनहीन ब्राह्मणको दानमें देता है, वह सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है। इस संसारमें भूमिदानसे श्रेष्ठ दान और कुछ भी नहीं है। उसके समान ही अन्नदान

English

The impurity to be observed in the case of a Sapinda Vaisya, O excellent leading Brahmanas, by Sudras, Ksatriyas and Brahmanas is for half a month, six nights and three nights respectively.

अध्याय ७३

श्लोक 63

पात्रे तु मृण्मये यो वै श्राद्धे भोजयते पितन् ।स याति नरकं घोरं भोक्ता चैव पुरोधसः

pātre tu mṛṇmaye yo vai śrāddhe bhojayate pitan / sa yāti narakaṃ ghoraṃ bhoktā caiva purodhasaḥ

हिन्दी अर्थ

है और विद्यादान उससे बड़ा है जो पवित्र, शान्त, धर्माचरणसम्पन्न ब्राह्मणको विधिपूर्वक विद्या प्रदान करता है, वह ब्रह्मलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त करता है। ब्रह्मचारीको प्रतिदिन श्रद्धापूर्वक अन्नदान करना चाहिए। इससे (दाता) सभी पापोंसे मुक्त होकर

English

O leading Brahmanas, the impurity to be observed in the case of (birth or death of) Brahmana kinsman by Ksattriyas and Vaisya is six nights (i.e. days) and ten days respectively.

अध्याय ७३

श्लोक 64

न पङ्क्त्यां विषमं दद्यान्न याचेन्न च दापयेत् ।याचिता दापिता दाता नरकान् यान्ति दारुणान्

na paṅktyāṃ viṣamaṃ dadyānna yācenna ca dāpayet / yācitā dāpitā dātā narakān yānti dāruṇān

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मलोकको प्राप्त करता है। गृहस्थ (ब्राह्मण)-को अन्नदान करनेसे मनुष्य (महान्) फल प्राप्त करता है। इसे आमान्न अर्थात् अपक्व अन्न ही देना चाहिए, दान देकर वह परम गति प्राप्त करता है

English

The consort of Kamala (i.e. Visnu) ordains that a Brahmana becomes pure within ten days from the impurity of a. Sudra, a Vaisya and a Ksatriya. *

अध्याय ७३

श्लोक 65

भुञ्जीरन् वाग्यताः शिष्टा न ब्रूयुः प्राकृतान् गुणान् ।तावद्धि पितरो ऽश्नन्ति यावन्नोक्ता हविर्गुणाः

bhuñjīran vāgyatāḥ śiṣṭā na brūyuḥ prākṛtān guṇān / tāvaddhi pitaro 'śnanti yāvannoktā havirguṇāḥ

हिन्दी अर्थ

वैशाखमासकी पूर्णमासीको संयतचित्तसे उपवासकर शान्ति और पवित्रतापूर्वक सात या पाँच ब्राह्मणोंकी विधिपूर्वक काले तिलों विशेषरूपसे मधु तथा गन्ध आदि उपचारोंसे अच्छी प्रकारसे पूजा करे तथा (सविधि भोजन कराकर) जो मनमें है उसका स्मरण करते हुए उन ब्राह्मणोंसे “प्रीयतां धर्मराज' अर्थात् ' धर्मराज प्रसन्न हों’ यह वाक्य कहलाये अथवा स्वयं कहे। इससे सम्पूर्ण जीवनमें किया हुआ पाप तत्क्षण ही नष्ट हो

English

If a Brahmana carries the dead body of a Brahmana who is not his Sapinda, to the burning ghat like one of his kinsmen, and takes food as well as stays with them (the kinsmen of the dead man), he shall become pure within ten days.

अध्याय ७३

श्लोक 66

नाग्रासनोपविष्टस्तु भुञ्जोत प्रथमं द्विजः ।बहूनां पश्यतां सो ऽज्ञः पङ्क्त्या हरति किल्बिषम्

nāgrāsanopaviṣṭastu bhuñjota prathamaṃ dvijaḥ / bahūnāṃ paśyatāṃ so 'jñaḥ paṅktyā harati kilbiṣam

हिन्दी अर्थ

कृष्णाजिन नामके वृक्ष विशेषसे निर्मित पात्रमें तिल, स्वर्ण, मधु तथा घृत रखकर जो ब्राह्मणको देता है, वह सभी पापोंसे पार हो जाता है

English

If he takes their food, he becomes pure in three nights. If he does not take food (he becomes purified in one day but) he should not stay in that house.

अध्याय ७३

श्लोक 67

न किञ्चिद् वर्जयेच्छ्राद्धे नियुक्तस्तु द्विजोत्तमः ।न मांसं प्रतिषेधेत न चान्यस्यान्नमीक्षयेत्

na kiñcid varjayecchrāddhe niyuktastu dvijottamaḥ / na māṃsaṃ pratiṣedheta na cānyasyānnamīkṣayet

हिन्दी अर्थ

आचार्य बृहस्पतिने ' गोचर्म-भूमि' कितनी लंबी-चौड़ी होती है-इसे बताते हुए कहा है कि दस हाथके दण्डसे तीस दण्डका एक निवर्तन होता है और दस निवर्तन विस्तारवाली भूमि 'गोचर्म-भूमि' कहलाती है। इस प्रकार (१० हाथन्एक दण्ड, तीस गायें, जितनी भूमिमें आरामसे इधर-उधर टहल सकें, घूम-फिर सकें, उतनी लंबी-चौड़ी भूमि 'गोचर्म-भूमि' कहलाती है।

English

The same thing shall be in the case of the samanodakas and the kinsmen of the mother and other close relatives. The person—a sapinda—who touches the dead body becomes pure within ten days.

अध्याय ७३

श्लोक 68

यो नाश्नाति द्विजो मांसं नियुक्तः पितृकर्मणि ।स प्रेत्य पशुतां याति संभवानेकविंशतिम्

yo nāśnāti dvijo māṃsaṃ niyuktaḥ pitṛkarmaṇi / sa pretya paśutāṃ yāti saṃbhavānekaviṃśatim

हिन्दी अर्थ

निर्दिश्य धर्मराजाय विप्रेभ्यो मुच्यते भयात्

English

If Brahmanas and others carry the dead body of an orphan or a helpless Brahmana devoid of wealth, they become pure by taking bath and drinking ghee.

अध्याय ७३

श्लोक 69

स्वाध्यायं श्रावयेदेषां धर्मशास्त्राणि चैव हि ।इतिहासपुराणानि श्राद्धकल्पांश्च शोभनान्

svādhyāyaṃ śrāvayedeṣāṃ dharmaśāstrāṇi caiva hi / itihāsapurāṇāni śrāddhakalpāṃśca śobhanān

हिन्दी अर्थ

तर्पयेदुदपात्रैस्तु ब्रह्महत्यां व्यपोहति माघमासे तु विप्रस्तु द्वादश्यां समुपोषितः। शुक्लाम्बरधरः कुष्णैस्तिलैर्हुत्वा हुताशनम्

English

If a man of the lower caste touches one of the upper caste or if a man of the upper caste touches one of the lower caste during impurity, and if he does so out of friendship, he becomes pure by ordinary purificatory procedure (bath, etc.)

अध्याय ७३

श्लोक 70

ततो ऽन्नमुत्सृजेद् भुक्ते अग्रतो विकिरन् भुवि ।पृष्ट्वा तृप्ताः स्थ इत्येवं तृप्तानाचामयेत् ततः

tato 'nnamutsṛjed bhukte agrato vikiran bhuvi / pṛṣṭvā tṛptāḥ stha ityevaṃ tṛptānācāmayet tataḥ

हिन्दी अर्थ

जन्मप्रभृति यत्पापं सर्व तरति वै द्विजः

English

If a Brahmana were to follow the dead body of a Brahmana out of his own will, he becomes pure by taking bath alongwith the clothes he wears at the time, touching the fire and taking in ghee.

अध्याय ७३

श्लोक 71

आचान्ताननुजानीयादभितो रम्यतामिति ।स्वधास्त्विति च तं ब्रूयुर्ब्राह्मणास्तदनन्तरम्

ācāntānanujānīyādabhito ramyatāmiti / svadhāstviti ca taṃ brūyurbrāhmaṇāstadanantaram

हिन्दी अर्थ

यत्किंचिद् देवदेवेशं दद्याच्चोद्दिश्य शंकरम् प्रीयतामीश्वरः सोमो महादेवः सनातनः। सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति

English

(If one follows the dead body) the purity in follow¬ ing the corpse of a Ksattriya is within a day; that in the case

अध्याय ७३

श्लोक 72

ततो भुक्तवतां तेषामन्नशेषं निवेदयेत् ।यथा ब्रूयुस्तथा कुर्यादनुज्ञातस्तु वै द्विजैः

tato bhuktavatāṃ teṣāmannaśeṣaṃ nivedayet / yathā brūyustathā kuryādanujñātastu vai dvijaiḥ

हिन्दी अर्थ

यस्तु कृष्णचतुर्दश्यां स्नात्वा देवं पिनाकिनम्। आराधयेद् द्विजमुखे न तस्यास्ति पुनर्भवः

English

When the bones of the dead Sudra have not been collected and if the Brahmapa cries along with his own people over the death of the Sudra, the impurity shall be for three nights. Otherwise, it is only a single day.

अध्याय ७३

श्लोक 73

पित्र्ये स्वदित इत्येव वाक्यं गोष्ठेषु सूनृतम् ।संपन्नमित्यभ्युदये दैवे रोचत इत्यपि

pitrye svadita ityeva vākyaṃ goṣṭheṣu sūnṛtam / saṃpannamityabhyudaye daive rocata ityapi

हिन्दी अर्थ

कृष्णाष्ट्रम्यां विशेषेण धार्मिकाय द्विजातये। स्नात्वाभ्यर्च्य यथान्यायं पादप्रक्षालनादिभिः प्रीयतां मे महादेवो दद्याद द्रव्यं स्वकीयकम्। सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम्

English

(Under the same circumstances) if he laments the death of a Ksattriyaor a Vaisya before the bones are collected, the impurity is observed for one day; otherwise it is till the rise of the sun or of stars (as the case may be). In the case of (lamentation on) the death of a Brahmana (before bone-collec¬ tion), the impurity lasts till the performance of bath.

अध्याय ७३

श्लोक 74

विसृज्य ब्राह्मणांस्तान् वै दैवपूर्वं तु वाग्यतः ।दक्षिणां दिशमाकाङ् क्षन्याचेतेमान् वरान् पितॄन्

visṛjya brāhmaṇāṃstān vai daivapūrvaṃ tu vāgyataḥ / dakṣiṇāṃ diśamākāṅ kṣanyācetemān varān pitṝn

हिन्दी अर्थ

एकादश्यां निराहारो द्वादश्यां पुरुषोत्तमम् । अर्चयेद् ब्राह्मणमुखे स गच्छेत् परमं पदम्

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 75

दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिरेव च ।श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहुदेयं च नोस्त्त्विति

dātāro no 'bhivardhantāṃ vedāḥ saṃtatireva ca / śraddhā ca no mā vyagamad bahudeyaṃ ca nosttviti

हिन्दी अर्थ

एषा तिथिवैष्णवी स्याद् द्वादशी शुक्लपक्षके । तस्यामाराधयेद् देवं प्रयतेन जनार्दनम् यत्किञ्चिद् देवमीशानमुद्दिश्य ब्राह्मणे शुचौ। दीयते विष्णवे बापि तदनन्तफलप्रदम्

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 76

पिण्डांस्तु गो ऽजविप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जले ऽपि वा ।मध्यमं तु ततः पिण्डमद्यात् पत्नी सुतार्थिनी

piṇḍāṃstu go 'javiprebhyo dadyādagnau jale 'pi vā / madhyamaṃ tu tataḥ piṇḍamadyāt patnī sutārthinī

हिन्दी अर्थ

यो हि यां देवतामिच्छेत् समाराधयितुं नरः । ब्राह्मणान् पूजयेद् यलात् स तस्यां तोषयेत् तत:

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 77

प्रक्षाल्य हस्तावाचम्य ज्ञातीन् शेषेण तोषयेत् ।ज्ञातिष्वपि चतुष्टेषु स्वान् भृत्यान् भोजयोत् ततः ।पश्चात् स्वयं च पत्नीभिः शेषमन्नं समाचरेत्

prakṣālya hastāvācamya jñātīn śeṣeṇa toṣayet / jñātiṣvapi catuṣṭeṣu svān bhṛtyān bhojayot tataḥ / paścāt svayaṃ ca patnībhiḥ śeṣamannaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

विशेषरूपसे वैशाखमासको पूर्णिमाको ब्राह्मणोंको जो कृतान्न-पक्वान्न (अथवा सत्तू) तथा जलसे भरा घडा धर्मराजके उद्देश्यसे देता है, वह भयसे मुक्त हो जाता है। जो सात अथवा पाँच ब्राह्मणोंको स्वर्ण तथा तिलसे युक्त जलपूर्ण घड़ोंसे संतुष्ट करता है, वह ब्रह्महत्यासे मुक्त हो जाता है। माघमासकी (कुष्ण) द्वादशीको उपवास करके शुक्ल वस्त्र धारणकर काले तिलोंसे अग्निमें हवन कर जो विप्र (द्विज) समाहित होकर ब्राह्मणोंको

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 78

नोद्वासयेत् तदुच्छिष्टं यावन्नास्तङ्गतो रविः ।ब्रह्मचारी भवेतां तु दम्पती रजनीं तु ताम्

nodvāsayet taducchiṣṭaṃ yāvannāstaṅgato raviḥ / brahmacārī bhavetāṃ tu dampatī rajanīṃ tu tām

हिन्दी अर्थ

(कृष्ण) तिल दान करता है, वह (द्विज) जन्मसे आजतकके सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है॥ २३--२६ ॥

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 79

दत्त्वा श्राद्धं तथा भुक्त्वा सेवते यस्तु मैथुनम् ।महारौरवमासाद्य कीटयोनिं व्रजेत् पुनः

dattvā śrāddhaṃ tathā bhuktvā sevate yastu maithunam / mahārauravamāsādya kīṭayoniṃ vrajet punaḥ

हिन्दी अर्थ

अमावस्या आनेपर जो देवदेवेश भगवान् शंकरको उद्दिष्ट कर 'प्रीयतामीश्वरः सोमो महादेवः सनातनः ' अर्थात् (इस दानसे) ' सनातन महादेव ईश्वर सोम प्रसन्न हों' ऐसा कहकर तपस्वी ब्राह्मणको जो कुछ भी दान देता है, उससे सात जन्मोंमें किया हुआ उसका पाप उसी क्षण नष्ट हो जाता है

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 80

शुचिरक्रोधनः शान्तः सत्यवादी समाहितः ।स्वाध्यायं च तथाध्वानं कर्ता भोक्ता च वर्जयेत्

śucirakrodhanaḥ śāntaḥ satyavādī samāhitaḥ / svādhyāyaṃ ca tathādhvānaṃ kartā bhoktā ca varjayet

हिन्दी अर्थ

जो कृष्ण चतुर्दशीको स्नान करनेके अनन्तर भगवान् पिनाकीकी आराधनाकर ब्राह्मणको भोजन कराता है, उसका पुनर्जन्म नहीं होता। विशेषरूपसे कृष्णपक्षकी

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 81

श्राद्धं भुक्त्वा परश्राद्धं भुञ्जते ये द्विजातयः ।महापातिकिभिस्तुल्या यान्ति ते नरकान् बहून्

śrāddhaṃ bhuktvā paraśrāddhaṃ bhuñjate ye dvijātayaḥ / mahāpātikibhistulyā yānti te narakān bahūn

हिन्दी अर्थ

विधिपूर्वक धार्मिक द्विजाति (ब्राह्मण)-की अर्चना करके जो “प्रीयतां मे महादेवाः' ऐसा कहकर अपना द्रव्य प्रदान करता है, वह सभी पापोंसे मुक्त होकर परम गतिको प्राप्त करता है भक्त द्विजोंको कृष्ण चतुर्दशी विशेषरूपसे कृष्णाष्टमी और अमावास्याको त्रिलोचन (महादेव)-की पूजा करनी चाहिए। एकादशीको निराहार रहकर द्वादशीके दिन ब्राह्मणको भोजन कराकर जो पुरुषोत्तमकी पूजा करता

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 82

एष वो विहितः सम्यक् श्राद्धकल्पः सनातनः ।आमेन वर्तयेन्नित्यमुदासीनो ऽथ तत्त्ववित्

eṣa vo vihitaḥ samyak śrāddhakalpaḥ sanātanaḥ / āmena vartayennityamudāsīno 'tha tattvavit

हिन्दी अर्थ

है, वह परमपदको प्राप्त करता है । शुक्लपक्षकी द्वादशी तिथि वैष्णवी तिथि है। इस तिथिको प्रयत्नपूर्वक भगवान् जनार्दनकी आराधना करनी चाहिए। भगवान् ईशान (शंकर)-को अथवा विष्णुको उद्दिष्ट कर पवित्र

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 83

अनग्निरध्वगो वापि तथैव व्यसनान्वितः ।आमश्राद्धं द्विजः कुर्याद् विधिज्ञः श्रद्धयान्वितः ।तेनाग्नौ करणं कुर्यात् पिण्डांस्तेनैव निर्वपेत्

anagniradhvago vāpi tathaiva vyasanānvitaḥ / āmaśrāddhaṃ dvijaḥ kuryād vidhijñaḥ śraddhayānvitaḥ / tenāgnau karaṇaṃ kuryāt piṇḍāṃstenaiva nirvapet

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणको जो कुछ दान दिया जाता है, वह अनन्त फल प्रदान करनेवाला होता है जो मनुष्य जिस देवताकी आराधना करना चाहता है, वह यत्रपूर्वक (उस आराध्य देवताकी प्रतिमूर्ति- रूपमें) ब्राह्मणोंकी पूजा करे, इससे वह आराध्य देवता संतुष्ट हो जाते हैं

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 84

यो ऽनेन विधिना श्राद्धं कुर्यात् संयतमानसः ।व्यपेतकल्पषो नित्यं योगिनां वर्तते पदम्

yo 'nena vidhinā śrāddhaṃ kuryāt saṃyatamānasaḥ / vyapetakalpaṣo nityaṃ yogināṃ vartate padam

हिन्दी अर्थ

द्विजानां वपुरास्थाय नित्यं तिष्ठन्ति देवता: । पूज्यन्ते ब्राह्मणालाभे प्रतिमादिष्वपि क्वचित्

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 85

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं कुर्याद् द्विजोत्तमः ।आराधितो भवेदीशस्तेन सम्यक् सनातनः

tasmāt sarvaprayatnena śrāddhaṃ kuryād dvijottamaḥ / ārādhito bhavedīśastena samyak sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

द्विजेषु देवता नित्यं पूजनीया विशेषतः विभूतिकामः सततं पूजयेद् वै पुरन्दरम्। ब्रह्मवर्चसकामस्तु ब्रह्माणं ब्रह्मकामुकः

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 86

अपि मूलैर्फलैर्वापि प्रकुर्यान्निर्धनो द्विजः ।तिलोदकैस्तर्पयेद् वा पितॄन् स्नात्वा समाहितः

api mūlairphalairvāpi prakuryānnirdhano dvijaḥ / tilodakaistarpayed vā pitṝn snātvā samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

आरोग्यकामोऽथ रविं धनकामो हुताशनम् । कर्मणां सिद्धिकामस्तु पूजयेद् वै विनायकम्

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 87

न जीवत्पितृको दद्याद्धोमान्तं चाभिधीयते ।येषां वापि पिता दद्यात् तेषां चैके प्रचक्षते

na jīvatpitṛko dadyāddhomāntaṃ cābhidhīyate / yeṣāṃ vāpi pitā dadyāt teṣāṃ caike pracakṣate

हिन्दी अर्थ

भोगकामस्तु शशिनं बलकामः समीरणम्। मुमुक्षुः सर्वसंसारात् प्रयतेनार्चयेद्धरिम् यस्तु योगं तथा मोक्षमन्विच्छेज्ज्ञानमैश्वरम्। सोऽर्चयेद् वै विरूपाक्षं प्रयत्नेनेश्वरेश्वरम्

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 88

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।यो यस्य म्रियते तस्मै देयं नान्यस्य तेन तु

pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ / yo yasya mriyate tasmai deyaṃ nānyasya tena tu

हिन्दी अर्थ

ते पूजयन्ति भूतेशं केशवं चापि भोगिनः

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 89

भोजयेद् वापि जीवन्तं यथाकामं तु भक्तितः ।न जीवन्तमतिक्रम्य ददाति श्रूयते श्रुतिः

bhojayed vāpi jīvantaṃ yathākāmaṃ tu bhaktitaḥ / na jīvantamatikramya dadāti śrūyate śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

वासोदश्चन्द्रसालोक्यर्मश्विसालोक्यमश्वदः । अनडुदः श्रियं पुष्टां गोदो ब्रध्नस्य विष्टपम् धान्यदः शाश्वत सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्मसात्म्यताम्

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 90

द्व्यामुष्यायणिको दद्याद् बीजिक्षेत्रिकयोः समम् ।ऋक्यादर्धं समादद्यान्नियोगोत्पादितो यदि

dvyāmuṣyāyaṇiko dadyād bījikṣetrikayoḥ samam / ṛkyādardhaṃ samādadyānniyogotpādito yadi

हिन्दी अर्थ

प्रतिष्ठित रहते हैं । कभी ब्राह्मणोंके प्राप्त न होनेपर प्रतिमा आदिमें भी उन देवताओंकी पूजा की जाती है । इसलिये उन-उन फलोंकी प्रापिकी इच्छासे सभी प्रकारके प्रयत्नोंसे विशेषरूपसे ब्राह्मणोंमें देवताओंकी नित्य पूजा

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 91

अनियुक्तः सुतो यश्च शुल्कतो जायते त्विह ।प्रदद्याद् बीजिने पिण्डं क्षेत्रिणे तु ततो ऽन्यथा

aniyuktaḥ suto yaśca śulkato jāyate tviha / pradadyād bījine piṇḍaṃ kṣetriṇe tu tato 'nyathā

हिन्दी अर्थ

ऐश्वर्यकी इच्छा करनेवालेको सर्वदा इन्द्रको पूजा करनी चाहिए। ब्रह्मतेज और ब्रह्मप्रापतिके अभिलाषीको ब्रह्माकी आराधना करनी चाहिए । आरोग्यकी इच्छावालेको सूर्यकी, धनाभिलाषीको अग्निकी और कर्मोमें सिद्धि प्राप्त करनेकी (अपने कार्यकी निर्विष्न सम्पन्नताको) इच्छावालेको विनायककी पूजा करनी चाहिए

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 92

द्वौ पिण्डौ निर्वपेत् ताभ्यां क्षेत्रिणे बीजिने तथा ।कीर्तयेदथ चैकस्मिन् बीजिनं क्षेत्रिणं ततः

dvau piṇḍau nirvapet tābhyāṃ kṣetriṇe bījine tathā / kīrtayedatha caikasmin bījinaṃ kṣetriṇaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

भोग-प्रासिकी इच्छावालेको चन्द्रमाको, बलप्राप्तिकी इच्छावालेको वायुकी और समस्त संसारसे मुक्तिके अभिलाषीको प्रयत्नपूर्वक विष्णुकी आराधना करनी चाहिए। जो योग, मोक्ष तथा ईश्वरसम्बन्धी ज्ञान प्राप्त

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 93

मृताहनि तु कर्तव्यमेकोदिष्टं विधानतः ।अशौचे स्वे परिक्षीणे काम्यं वै कामतः पुनः

mṛtāhani tu kartavyamekodiṣṭaṃ vidhānataḥ / aśauce sve parikṣīṇe kāmyaṃ vai kāmataḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

करना चाहता हो, उसे प्रयत्नपूर्वक ईश्वरोंके भी ईश्वर विरूपाक्ष (शंकर)-की पूजा करनी चाहिए । जो महायोग और ज्ञानकी इच्छा करते हैं, वे भूताधिपति महेश्वरको पूजा करते हैं और योगीजन केशवकी आराधना जलदान करनेवाला तृप्ति प्राप्त करता है, अन्नदान करनेवाला अक्षय सुख प्राप्त करता है, तिलदान करनेवाला इच्छित संतान प्राप्त करता है और दीपदान करनेवाला उत्तम ज्योति (चक्षु) प्राप्त करता है । भूमिदान करनेवाला

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 94

पूर्वाह्ने चैव कर्तव्यं श्राद्धमभ्युदयार्थिना ।देववत्सर्वमेव स्याद् यवैः कार्या तिलक्रिया

pūrvāhne caiva kartavyaṃ śrāddhamabhyudayārthinā / devavatsarvameva syād yavaiḥ kāryā tilakriyā

हिन्दी अर्थ

सब कुछ प्राप्त करता है। स्वर्णदाता दीर्घ आयु, गृह- दान करनेवाला ऊँचे महल तथा चाँदी दान करनेवाला उत्तम रूप प्राप्त करता है। वस्त्र दान करनेवाला चन्द्रलोकमें निवास करता है और अश्व-दान करनेवाला

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 95

दर्भाश्च ऋजवः कार्या युग्मान् वै भोजयेद् द्विजान् ।नान्दीमुखास्तु पितरः प्रीयन्तामिति वाचयेत्

darbhāśca ṛjavaḥ kāryā yugmān vai bhojayed dvijān / nāndīmukhāstu pitaraḥ prīyantāmiti vācayet

हिन्दी अर्थ

अश्विनीकुमारोंके लोकमें जाता है। वृषभ-दान करनेवालेको पुष्ट लक्ष्मी और गो-दान करनेवालेको ब्रह्मलोककी प्रापि होती है। यान (सवारी) और शय्या-दान करनेवालेको भार्या तथा अभयदाताको ऐश्वर्य प्राप्त होता है । धान्यदाता शाश्वत सौख्य तथा वेदविद्याका दान करनेवाला ब्रह्म- तादात्म्यको प्राप्त करता है। विशिष्ट वेदज्ञाता ब्राह्मणोंको यथाशक्ति धान्य भी प्रदान करना चाहिए। ऐसा करणेसे मृत्युके अनन्तर स्वर्गकी प्राप्ति होती है ॥ ४४--४८॥

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 96

मातृश्राद्धं तु पूर्वं स्यात् पितॄणां स्यादनन्तरम् ।ततो मातामहानां तु वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतम्

mātṛśrāddhaṃ tu pūrvaṃ syāt pitṝṇāṃ syādanantaram / tato mātāmahānāṃ tu vṛddhau śrāddhatrayaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

गवां घासप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते।

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 97

दवपूर्वं प्रदद्याद् वै न कुर्यादप्रदक्षिणम् ।प्राङ्मुखो निर्वपेत् पिण्डानुपवीती समाहितः

davapūrvaṃ pradadyād vai na kuryādapradakṣiṇam / prāṅmukho nirvapet piṇḍānupavītī samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

गौओको घास प्रदान करनेसे सभी पापोंसे मुक्ति इन्धनानां प्रदानेन दीप्ताग्निर्जायते नरः॥ ४९॥ हो जाती है। ईंधनका दान करनेसे मनुष्य प्रदीप्त

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 98

पूर्वं तु मातरः पूज्या भक्त्या वै सगणेश्वराः ।स्थण्डिलेषु विचित्रेषु प्रतिमासु द्विजातिषु

pūrvaṃ tu mātaraḥ pūjyā bhaktyā vai sagaṇeśvarāḥ / sthaṇḍileṣu vicitreṣu pratimāsu dvijātiṣu

हिन्दी अर्थ

फलमूलानि शाकानि भोज्यानि विविधानि च। प्रदद्याद् ब्राह्मणेभ्यस्तु मुदा युक्त: सदा भवेत्

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 99

पुष्पेर्धूपैश्च नैवेद्यैर्गन्धाद्यैर्भूषणैरपि ।पूजयित्वा मातृगणं कूर्याच्छ्राद्धत्रयं बुधः

puṣperdhūpaiśca naivedyairgandhādyairbhūṣaṇairapi / pūjayitvā mātṛgaṇaṃ kūryācchrāddhatrayaṃ budhaḥ

हिन्दी अर्थ

यद् यदिष्टतमं लोके यच्चापि दयितं गृहे। तत्तद गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता संक्रान्त्यादिषु कालेषु दत्तं भवति चाक्षयम्

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

अध्याय ७३

श्लोक 100

अकृत्वा मातृयागं तु यः श्राद्धं परिवेषयेत् ।तस्य क्रोधसमाविष्टा हिंसामिच्छन्ति मातरः

akṛtvā mātṛyāgaṃ tu yaḥ śrāddhaṃ pariveṣayet / tasya krodhasamāviṣṭā hiṃsāmicchanti mātaraḥ

हिन्दी अर्थ

दानधर्मात् परो धर्मो भूतानां नेह विद्यते। तस्माद् विप्राय दातव्यं श्रोत्रियाय द्विजातिभिः

English

If a Brahmana cries over the death of a Brahmana before his bones are collected, he becomes pure by means of an ablution alongwith the clothes worn. There is no doubt about this.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 73
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.