Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
74
अध्याय 74 / 95

Book 2 - Adhyaya 23

93 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ93 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७४

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्वाविशो ऽध्यायः इन् रेए निछ्त् ज़ुल्äस्सिगे ज़ेइछेन्: व्यास उवाच दशाहं प्राहुराशौचं सपिण्डेषु विपश्चितः ।मृतेषु वाथ जातेषु ब्राह्मणानां द्विजोत्तमाः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge dvāviśo 'dhyāyaḥ in ree nicht zulässige zeichen: vyāsa uvāca daśāhaṃ prāhurāśaucaṃ sapiṇḍeṣu vipaścitaḥ / mṛteṣu vātha jāteṣu brāhmaṇānāṃ dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वर्गायुर्भूतिकामेन तथा पापोपशान्तये। मुमुक्षुणा च दातव्यं ब्राह्मणेभ्यस्तथाऽन्वहम् निवारयति पापात्मा तिर्यग्योनिं व्रजेत् तु स:

English

He who takes food alongwith them and associates closely with them by sharing their bed, seat etc., he becomes pure in ten days irrespective of his being a kinsman.

अध्याय ७४

श्लोक 2

नित्यानि चैव कर्माणि काम्यानि च विशेषतः ।नकुर्याद् विहितं किञ्चित् स्वाध्यायं मनसापिच

nityāni caiva karmāṇi kāmyāni ca viśeṣataḥ / nakuryād vihitaṃ kiñcit svādhyāyaṃ manasāpica

हिन्दी अर्थ

सर्वस्वमपहृत्यैनं राजा राष्ट्रात् प्रवासयेत्

English

He who takes food alongwith them even once, out of his own free will, becomes free from impurity by taking bath when the period of impurity ceases.

अध्याय ७४

श्लोक 3

शुचीनक्रोधनान् भूम्यान् शालाग्नौ भावयेद् द्विजान् ।शुष्कान्नेन फलैर्वापि वैतानं जुहुयात् तथा

śucīnakrodhanān bhūmyān śālāgnau bhāvayed dvijān / śuṣkānnena phalairvāpi vaitānaṃ juhuyāt tathā

हिन्दी अर्थ

(जाठर) अग्निवाला (उत्तम पाचनशक्ति-सम्पन्न) होता है। जो व्राह्मणोंको फल, मूल, शाक तथा विविध भोज्य पदार्थ प्रदान करता है, वह सर्वदा आनन्दित रहता है। रोगीके रोग-शान्तिके लिये जो उन्हें औषधि, स्नेह (तेल, घृत आदि) तथा आहार प्रदान करता है, वह रोगरहित, सुखी तथा दीर्घ आयुवाला होता है। छाता और जूता प्रदान करनेवाला मनुष्य छुरेकी धारसे पूर्ण असिपत्रवनके मार्गमें तीव्र तापको पार

English

If a man overwhelmed by famine, takes their food, he should observe impurity for as many days as he had taken their food. Thereafter, he should observe religious atonement.

अध्याय ७४

श्लोक 4

न स्पृशेयुरिमानन्ये न च तेभ्यः समाहरेत् ।चतुर्थे पञ्चमे वाह्नि संस्पर्शः कथितो बुधैः

na spṛśeyurimānanye na ca tebhyaḥ samāharet / caturthe pañcame vāhni saṃsparśaḥ kathito budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

कर लेता है। संसारमें जो-जो भी स्वयंको अत्यन्त अभीष्ट हो और जो घरमें सबके लिये अत्यन्त प्रिय वस्तु हो, उस-उस वस्तुको गुणवान् ब्राह्मणको दानमें देना चाहिए, ऐसा करनेसे अभीष्ट एवं प्रिय वस्तु

English

In the case of the Brahmana who maintained Hotra (a sacred fire), the impurity is to be observed from the time of his cremation. In the case of Sapindas the impurity begins at death and in cases other than death (i.e. birth).

अध्याय ७४

श्लोक 5

सूतके तु सपिण्डानां संस्पर्शो न प्रदुष्यति ।सूतकं सूतिकां चैव वर्जयित्वा नृणां पुनः

sūtake tu sapiṇḍānāṃ saṃsparśo na praduṣyati / sūtakaṃ sūtikāṃ caiva varjayitvā nṛṇāṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

अक्षय होकर प्राप्त होती है॥४९--५३॥ संक्रान्ति आदि समयोंमें दिया हुआ दान अक्षय होता है। प्रयाग आदि तीर्थो, पवित्र मन्दिरों, नदियोंके किनारों तथा (नेमिष आदि पुण्यप्रद) अरण्योंमें दान देनेसे अक्षय (फल) प्राप्त होता है

English

Sapinda relationship ceases from the seventh genera¬ tion. The. Samanodakabhava {sX.3Xe, of offering water oblation) ceases if the birth and the names are not known.

अध्याय ७४

श्लोक 6

अधीयानस्तथा यज्वा वेदविच्च पिता भवेत् ।संस्पृश्याः सर्व एवैते स्नानान्माता दशाहतः

adhīyānastathā yajvā vedavicca pitā bhavet / saṃspṛśyāḥ sarva evaite snānānmātā daśāhataḥ

हिन्दी अर्थ

इस संसारमें प्राणियोंके लिये दानसे बढ़कर कोई अन्य धर्म नहीं हे। इसलिये द्विजातियोंको श्रोत्रिय ब्राह्मणको दान देना चाहिए। स्वर्ग, आयु तथा ऐश्वर्यका अभिलाषी और पापकी शान्तिके इच्छुक तथा मोक्षार्थी पुरुषको प्रतिदिन

English

The father, the grandfather and the great-grand father—these three should be known as Lepabhdks (enjoyers of the portion of Pindas sticking to the hand of the performer of Sraddha). (Actually the ancestors of fourth, fifth and sixth

अध्याय ७४

श्लोक 7

दशाहं निर्गुणे प्रोक्तमशौचं चातिनिर्गुणे ।एकद्वित्रिगुणैर्युक्तं चतुस्त्र्येकदिनैः शुचिः

daśāhaṃ nirguṇe proktamaśaucaṃ cātinirguṇe / ekadvitriguṇairyuktaṃ catustryekadinaiḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंके निमित्त दान करना चाहिए पापात्मा तिर्यग्योनिमें जाता है। जो द्रव्यका अर्जन करके ब्राह्मणों तथा देवताओंकी पूजा नहीं करता है (अर्थात् धर्मसम्मत, लोकसम्मत-रूपमें धनका उपयोग नहीं करता है तो) उसका सर्वस्व अपहरण करके उसे राष्टरसे

English

The Sapinda relationship of women not given in marriage extends to seven generations of the family of their birth. Lord Pitamaha says that the Sapinda relationship of those (married) women is the same* as that of their husbands.

अध्याय ७४

श्लोक 8

दशाहात् तु परं सम्यगधीयीत जुहोति च ।चतुर्थे तस्य संस्पर्शं मनुराह प्रजापतिः

daśāhāt tu paraṃ samyagadhīyīta juhoti ca / caturthe tasya saṃsparśaṃ manurāha prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

बाहर निकाल देना राजाका कर्तव्य है

English

Among the many descendants of the same man but of different castes (through mothers of different castes), the Sapinda relationship extends upto the third generation in descent.

अध्याय ७४

श्लोक 9

क्रियाहीनस्य मूर्खस्य महारोगिण एव च ।यथेष्टाचरणस्याहुर्मरणान्तमशौवकम्

kriyāhīnasya mūrkhasya mahārogiṇa eva ca / yatheṣṭācaraṇasyāhurmaraṇāntamaśauvakam

हिन्दी अर्थ

अङ्कयित्वा स्वकाद् राष्ट्रात् तं राजा विप्रवासयेत् यस्त्वसद्भ्यो ददातीह स्वद्रव्यं धर्मसाधनम्। स पूर्वाभ्यधिकः पापी नरके पच्यते नरः

English

In the case of artisans, craftsmen, physicians, servant- maids and attendants, regular donors, the knowers of the Brahman, the Brahmacarins (celibates), the Sattrins (performers ofYajnas) of long-durations) and the Vratins (those who have regular observance of holy rites), the purity is instantaneous.

अध्याय ७४

श्लोक 10

त्रिरात्रं दशरात्रं वा ब्राह्मणानामशौचकम् ।प्राक्संस्कारात् त्रिरात्रं स्यात् तस्मादूर्ध्वं दशाहकम्

trirātraṃ daśarātraṃ vā brāhmaṇānāmaśaucakam / prāksaṃskārāt trirātraṃ syāt tasmādūrdhvaṃ daśāhakam

हिन्दी अर्थ

यदि स्यादधिको विप्रः शीलविद्यादिभिः स्वयम्। तस्मै यत्नेन दातव्यं अतिक्रम्यापि संनिधिम्

English

In the case of a crowned king, and the performers of Annasatras (?) at the time of Yajnas and marriage as well as during divine intercession (?) during famine and chaotic upheavals, the purity is instantaneous.

अध्याय ७४

श्लोक 11

ऊनद्विवार्षिके प्रेते मातापित्रोस्तदिष्यते ।त्रिरात्रेण शुचिस्त्वन्यो यदि ह्यत्यन्तनिर्गुणः

ūnadvivārṣike prete mātāpitrostadiṣyate / trirātreṇa śucistvanyo yadi hyatyantanirguṇaḥ

हिन्दी अर्थ

न वार्यपि प्रयच्छेत नास्तिके हैतुकेऽपि च। पाषण्डेषु च सर्वेषु नावेदविदि धर्मवित् अविद्वान् प्रतिगृह्णानो भस्मीभवति काष्ठवत्

English

In the case oi JVaifthikas (life-long celibates), forest dwellers, ascetics and religious students, no impurity is enjoined by good men. When a fallen man dies, there is no impurity.

अध्याय ७४

श्लोक 12

अदन्तजातमरणे पित्रोरेकाहमिष्यते ।जातदन्ते त्रिरात्रं स्याद् यदि स्यातां तु निर्गुणौ

adantajātamaraṇe pitrorekāhamiṣyate / jātadante trirātraṃ syād yadi syātāṃ tu nirguṇau

हिन्दी अर्थ

द्विजातिभ्यो धनं लिप्सेत् प्रशस्तेभ्यो द्विजोत्तमः । अपि वा जातिमात्रेभ्यो न तु शूद्रात् कथञ्चन

English

In the case of fallen men there is no cremation, no obsequies, no collection of bones; no tear is shed, no Pinda is offered and no Sraddha or similar rite is performed.

अध्याय ७४

श्लोक 13

आदन्तजननात् सद्य आचौलादेकरात्रकम् ।त्रिरात्रमौपनयनात् सपिण्डानामुदाहृतम्

ādantajananāt sadya ācaulādekarātrakam / trirātramaupanayanāt sapiṇḍānāmudāhṛtam

हिन्दी अर्थ

जो व्यक्ति दुर्भिक्षे समय मरणप्राय विप्रोंको अन्न आदि नहीं देता, वह ब्राह्मण" (या मनुष्य) निन्दित होता है, उसके साथ न आदान-प्रदानका व्यवहार करना चाहिए और न उसके साथ बैठना ही चाहिए। राजा उसको चिह्वितकररै अपने राष्ट्रसे बाहर निकाल दे। संसारम अपने धर्मके साधनरूप द्रव्यको जो असज्जनों (दानके अयोग्यों)-को दान करता है, वह मनुष्य पूर्वसे (पूर्वोक्त वर्णित सभी पापियोंसे) भी अधिक पापी होता है और

English

If a man kills himself by means of fire, poison etc., no impurity is to be observed, no cremation is performed, no water libation is offered to him.

अध्याय ७४

श्लोक 14

जातमात्रस्य बालस्य यदि स्यान्मरणं पितुः ।मातुश्च सूतकं तत् स्यात् पिता स्यात् स्पृश्य एव च

jātamātrasya bālasya yadi syānmaraṇaṃ pituḥ / mātuśca sūtakaṃ tat syāt pitā syāt spṛśya eva ca

हिन्दी अर्थ

जितेन्द्रिय तथा सत्य और संयम-सम्पन्न है, उसे दान देना चाहिए। भोजन किये रहनेपर भी विद्वान् धार्मिक द्विजको भोजन कराना चाहिए, किंतु मूर्ख और सदाचारहीन ब्राह्मणको दस दिनोंका भूखा होनेपर भी भोजन नहीं

English

If one dies through fire, poison etc. due to over¬ sight, impurity should be observed and water libation should be offered to him.

अध्याय ७४

श्लोक 15

सद्यः शौचं सपिण्डानां कर्तव्यं सोदरस्य च ।ऊर्ध्वं दशाहादेकाहं सोदरो यदि निर्गुणः

sadyaḥ śaucaṃ sapiṇḍānāṃ kartavyaṃ sodarasya ca / ūrdhvaṃ daśāhādekāhaṃ sodaro yadi nirguṇaḥ

हिन्दी अर्थ

जो समीपमें स्थित श्रोत्रियकी अवमानना कर अन्य (ब्राह्मण) -को दान देता है, बह पापी अपने उस पापके कारण अपने सात पीढ़ीतकको दग्ध कर डालता है। यदि कोई ब्राह्मण शील, विद्या आदिमें अधिक गुणसम्पन्न हो, तो समीपके ब्राह्मणका भी अतिक्रमण कर यत्रपूर्वक उसे दान देना चाहिए। जो आदरपूर्वक दान ग्रहण करता है और जो आदरपूर्वक देता है, वे दोनों स्वर्ग प्राप्त करते हैं। इसके विपरीत करनेवाले नरक जाते हैं।

English

A person who maintains the three sacrificial fires duly, should be cremated by means of the three fires. A person who has not maintained the three fires shall be cremated by the Grhya (household) fire and the other people shall be crema¬ ted by means of the secular fire.

अध्याय ७४

श्लोक 16

अथोर्ध्वं दन्तजननात् सपिण्डानामशौचकम् ।एकरात्रं निर्गुणानां चैलादूर्ध्वं त्रिरात्रकम्

athordhvaṃ dantajananāt sapiṇḍānāmaśaucakam / ekarātraṃ nirguṇānāṃ cailādūrdhvaṃ trirātrakam

हिन्दी अर्थ

धर्मज्ञको नास्तिक, कुतर्की, सभी पाखंडियों तथा वेदज्ञानसे हीन व्यक्तिके निमित्त जलका भी दान नहीं करना चाहिए“ ॥ ६५--६८ ॥

English

If the dead body is not available, a representative figure should be made by means of Palasa leaves and twigs and the cremation shall be duly performed by Sapihda relations endowed with faith.

अध्याय ७४

श्लोक 17

अदन्तजातमरणं संभवेद् यदि सत्तमाः ।एकरात्रं सपिण्डानां यदि ते ऽत्यन्तनिर्गुणाः

adantajātamaraṇaṃ saṃbhaved yadi sattamāḥ / ekarātraṃ sapiṇḍānāṃ yadi te 'tyantanirguṇāḥ

हिन्दी अर्थ

अपूप (पुआ), स्वर्ण, गौ, अश्व, पृथ्वी तथा तिलका दान ग्रहण करनेवाला अविद्वान् व्यक्ति लकड़ीके समान भस्म हो जाता है (अर्थात् दान लेनेकी योग्यता न रहनेपर लोभवश दान नहीं लेना चाहिए) श्रेष्ठ द्विजको प्रशस्त द्विजातियोंसे धनकी इच्छा करनी चाहिए अथवा अपनी जातिवालोंसे ही धन ग्रहण करना चाहिए, किंतु शूद्रसे किसी प्रकार धन नहीं लेना चाहिए

English

He should sprinkle the figure with water utter¬ ing the name and Gotra (of the dead man). He shall not speak unnecessarily. All the kinsmen should exercise self-control and should perform Sraddha for ten days.

अध्याय ७४

श्लोक 18

व्रतादेशात् सपिण्डानामर्वाक् स्नानं विधीयते ।सर्वेषामेव गुणिनामूर्ध्वं तु विषमं पुनः

vratādeśāt sapiṇḍānāmarvāk snānaṃ vidhīyate / sarveṣāmeva guṇināmūrdhvaṃ tu viṣamaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

१-मूलमें 'व्राह्मण' शब्द है। पर वह मनुष्यमात्रका उपलक्षण है।

English

Everyday, they should offer the Pinda both in the morning as well as in the evening to the dead man at the entrance to the house. On the fourth day, they shall feed the Brahmanas.

अध्याय ७४

श्लोक 19

अर्वाक् षण्मासतः स्त्रीणां यदि स्याद् गर्भसंस्त्रवः ।तदा माससमैस्तासामशौचं दिवसैः स्मृतम्

arvāk ṣaṇmāsataḥ strīṇāṃ yadi syād garbhasaṃstravaḥ / tadā māsasamaistāsāmaśaucaṃ divasaiḥ smṛtam

हिन्दी अर्थ

२-अपराधसूचक चिहसे अपराधीको अङ्कित करना भी दण्ड देनेके अन्तर्गत एक शास्त्रीय प्रक्रिया है। ३-यह अनुष्ठानके अङ्गभूत भोजनका निषेध है। सामान्यतः तो किसी भी भूखेको भोजन कराना गृहस्थका अनिवार्य कर्तव्य है। ४-यहाँ जलके दानका निषेध है। प्यासेको पानी पिलानेका निषेध नहीं है । दानके लिये ही योग्य पात्रकी अपेक्षा है। ५-शुद्र छोटा भाई है, इसलिये उससे धन लेनेका निषेध किया है। छोटेसे माँगना उचित नहीं होता।

English

On the second day, the shaving rite should be performed alongwith the kinsmen. On the fourth day, the bones should be collected, (?) by all the kinsmen. With great faith, they should employ pure Brahmanas (as priests) in even numbers (v.l. feed Brahmanas).

अध्याय ७४

श्लोक 20

तत ऊर्ध्वं तु पतने स्त्रीणां द्वादशरात्रिकम् ।सद्यः शौचं सपिण्डानां गर्भस्त्रावाच्च वा ततः

tata ūrdhvaṃ tu patane strīṇāṃ dvādaśarātrikam / sadyaḥ śaucaṃ sapiṇḍānāṃ garbhastrāvācca vā tataḥ

हिन्दी अर्थ

वृत्तिसंकोचमन्विच्छेन्ेहेत धनविस्तरम्। धनलोभे प्रसक्तस्तु ब्राह्मण्यादेव हीयते

English

Brahmanas should be fed in even (?) numbers on the fifth, ninth and eleventh days. O Brahmanas, this is called Navasraddha.

अध्याय ७४

श्लोक 21

गर्भच्युतावहोरात्रं सपिण्डे ऽत्यन्तनिर्गुणे ।यथेष्टाचरणे ज्ञातौ त्रिरात्रमिति निश्चयः

garbhacyutāvahorātraṃ sapiṇḍe 'tyantanirguṇe / yatheṣṭācaraṇe jñātau trirātramiti niścayaḥ

हिन्दी अर्थ

वेदानधीत्य सकलान् यज्ञांश्चावाप्य सर्वशः । न तां गतिमवाप्नोति संकोचाद् यामवाण्नुयात् यस्तु याचनको नित्यं न स स्वर्गस्य भाजनम् । उद्वेजयति भूतानि यथा चौरस्तथैव सः

English

This rite shall be performed on behalf of the dead one, on the eleventh, twelfth or the ninth day. The rite shall be performed with great faith. One Pavitr a (Kusa-grass ring), one Argha (vessel of offerings), and one vessel for the Pindas should be used.

अध्याय ७४

श्लोक 22

यदि स्यात् सूतके सूतिर्मरणे वा मृतिर्भवेत् ।शेषेणैव भवेच्छुद्धिरहः शेषे त्रिरात्रकम्

yadi syāt sūtake sūtirmaraṇe vā mṛtirbhavet / śeṣeṇaiva bhavecchuddhirahaḥ śeṣe trirātrakam

हिन्दी अर्थ

गुरून् भृत्यांश्चोजिहीर्षुरचिष्यन् देवतातिथीन्। सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत् स्वयं तत:

English

This rite shall be performed every month for a year on the day of death, at the end of which should be per¬ formed the rite called Sapindikarana.

अध्याय ७४

श्लोक 23

मरणोत्पत्तियोगे तु मरणाच्छुद्धिरिष्यते ।अघवृद्धिमदाशौचमूर्घ्वं चेत् तेन शुध्यति

maraṇotpattiyoge tu maraṇācchuddhiriṣyate / aghavṛddhimadāśaucamūrghvaṃ cet tena śudhyati

हिन्दी अर्थ

एवं गृहस्थो युक्तात्मा देवतातिथिपूजकः । वर्तमानः संयतात्मा याति तत् परमं पदम् एकाकी विचरेन्नित्यमुदासीनः समाहितः

English

O excellent Brahmanas, four vessels should be assigned to the four ancestors from the dead person. On behalf of the dead one, water shall be poured in the vessels of the Pitrs.

अध्याय ७४

श्लोक 24

अथ चेत् पञ्चमीरात्रिमतीत्य परतो भवेत् ।अघवृद्धिमदाशौचं तदा पूर्वेण शुध्यति

atha cet pañcamīrātrimatītya parato bhavet / aghavṛddhimadāśaucaṃ tadā pūrveṇa śudhyati

हिन्दी अर्थ

एष वः कथितो धर्मो गृहस्थानां द्विजोत्तमाः ।

English

While the Pindas are joined together, the mantras recited are the two stanzas beginning with Te samdnd (Vaj. Sarii. 19.45) etc. The Sraddha of Sapindikarana is performed after the Sraddha meant for gods.

अध्याय ७४

श्लोक 25

देशान्तरगतं श्रुत्वा सूतकं शावमेव तु ।तावदप्रयतो मर्त्यो यावच्छेषः समाप्यते

deśāntaragataṃ śrutvā sūtakaṃ śāvameva tu / tāvadaprayato martyo yāvaccheṣaḥ samāpyate

हिन्दी अर्थ

इति देवमनादिमेकमीशं ब्राह्मणको वृत्तिके संकोचकी इच्छा रखनी चाहिए, उसे धनका विस्तार करनेकी इच्छा नहीं रखनी चाहिए । धनके लोभमें आसक्त ब्राह्मण ब्राह्मणत्वसे च्युत हो जाता है। सम्पूर्ण वेदोंका अध्ययन करने और सभी यज्ञोंको

English

He should invoke the Pitrs there. Then he should point out the dead man (?) There are no separate rites {Sraddha) in the case of those dead whose Sapindikarana rite has been performed. He who separates the Pindas (i.e. offers separate ones) becomes the slayer of the Pitrs.

अध्याय ७४

श्लोक 26

अतीते सूतके प्रोक्तं सपिण्डानां त्रिरात्रकम् ।तथैव मरणे स्नानमूर्ध्वं संवत्सराद् यदि

atīte sūtake proktaṃ sapiṇḍānāṃ trirātrakam / tathaiva maraṇe snānamūrdhvaṃ saṃvatsarād yadi

हिन्दी अर्थ

कर लेनेपर भी वह गति नहीं प्राप्त होती जो (वृत्तिके) संकोचसे प्राप्त होती है (अर्थात् जीवननिर्वाहके लिये जीविकाका अधिक-से-अधिक विस्तार उचित नहीं है) । दान लेनेमें रुचि नहीं होनी चाहिए। मात्र जीवन-

English

When the father dies, the son should offer the Pindas for a year. He should offer food and the pot with water every day, in accordance with the rites of the dead.

अध्याय ७४

श्लोक 27

वेदान्तविच्चाधीयानो यो ऽग्निमान् वृत्तिकर्षितः ।सद्यः शौचं भवेत् तस्य सर्वावस्थासु सर्वदा

vedāntaviccādhīyāno yo 'gnimān vṛttikarṣitaḥ / sadyaḥ śaucaṃ bhavet tasya sarvāvasthāsu sarvadā

हिन्दी अर्थ

निर्वाहके लिये धन ग्रहण करना चाहिए। अपनी स्थितिमात्रसे अधिक धन लेनेवाला ब्राह्मण अधोगति प्राप्त करता है (अर्थात् अपने तथा अपने परिवारके पोषणके लिये जितना अत्यावश्यक है, उतना ही लेना चाहिए ।) ॥ ७१--७३ ॥

English

Every year this should be performed in accordance with the injunctions governing Pdrvana Sraddhas. This is the eternal traditional rite.

अध्याय ७४

श्लोक 28

स्त्रीणामसंस्कृतानां तु प्रदानात् पूर्वतः सदा ।सपिण्डानां त्रिरात्रं स्यात् संस्कारे भर्तुरेव हि

strīṇāmasaṃskṛtānāṃ tu pradānāt pūrvataḥ sadā / sapiṇḍānāṃ trirātraṃ syāt saṃskāre bhartureva hi

हिन्दी अर्थ

जो नित्य याचना करता है, वह स्वर्गका भागी नहीं होता वह प्राणियोंको उद्विग्न करता है, वह चोरके ही समान होता है। गुरुजनों तथा सेवकोंके उद्धारकी इच्छा करनेवाला तथा देवता और अतिथियोंकी आराधना

English

The offering of Pindas and other rites to parents should be performed by the son. If there is no son, the wife should perform these rites. If there is no wife, the co-uterine brother should perform it.

अध्याय ७४

श्लोक 29

अहस्त्वदत्तकन्यानामशौचं मरणे स्मृतम् ।ऊनद्विवर्षान्मरणे सद्यः शौचमुदाहृतम्

ahastvadattakanyānāmaśaucaṃ maraṇe smṛtam / ūnadvivarṣānmaraṇe sadyaḥ śaucamudāhṛtam

हिन्दी अर्थ

करनेवाला सबसे दान ग्रहण कर सकता है, किंतु उस दानसे वह अपनी तृप्ति न करे इस प्रकार संयत आत्मावाला, देवताओं तथा अतिथियोंकी पूजा करनेवाला युक्तात्मा गृहस्थ परमपदको प्राप्त करता है। अथवा पुत्रको अपना सर्वस्व समर्पित कर तत्त्वज्ञानी पुरुषको वनमें जाकर समाहित होकर,

English

One should with great faith and concentration perform the rites of Dana etc. and perform the Sraddha in accordance with this procedure.

अध्याय ७४

श्लोक 30

आदन्तात् सोदरे सद्य आचौलादेकरात्रकम् ।आप्रदानात् त्रिरात्रं स्याद् दशरात्रमतः परम्

ādantāt sodare sadya ācaulādekarātrakam / āpradānāt trirātraṃ syād daśarātramataḥ param

हिन्दी अर्थ

विरक्तभावसे नित्य एकाकी विचरण करना चाहिए। हे द्विजोत्तमो! यह मैंने आप लोगोंको गृहस्थोंका धर्म बतलाया। इसे जानकर इसका नियमपर्वुक स्वयं अनुष्ठान करना चाहिए और अन्य द्विजोंसे इसका पालन

English

Thus, the procedure for the rites of householders has been clearly explained to you. As for women, their holy rite is rendering of service to their husbands. No other holy rite is prescribed for them.

अध्याय ७४

श्लोक 31

मातामहानां मरणे त्रिरात्रं स्यादशौचकम् ।एकोदकानां मरणे सूतके चैतदेव हि

mātāmahānāṃ maraṇe trirātraṃ syādaśaucakam / ekodakānāṃ maraṇe sūtake caitadeva hi

हिन्दी अर्थ

करवाना चाहिए॥ ७६--७८ ॥ इस प्रकार गृहस्थधर्मके द्वारा अनादि, अद्वितीय देव ईश्वरकी सतत आराधना करनी चाहिए। (ऐसा करनेवाला) वह व्यक्ति समस्त प्राणियोंके मूल कारण प्रकृतिका अतिक्रमण कर परमपदको प्राप्त कर लेता

English

They should be devoted to their duties for ever. They should dedicate their minds unto God. Thus they attain the greatest abode that has been described by the expounders of the Vedas.

अध्याय ७४

श्लोक 32

पक्षिणी योनिसम्बन्धे बान्धवेषु तथैव च ।एकरात्रं समुद्दिष्टं गुरौ सब्रह्मचारिणि

pakṣiṇī yonisambandhe bāndhaveṣu tathaiva ca / ekarātraṃ samuddiṣṭaṃ gurau sabrahmacāriṇi

हिन्दी अर्थ

प्रकृतिं याति परं न याति जन्म ७९॥ है और उसका पुनर्जन्म नहीं होता

English

VV. 16-19 Cf. Manu XII. 108-109 where in matters not decided in Dharma-Sastra texts the opinion of Sistas is regarded as Dharma.

अध्याय ७४

श्लोक 33

प्रेते राजनि सज्योतिर्यस्य स्याद् विषये स्थितिः ।गृहे मृतासु दत्तासु कन्यकासु त्र्यहं पितुः

prete rājani sajyotiryasya syād viṣaye sthitiḥ / gṛhe mṛtāsu dattāsu kanyakāsu tryahaṃ pituḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे बद्साहसत्रथां संहितायामुपरिविभागे बरड्विशोऽध्यायः वानप्रस्थ-आश्रम तथा वानप्रस्थ-धर्मका वर्णन, वानप्रस्थीके कर्तव्योंका निरूपण

English

At the close of a season, the Brahmana should duly perform sacrifices. At the close of an Ayana, he should perform an animal sacrifice. At the end of a year he should perform the sacrifices in the fires (?) (v.l. the Soma sacrifice).

अध्याय ७४

श्लोक 34

परपूर्वासु भार्यासु पुत्रेषु कृतकेषु च ।त्रिरात्रं स्यात् तथाचार्ये स्वभार्यास्वन्यगासु च

parapūrvāsu bhāryāsu putreṣu kṛtakeṣu ca / trirātraṃ syāt tathācārye svabhāryāsvanyagāsu ca

हिन्दी अर्थ

यताहारो भवेत् तेन पूजयेत् पितृदेवताः ॥

English

A Brahmana maintaining sacred fires and desirous of living for a long time should not eat cooked food or meat with¬ out performing the Yajna of fresh harvest and the animal sacrifice.

अध्याय ७४

श्लोक 35

आचार्यपुत्रे पत्न्यां च अहोरात्रमुदाहृतम् ।एकाहं स्यादुपाध्याये स्वग्रामे श्रोत्रिये ऽपि च

ācāryaputre patnyāṃ ca ahorātramudāhṛtam / ekāhaṃ syādupādhyāye svagrāme śrotriye 'pi ca

हिन्दी अर्थ

अग्निहोत्रं च जुहुयात् पञ्चयज्ञान् समाचरेत्। मुन्यन्नैर्विविधैमेंध्यैः शाकमूलफलेन वा॥ दर्शेन पौर्णमासेन यजेत नियतं द्विजः।

English

Without performing the sacrifice with fresh grains or with animals as Havyas (oblations), those people who are desirous of fresh grains and meat, actually desire to eat their own vital airs.

अध्याय ७४

श्लोक 36

त्रिरात्रमसपिण्डेषु स्वगृहे संस्थितेषु च ।एकाहं चास्ववर्ये स्यादेकरात्रं तदिष्यते

trirātramasapiṇḍeṣu svagṛhe saṃsthiteṣu ca / ekāhaṃ cāsvavarye syādekarātraṃ tadiṣyate

हिन्दी अर्थ

वासन्तैः शारहैर्मेध्यैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहतैः।

English

He should always perform the Santihomas (pro¬ pitiatory Homos) for peace pertaining to Savitr (the sun-god) during the Parvans. During the Astaka and Anvastaka days, he should worship the pitrs.

अध्याय ७४

श्लोक 37

त्रिरात्रं श्वश्रूमरणे श्वशुरे वै तदेव हि ।सद्यः शौचं समुद्दिष्टं सगोत्रे संस्थिते सति

trirātraṃ śvaśrūmaraṇe śvaśure vai tadeva hi / sadyaḥ śaucaṃ samuddiṣṭaṃ sagotre saṃsthite sati

हिन्दी अर्थ

वर्जयेन्मधुमांसानि भ्रौमानि कवकानि च। व्यासजीने कहा--इस प्रकार आयुके द्वितीय भागतक गृहस्थाश्रममें रहकर (तृतीय भागमें) अग्नि तथा भार्यासहित वानप्रस्थ-आश्रममें प्रवेश करना चाहिए। अथवा पुत्रके भी पुत्रको देखकर और शरीरके जर्जर

English

This is th3 greatest Dharma of three higher castes, in the stage of householders. All other rites are called Apaddharmas, (non-righteous).

अध्याय ७४

श्लोक 38

शुद्ध्येद् विप्रो दशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः ।वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुद्यति

śuddhyed vipro daśāhena dvādaśāhena bhūmipaḥ / vaiśyaḥ pañcadaśāhena śūdro māsena śudyati

हिन्दी अर्थ

हो जानेपर अपनी पल्लीको पुत्रोंके संरक्षणमें रख दे तथा स्वयं वनमें चला जाय। प्रशस्त उत्तरायणमें शुक्लपक्षके पूर्वाहमें वनमें जाकर नियम ग्रहणकर समाहित होकर तप करना चाहिए

English

Either due to atheistic feelings or due to lethargy, if anyone does not wish to maintain sacrificial fires, nor does he perform Yajnas, he falls into many hells.

अध्याय ७४

श्लोक 39

क्षत्रविट्शूद्रदायादा ये स्युर्विप्रस्य बान्धवाः ।तेषामशौचे विप्रस्य दशाहाच्छुद्धिरिष्यते

kṣatraviṭśūdradāyādā ye syurviprasya bāndhavāḥ / teṣāmaśauce viprasya daśāhācchuddhiriṣyate

हिन्दी अर्थ

नित्य पवित्र फल-मूलोंको आहारके लिये स्वीकार करना चाहिए और इस प्रकार संयत आहारवाला होकर उसी 'फल-मूल आदिसे पितरों तथा देवताओंका पूजन (संतर्पण) करना चाहिए। स्नान करके नित्य अतिथियोंका पूजन करके देवताओंका पूजन करे। घरसे लाकर एकाग्रतापूर्वक आठ ग्रास भोजन करे। नित्य जटा धारण करे, नख तथा रोम न कटवाये। सर्वदा स्वाध्याय करे और अन्य विषयोंसे वाणीको रोके

English

Hence, a Brahmana should particularly maintain the sacrificial fire very assiduously. With his soul sanctified, he should worship Paramesvara.

अध्याय ७४

श्लोक 40

राजन्यवैश्यावप्येवं हीनवर्णासु योनिषु ।स्वमेव शौचं कुर्यातां विशुद्ध्यर्थमसंशयम्

rājanyavaiśyāvapyevaṃ hīnavarṇāsu yoniṣu / svameva śaucaṃ kuryātāṃ viśuddhyarthamasaṃśayam

हिन्दी अर्थ

अग्निहोत्र करे और (वनमें स्वयं उत्पन्न होनेवाले) मुनियोंके विविध प्रकारके पवित्र अन्नों एवं शाक, मूल अथवा फलोंसे पञ्चमहायज्ञोंको सम्पन्न करे। नित्य चीररूपी (अचला, कौपीनमात्र) वस्त्र धारण करे, तीनों

English

There is no greater Dharma than Agnihotra in the case of Brahmanas. Hence, one should always worship by means of Agnihotra.

अध्याय ७४

श्लोक 41

सर्वे तूत्तरवर्णानामशौचं कुर्युरादृताः ।तद्वर्णविधिदृष्टेन स्वं तु शौचं स्वयोनिषु

sarve tūttaravarṇānāmaśaucaṃ kuryurādṛtāḥ / tadvarṇavidhidṛṣṭena svaṃ tu śaucaṃ svayoniṣu

हिन्दी अर्थ

संध्याओंमें पवित्रतापूर्वक स्नान करे। सभी प्राणियोंपर दया रखे और दान ग्रहण न करे। (वानप्रस्थी) द्विजको नियमसे दर्श-पौर्णमासयाग, नक्षत्रयाग, आग्रयण (नवशस्येष्टि) और चातुर्मासयाग करना चाहिए तथा क्रमशः उत्तरायण एवं दक्षिणायन याग करना चाहिए। वसन्त तथा शरत्कालमें उत्पन्न स्वयं लाये हुए पवित्र मुन्यत्नोंसे पृथक्-पृथक् पुरोडाश एवं चरु बनाकर देवताओं (तथा पितरों)-को अतिपवित्र वन्य हवि प्रदान करना चाहिए।

English

He who is one who maintains sacrificial fires but does not wish to perform sacrifice to the lord by means of meditation, is a confused person. He should not be conversed with. What more (need be said) that man is an atheist.

अध्याय ७४

श्लोक 42

षड्रात्रं वा त्रिरात्रं स्यादेकरात्रं क्रमेण हि ।वैश्यक्षत्रियविप्राणां शूद्रेष्वाशौचमेव तु

ṣaḍrātraṃ vā trirātraṃ syādekarātraṃ krameṇa hi / vaiśyakṣatriyaviprāṇāṃ śūdreṣvāśaucameva tu

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर अवशिष्ट उस हविको लवण मिलाकर स्वयं भक्षण करना चाहिए॥ ७--११॥

English

He who possesses enough foodstuff to maintain his servants for three years or more, deserves to drink Soma juice.

अध्याय ७४

श्लोक 43

अर्धमासो ऽथ षड्रात्रं त्रिरात्रं द्विजपुङ्गवाः ।शूद्रक्षत्रियविप्राणां वैश्येष्वाशौचमिष्यते

ardhamāso 'tha ṣaḍrātraṃ trirātraṃ dvijapuṅgavāḥ / śūdrakṣatriyaviprāṇāṃ vaiśyeṣvāśaucamiṣyate

हिन्दी अर्थ

मधु, मांस, भूमिमें उत्पन्न कवक (कुकुरमुत्ता), (लिसोढा)-के 'फलोंका त्याग करना चाहिए

English

The Soma sacrifice is considered first among all Yajnas. One should propitiate lord Mahesvara of the Region of Soma, through Soma.

अध्याय ७४

श्लोक 44

षड्रात्रं वै दशाहं च विप्राणां वैश्यशूद्रयोः ।अशौचं क्षत्रिये प्रोक्तं क्रमेण द्विजपुङ्गवाः

ṣaḍrātraṃ vai daśāhaṃ ca viprāṇāṃ vaiśyaśūdrayoḥ / aśaucaṃ kṣatriye proktaṃ krameṇa dvijapuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

न फालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केनचित्। न ग्रामजातान्यार्तोऽपि पुष्पाणि च फलानि च

English

There is no sacrifice equal to or greater than the Soma sacrifice that propitiates Mahesa. Hence, one should propitiate the greatest one through Soma* (sacrifice).

अध्याय ७४

श्लोक 45

शूद्रविट्क्षत्रियाणां तु ब्राह्मणे संस्थिते सति ।दशरात्रेण शुद्धिः स्यादित्याह कमलोद्भवः

śūdraviṭkṣatriyāṇāṃ tu brāhmaṇe saṃsthite sati / daśarātreṇa śuddhiḥ syādityāha kamalodbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रावणेनेव विधिना वह्निं परिचरेत् सदा। न द्रुह्यत् सर्वभूतानि निर्नद्वो निर्भयो भवेत् ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं न पत्नीमपि संश्रयेत्

English

The sacrificial animal has been taken and enjoined on the Brahmanas by Pitamaha (god Brahma). There are two types of Dharma conducive to salvation—the Srauta and the Smarta.

अध्याय ७४

श्लोक 46

असपिण्डं द्विजं प्रेतं विप्रो निर्हृत्य बन्धुवत् ।अशित्वा च सहोषित्वा दशरात्रेण शुध्यति

asapiṇḍaṃ dvijaṃ pretaṃ vipro nirhṛtya bandhuvat / aśitvā ca sahoṣitvā daśarātreṇa śudhyati

हिन्दी अर्थ

यस्तु पत्या बनं गत्वा मैथुनं कामतश्चरेत्। तद् व्रतं तस्य लुप्येत प्रायश्चित्तीयते द्विजः

English

Srauta is that rite which is connected with the three fires. Smarta has been mentioned by me before. The Srauta is more beneficial. Hence, one should perform the Srauta rite.

अध्याय ७४

श्लोक 47

यद्यन्नमत्ति तेषां तु त्रिरात्रेण ततः शुचिः ।अनदन्नन्नमह्नैव न च तस्मिन् गृहे वसेत्

yadyannamatti teṣāṃ tu trirātreṇa tataḥ śuciḥ / anadannannamahnaiva na ca tasmin gṛhe vaset

हिन्दी अर्थ

न हि वेदेऽधिकारोऽस्य तद्वंशेऽप्येवमेव हि एकाग्रिरनिकेतः स्यात् प्रोक्षिता भूमिमाश्रयेत्

English

Both of them are beneficial. They are holy rites prescribed in the Vedas. SUtacdra (the conduct of good men) shall be the third source of religion when Sruti and Smrti are not available.

अध्याय ७४

श्लोक 48

सोदकेष्वेतदेव स्यान्मातुराप्तेषु बन्धुषु ।दशाहेन शवस्पर्शे सपिण्डश्चैव शुध्यति

sodakeṣvetadeva syānmāturāpteṣu bandhuṣu / daśāhena śavasparśe sapiṇḍaścaiva śudhyati

हिन्दी अर्थ

मृगैः सह चरेद् वासं तैः सहैव च संवसेत्। शिलायां शर्करायां वा शयीत सुसमाहितः

English

They by whom the Vedas have been acquired along with their supplementary works, are Si$tas (good men). They are so called because they are always endowed with the qualities of the Atman.

अध्याय ७४

श्लोक 49

यदि निर्हरति प्रेतं प्रोलभाक्रान्तमानसः ।दशाहेन द्विजः शुध्येद् द्वादशाहेन भूमिपः

yadi nirharati pretaṃ prolabhākrāntamānasaḥ / daśāhena dvijaḥ śudhyed dvādaśāhena bhūmipaḥ

हिन्दी अर्थ

सद्यः प्रक्षालको वा स्यान्माससंचयिकोऽपि वा। षण्मासनिचयो वा स्यात् समानिचय एव वा दन्तोलूखलिको वा स्यात् कापोती वृत्तिमाश्रयेत् । अश्मकुट्टो भवेद् वापि कालपक्वभुगेव वा

English

What is approved by them for ever is called Dharma by good men. And not the behaviour of anyone else. This is what should be retained in the mind.

अध्याय ७४

श्लोक 50

अर्धमासेन वैश्यस्तु शूद्रो मासेन शुध्यति ।षड्रात्रेणाथवा सर्वे त्रिरात्रेणाथवा पुनः

ardhamāsena vaiśyastu śūdro māsena śudhyati / ṣaḍrātreṇāthavā sarve trirātreṇāthavā punaḥ

हिन्दी अर्थ

हलसे जोती हुई भूमिमें उत्पन्न और दूसरोंके द्वारा परित्यक्त पदार्थका भक्षण नहीं करना चाहिए। कष्टमें होते हुए भी ग्राममें उत्पन्न पुष्पों-फलोंका भक्षण नहीं करना चाहिए

English

The Puranas and the Dharjnasastras augment the Vedas (as amplification). From one the Brahman is realised. From the other Dharma (rituals of religion) is realised.

अध्याय ७४

श्लोक 51

अनाथं चैव निर्हृत्य ब्राह्मणं धनवर्जितम् ।स्नात्वा संप्राश्य तु घृतं शुध्यन्ति ब्राह्मणादयः

anāthaṃ caiva nirhṛtya brāhmaṇaṃ dhanavarjitam / snātvā saṃprāśya tu ghṛtaṃ śudhyanti brāhmaṇādayaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वदा श्रावणी विधिके अनुसार अग्निकी परिचर्या करे। किसी भी प्राणीसे द्रोह न करे, द्वन्द्दोंस परे और भयरहित रहे। रातमें कुछ भी भोजन न करे, रात्रिमें केवल ध्यानपरायण रहे। नित्य इन्द्रियजयी, क्रोधजयी, तत्त्वज्ञानका चिन्तक तथा ब्रह्मचर्यपरायण रहे। पत्रीका भी आश्रय न ले

English

The same as Manu IV. 7. The explanation of the terms herein are based on Medhatithi's com. of Manu.

अध्याय ७४

श्लोक 52

अवरश्चेद् वरं वर्णमवरं वा वरो यदि ।अशौचे संस्पृशेत् स्नेहात् तदाशौचेन शुध्यति

avaraśced varaṃ varṇamavaraṃ vā varo yadi / aśauce saṃspṛśet snehāt tadāśaucena śudhyati

हिन्दी अर्थ

जो (द्विज) वनमें जाकर कामवश पलीके साथ मैथुन करता है तो वह ब्रत (वानप्रस्थव्रत)-से च्युत हो जाता है और प्रायश्चित्तका भागी होता है। वहाँ (वानप्रस्थाश्रममें) जो संतान उत्पन्न होती है, वह

English

Kumbhidhanyaka (i.e. one who has hoarded grain sufficient for six days—for one year (according to the Medhatithi).

अध्याय ७४

श्लोक 53

प्रेतीभूतं द्विजं विप्रो यो ऽनुगच्छत कामतः ।स्नात्वा सचैलं स्पृष्ट्वाग्निं घृतं प्राश्य विशुध्यति

pretībhūtaṃ dvijaṃ vipro yo 'nugacchata kāmataḥ / snātvā sacailaṃ spṛṣṭvāgniṃ ghṛtaṃ prāśya viśudhyati

हिन्दी अर्थ

द्विजातियोंके द्वारा स्पर्शके योग्य नहीं होती। उसका वेदमें अधिकार नहीं होता और उसके बंशमें भी यही स्थिति रहती है। (वानप्रस्थीको) नित्य भूमिपर शयन करना चाहिए। गायत्रीके जपमें तत्पर रहना चाहिए। सभी प्राणियोंको शरण देनेवाला होना चाहिए और दानशील होना चाहिए

English

Trydhnika (i.e. one who has food-grains for three days, and

अध्याय ७४

श्लोक 54

एकाहात् क्षत्रिये शुद्धिर्वैश्ये स्याच्च द्व्यहेन तु ।शूद्रे दिनत्रयं प्रोक्तं प्राणायामशतं पुनः

ekāhāt kṣatriye śuddhirvaiśye syācca dvyahena tu / śūdre dinatrayaṃ proktaṃ prāṇāyāmaśataṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

आलस्यका परित्याग करना चाहिए। एकाग्रे और घरसे रहित होना चाहिए। प्रोक्षित की गयी भूमिपर रहना चाहिए। (वनमें) मृगोंके साथ विचरण करना चाहिए और उन्हींके साथ रहना चाहिए (अर्थात् असंग हो

English

Asvastanika (i.e. one who has the grain sufficient for the day but not for the morrow).

अध्याय ७४

श्लोक 55

अनस्थिसंचिते शूद्रे रौति चेद् ब्राह्मणः स्वकैः ।त्रिरात्रं स्यात् तथाशौचमेकाहं त्वन्यथा स्मृतम्

anasthisaṃcite śūdre rauti ced brāhmaṇaḥ svakaiḥ / trirātraṃ syāt tathāśaucamekāhaṃ tvanyathā smṛtam

हिन्दी अर्थ

वनमें ही रहे)। शिला या बालूके ऊपर शयन करना चाहिए और सदा समाहितचित्त रहना चाहिए। शीघ्र ही समाप्त होने योग्य फल-मूल आदिका संग्रह करनेवाला होना चाहिए अथवा एक महीनेतक, छः महीनेतक मूलादि)-का संग्रह करनेवाला होना चाहिए

English

Some say that martial activity as the greatest (occupation) and cultivation of the field by the Brahmanas themselves should be avoided. A Brahmana can pursue martial activity even when there is no emergency (?)

अध्याय ७४

श्लोक 56

अस्थिसंचयनादर्वागेकाहं क्षत्रवैश्ययोः ।अन्यथा चैव सज्योतिर्ब्राह्मणे स्नानमेव तु

asthisaṃcayanādarvāgekāhaṃ kṣatravaiśyayoḥ / anyathā caiva sajyotirbrāhmaṇe snānameva tu

हिन्दी अर्थ

मूल आदिका आश्विनमासमें परित्याग कर देना चाहिए। दाँतोंको ही ऊखल (तथा मूसल) समझना चाहिए। कापोतीवृत्ति (कबूतरको तरह दाना चुगकर खानेवाली वृत्ति)-का आश्रय ग्रहण करना चाहिए

English

If the Brahmana does not maintain himself by that (i.e. martial activity), he should pursue the means of livelihood of a Vaisya. But a Brahmana should by no means plough or till himself.

अध्याय ७४

श्लोक 57

अनस्थिसंचित् विप्रे ब्राह्मणो रौति चेत् तदा ।स्नानेनैव भवेच्छुद्धिः सचैलेन न संशयः

anasthisaṃcit vipre brāhmaṇo rauti cet tadā / snānenaiva bhavecchuddhiḥ sacailena na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

जेर कूर्मपुराण ति चतुर्थकालिको वा स्यात् स्याद्वाप्यष्टमकालिकः

English

Acquiring profit in these activities, he should worship and propitiate the Pitrs, Devas and the Brahmanas.

अध्याय ७४

श्लोक 58

यस्तैः सहाशनं कुर्याच्छयनादीनि चैव हि ।बान्धवो वापरो वापि स दशाहेन शुध्यति

yastaiḥ sahāśanaṃ kuryācchayanādīni caiva hi / bāndhavo vāparo vāpi sa daśāhena śudhyati

हिन्दी अर्थ

पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वर्तयेत् सदा। स्वाभाविकैः स्वयं शीणैरवेखानसमते स्थित:

English

A Brahmana who pursues agricultural occupation should offer one-twentieth of the produce to Devas and the Pitrs and one thirtieth to the Brahmanas. He shall then incur no sin.

अध्याय ७४

श्लोक 59

यस्तेषामन्नमश्नाति सकृदेवापि कामतः ।तदाशौचे निवृत्ते ऽसौ स्नानं कृत्वा विशुध्यति

yasteṣāmannamaśnāti sakṛdevāpi kāmataḥ / tadāśauce nivṛtte 'sau snānaṃ kṛtvā viśudhyati

हिन्दी अर्थ

भूमौ वा परिवर्तेत तिष्ठेद् वा प्रपहैर्दिनम्। स्थानासनाभ्यां विहरेन्न क्वचिद् धेर्यमुत्सृजेत् ग्रीष्मे पञ्चतपाश्च स्याद् वर्षास्वश्रावकाशकः। आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस्तपः

English

If he is engaged in trading activities, he should offer twice the previous offerings and one who practises usury should offer three times of what an agriculturist offers. He shall then be not involved in sin. There is no doubt about this.

अध्याय ७४

श्लोक 60

यावत्तदन्नमश्नाति दुर्भिक्षोपहतो नरः ।तावन्त्यहान्यशौचं स्यात् प्रायश्चित्तं ततश्चरेत्

yāvattadannamaśnāti durbhikṣopahato naraḥ / tāvantyahānyaśaucaṃ syāt prāyaścittaṃ tataścaret

हिन्दी अर्थ

उपस्पृश्य त्रिषवणं पितृदेवांश्व तर्पयेत्। एकपादेन तिष्ठेत मरीचीन् वा पिबेत् तदा

English

A Sadhaka householder may also live on gleanings of corns or by irregular occupations. There are many other means of livelihood like learning, craftsmanship, etc.

अध्याय ७४

श्लोक 61

दाहाद्यशौचं कर्तव्यं द्विजानामग्निहोत्रिणाम् ।सपिण्डानां तु मरणे मरणादितरेषु च

dāhādyaśaucaṃ kartavyaṃ dvijānāmagnihotriṇām / sapiṇḍānāṃ tu maraṇe maraṇāditareṣu ca

हिन्दी अर्थ

यमान् सेवेत सततं नियमांश्चाप्यतन्द्रितः । कृष्णाजिनी सोत्तरीयः शुक्लयज्ञोपवीतवान् अनग्निरनिकेतः स्यान्मुनिर्मोक्षपरो भवेत्

English

Two means of livelihood have been prescribed by the great sages in regard to that type of householder who is mentioned as Asadhaka. They are gleaning of corns and irregular occupations.

अध्याय ७४

श्लोक 62

सपिण्डता च पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते ।समानोदकभावस्तु जन्मनाम्नोरवेदने

sapiṇḍatā ca puruṣe saptame vinivartate / samānodakabhāvastu janmanāmnoravedane

हिन्दी अर्थ

तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भेक्षमाहरेत्। गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु

English

Or he should maintain himself by Amrta or Mrta. What he gets without begging is called Amrta and the alms received by begging is Mrta.

अध्याय ७४

श्लोक 63

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।लेपभाजस्त्रयश्चात्मा सापिण्ड्यं साप्तपौरुषण्

pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ / lepabhājastrayaścātmā sāpiṇḍyaṃ sāptapauruṣaṇ

हिन्दी अर्थ

अथवा पत्थरपर ही कूटकर अन्नका भक्षण करनेवाला होना चाहिए या समयानुसार पके हुए (फल-मूलादि)- का भक्षण करनेवाला होना चहिये। यथाशक्ति दिनमें अन्न (फल-मूलादि) लाकर रात्रिमें भक्षण करना करनेवाला होना चाहिए। अथवा शुक्ल और कृष्णपक्षमें चान्द्रायणविधिसे रहे । या प्रत्येक पक्षमें एक बार उबाले गये यवागूका भक्षण करे

English

The first one shall be Satkarman (i.e. one who performs all the six duties viz. study of Vedas, teachings of the

अध्याय ७४

श्लोक 64

अप्रत्तानां तथा स्त्रीणां सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम् ।ऊढानां भर्तुसापिण्ड्यं प्राह देवः पितामहः

aprattānāṃ tathā strīṇāṃ sāpiṇḍyaṃ sāptapauruṣam / ūḍhānāṃ bhartusāpiṇḍyaṃ prāha devaḥ pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

अथवा सर्वदा वैखानस (वानप्रस्थ) ब्रतका पालन करते हुए केवल स्वाभाविक रीतिसे अपने-आप (वृक्षसे) गिरे हुए पुष्प, मूल एवं फलोंसे निर्वाह करता रहे। भूमिपर लेटना एवं रहना चाहिए। दिनमें पंजोंके

English

He who maintains himself by gleaning corn (and such other irregular professions) and is devoted to Agnihotra should perform ordinary sacrifices ending with these on the New Moon and Full Moon day.

अध्याय ७४

श्लोक 65

ये चैकजाता बहवो भिन्नयोनय एव च ।भिन्नवर्णास्तु सापिण्ड्यं भवेत् तेषां त्रिपूरुषम्

ye caikajātā bahavo bhinnayonaya eva ca / bhinnavarṇāstu sāpiṇḍyaṃ bhavet teṣāṃ tripūruṣam

हिन्दी अर्थ

बल उठना, बैठना या चलना चाहिए। धैर्य कभी भी न छोड़े। ग्रीष्म ऋतुमें पञ्चाग्रि-तप (तप-विशेषका सेवन) करे। वर्षाके दिनोंमें खुले आकाशके नीचे रहे और हेमन्तमें गीले वस्त्र धारण करे-इस प्रकार क्रमशः तपस्याको बढ़ाता रहे॥ २६--२८ ॥

English

A Brahmana should not pursue ordinary worldly professions. He should not pursue agriculture for livelihood. He should maintain himself with non-cooked, non-roguish (straight¬ forward, honest) pure Brahmana-like profession.

अध्याय ७४

श्लोक 66

कारवः शिल्पिनो वैद्या दासीदासास्तथैव च ।दातारो नियमी चैव ब्रह्मविद्ब्रह्मचारिणौ

kāravaḥ śilpino vaidyā dāsīdāsāstathaiva ca / dātāro niyamī caiva brahmavidbrahmacāriṇau

हिन्दी अर्थ

आचमनकर तीनों संध्याओंमें स्नान तथा पितरों और

English

After begging of moneyed good persons for alms, he should propitiate the Pitrs and Devas. Or he should beg of pure person with self-control. He should be himself satisfied thereby.

अध्याय ७४

श्लोक 67

सत्रिणो व्रतिनस्तावत् सद्यः शौचा उदाहृताः ।राजा चैवाभिषिक्तश्च प्राणसत्रिण एव च

satriṇo vratinastāvat sadyaḥ śaucā udāhṛtāḥ / rājā caivābhiṣiktaśca prāṇasatriṇa eva ca

हिन्दी अर्थ

पैरसे खड़ा रहे अथवा सूर्यकिरणोंका पान करे। पञ्चाग्रिका सेवन करे अथवा धुएँका पान करे या ऊष्माका पान करे अथवा सोमपान करे। शुक्लपक्षमे दुग्ध-पान करे और कृष्णपक्षमें गोमयका सेवन करे अथवा गिरे हुए पत्तोंका सेवन करे या सदा कृच्छुव्रतका पालन करता रहे

English

He who after earning sufficient wealth does not duly propitiate Devas and the Pitrs, is reborn as a lower animal such as a dog etc.

अध्याय ७४

श्लोक 68

यज्ञे विवाहकाले च देवयागे तथैव च ।सद्यः शौचं समाख्यातं दुर्भिक्षे चाप्युपद्रवे

yajñe vivāhakāle ca devayāge tathaiva ca / sadyaḥ śaucaṃ samākhyātaṃ durbhikṣe cāpyupadrave

हिन्दी अर्थ

सदा योगका अभ्यास करता रहे, रुद्राध्यायका अध्ययन करता रहे। अथर्वशिरसूके अध्ययन और वेदान्तके अभ्यासमें तत्पर रहे। आलस्यरहित होकर निरन्तर यमों और नियमोंका पालन करे। कृष्ण-मृगचर्म,

English

Manu IV. 188.

अध्याय ७४

श्लोक 69

डिम्बाहवहतानां च विद्युता पार्थिवैर्द्विजैः ।सद्यः शौचं समाख्यातं सर्पादिमरणे तथा

ḍimbāhavahatānāṃ ca vidyutā pārthivairdvijaiḥ / sadyaḥ śaucaṃ samākhyātaṃ sarpādimaraṇe tathā

हिन्दी अर्थ

उत्तरीय और शुक्ल यज्ञोपवीत धारण करे। अग्नियोंको अपनी आत्मामें प्रतिष्ठित कर ध्यान-परायण रहे। अग्नि (गृह्याग्रि) और गृहका परित्याग कर दे और मुनित्रतद्वारा मोक्षकी प्राप्तिका प्रय्न करता रहे॥ ३१--३३॥ जीवन-निर्वाहके लिये तपस्वी ब्राह्मणोंसे ही भिक्षा माँगे। अथवा अन्य गृहस्थों तथा वनवासी द्विजोंसे भिक्षा लेनी चाहिए

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 70

अग्नौ मरुप्रपतने वीराध्वन्यप्यनाशके ।ब्राह्मणार्थे च संन्यस्ते सद्यः शौचं विधीयते

agnau maruprapatane vīrādhvanyapyanāśake / brāhmaṇārthe ca saṃnyaste sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate

हिन्दी अर्थ

ग्रामादाहृत्य वाश्नीयादष्टी ग्रासान् वने वसन्। अथवा वनमें रहते हुए ग्रामसे लाकर मात्र आठ

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 71

नैष्ठिकानां वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् ।नाशौचं कीर्त्यते सद्भिः पतिते च तथा मृते

naiṣṭhikānāṃ vanasthānāṃ yatīnāṃ brahmacāriṇām / nāśaucaṃ kīrtyate sadbhiḥ patite ca tathā mṛte

हिन्दी अर्थ

प्रतिगृह्ण पुटेनैव पाणिना शकलेन वा॥ ३५॥ ग्रास भोजन करना चाहिए। पत्तोंके दोने, हाथ अथवा कसोरे (मिट्टीके पात्र) इत्यादिके टुकड़ेमें ही भोजन ग्रहण करना चाहिए विविधाश्चोपनिषद आत्मसंसिद्धये जपेत्। आत्मज्ञानकी प्रापिके लिये (विधिपूर्वक) विविध

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 72

पतितानां न दाहः स्यान्नान्त्येष्टिर्नास्थिसंचयः ।न चाश्रुपातपिण्डौ वा कार्यं श्राद्धादि कङ्क्वचित्

patitānāṃ na dāhaḥ syānnāntyeṣṭirnāsthisaṃcayaḥ / na cāśrupātapiṇḍau vā kāryaṃ śrāddhādi kaṅkvacit

हिन्दी अर्थ

विद्याविशेषान् सावित्रीं रुद्राध्यायं तथैव च॥ ३६ ॥ उपनिषदोंका निरन्तर पाठ करना चाहिए। इसी प्रकार विशिष्ट विद्याओं, गायत्री तथा रुद्राध्यायको आवृत्ति करनी चाहिए। अथवा ब्रह्मार्पण-विधिमें स्थित रहते

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 73

व्यापादयेत् तथात्मानं स्वयं यो ऽग्निविषादिभिः ।विहितं तस्य नाशौचं नाग्निर्नाप्युदकादिकम्

vyāpādayet tathātmānaṃ svayaṃ yo 'gniviṣādibhiḥ / vihitaṃ tasya nāśaucaṃ nāgnirnāpyudakādikam

हिन्दी अर्थ

महाप्रास्थानिकं चासौ कुर्यादनशनं तु वा। हुए महाप्रस्थान (मृत्यु-पथ)-के उद्देश्यसे अनशन करे अग्निप्रवेशमन्यद् वा ब्रह्मार्पणविधौ स्थितः ॥ ३७॥ या अग्निमें प्रवेश करे

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 74

अथ कश्चित् प्रमादेन म्रियते ऽग्निविषादिभिः ।तस्याशौचं विधातव्यं कार्यं चैवोदकादिकम्

atha kaścit pramādena mriyate 'gniviṣādibhiḥ / tasyāśaucaṃ vidhātavyaṃ kāryaṃ caivodakādikam

हिन्दी अर्थ

यस्तु सम्यगिममाश्रमं शिवं जो तपस्वी अमंगल-समूहका नाश करनेवाले तथा संश्रयेदशिवपुञ्जनाशनम् । कल्याणकारी इस (वानप्रस्थ) आश्रमका भलीभाँति

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 75

जाते कुमारे तदहः कामं कुर्यात् प्रतिग्रहम् ।हिरण्यधान्यगोवासस्तिलान्नगुडसर्पिषाम्

jāte kumāre tadahaḥ kāmaṃ kuryāt pratigraham / hiraṇyadhānyagovāsastilānnaguḍasarpiṣām

हिन्दी अर्थ

तापसः स परमेश्वर पदं आश्रयण करता है, वह उस परम ऐश्वर पदको प्राप्त याति यत्र जगतोऽस्य संस्थितिः ॥ ३८ ॥ करता है, जिसमें इस जगतूकी स्थिति है

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 76

फलानि पुष्पं शाकं च लवणं काष्ठमेव च ।तोयं दधि घृतं तैलमौषधं क्षीरमेव च ।आशौचिनां गृहाद् ग्राह्यं शुष्कान्नं चैव नित्यशः

phalāni puṣpaṃ śākaṃ ca lavaṇaṃ kāṣṭhameva ca / toyaṃ dadhi ghṛtaṃ tailamauṣadhaṃ kṣīrameva ca / āśaucināṃ gṛhād grāhyaṃ śuṣkānnaṃ caiva nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकुर्मपुराणे षट्साहरूयाँ संहितायामुपरिविभागे सपव्शोउथ्याय:

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 77

आहिताग्निर्यथान्यायं दग्धव्यस्त्रिभिरग्निभिः ।अनाहिताग्निर्गृह्येण लौकिकेनेतरो जनः

āhitāgniryathānyāyaṃ dagdhavyastribhiragnibhiḥ / anāhitāgnirgṛhyeṇa laukikenetaro janaḥ

हिन्दी अर्थ

संन्यासधर्मका प्रतिपादन, संन्यासियोंके भेद तथा संन्यासीके कर्तव्योंका वर्णन व्यास उवाच व्यासजीने कहा--इस प्रकार वानप्रस्थ-आश्रममें आयुके तीसरे भागको व्यतीतकर क्रमशः आयुके चौथे एवं वनाश्रमे स्थित्वा तृतीयं भागमायुषः । भागको संन्यास-आश्रमद्वारा व्यतीत करना चाहिए।

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 78

देहाभावात् पलाशैस्तु कृत्वा प्रतिकृतिं पुनः ।दाहः कार्यो यथान्यायं सपिण्डैः श्रद्धयान्वितैः

dehābhāvāt palāśaistu kṛtvā pratikṛtiṃ punaḥ / dāhaḥ kāryo yathānyāyaṃ sapiṇḍaiḥ śraddhayānvitaiḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्थमायुषो भागं संन्यासेन नयेत् क्रमात्॥ १॥ अग्नियोंको आत्मामें प्रतिष्ठित कर द्विजको संन्यास ग्रहण करना चाहिए। उसे योगाभ्यासमें निरत, शान्त तथा अग्नीनात्मनि संस्थाप्य द्विजः प्रव्रजितो भवेत्। ब्रह्मविद्यापरायण रहना चाहिए। जब सभी वस्तुओंके योगाभ्यासरतः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः॥ २॥ प्रति मनमें वितृष्णा उत्पन्न हो जाय, तब संन्यास ग्रहण

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 79

सकृत्प्रसिञ्चन्त्युदकं नामगोत्रेण वाग्यताः ।दशाहं बान्धवैः सार्धं सर्वे चैवार्द्रवाससः

sakṛtprasiñcantyudakaṃ nāmagotreṇa vāgyatāḥ / daśāhaṃ bāndhavaiḥ sārdhaṃ sarve caivārdravāsasaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेको इच्छा करनी चाहिए। इसके विपरीत करनेसे यदा मनसि संजातं वैतृष्ण्यं सर्ववस्तुषु (अर्थात् स्वल्प भी तृष्णाके रहते संन्यास ग्रहण करनेपर) तदा संन्यासमिच्छेच्च पतितः स्याद् विपर्यये॥ ३॥ मनुष्य पतित हो जाता है। प्राजापत्य अथवा आग्नेय याग करके इन्द्रियनिग्रही एवं पूर्ण वेराग्यवान् द्विजको प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा पुनः। ब्रह्माश्रम (संन्यासाश्रम)-का आश्रय ग्रहण करना दान्तः पक्वकषायोऽसौ ब्रह्माश्रममुपाश्रयेत्॥ ४॥ चाहिए॥ १--४॥ कुछ ज्ञानसंन्यासी होते हैं, कुछ वेदसंन्यासी होते ज्ञानसन्यासिनः केचिद् वेदसंन्यासिनः परे। हैं और कुछ कर्मसंन्यासी होते हैं। इस प्रकार तीन

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 80

पिण्डं प्रतिदिनं दद्युः सायं प्रातर्यथाविधि ।प्रेताय च गृहद्वारि चतुर्थे भोजयेद् द्विजान्

piṇḍaṃ pratidinaṃ dadyuḥ sāyaṃ prātaryathāvidhi / pretāya ca gṛhadvāri caturthe bhojayed dvijān

हिन्दी अर्थ

कर्मसंन्यासिनस्त्वन्ये त्रिविधाः परिकीर्तिताः॥ ५॥ प्रकारके संन्यासी कहे गये हैं

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 81

द्वितीये ऽहनि कर्तव्यं क्षुरकर्म सबान्धवैः ।चतुर्थे बान्धवैः सर्वैरस्थनां संचयनं भवेत् ।पूर्वं तु भोजयेद् विप्रानयुग्मान् श्रद्धया शुचीन्

dvitīye 'hani kartavyaṃ kṣurakarma sabāndhavaiḥ / caturthe bāndhavaiḥ sarvairasthanāṃ saṃcayanaṃ bhavet / pūrvaṃ tu bhojayed viprānayugmān śraddhayā śucīn

हिन्दी अर्थ

३९६ भे कूर्मपुराण ति वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं निराशी निष्परिग्रहः प्रोच्यते वेदसंन्यासी मुमुक्षुर्विजितेन्द्रियः

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 82

पञ्चमे नवमे चैव तथैवैकादशे ऽहनि ।अयुग्मान् भोजयेद् विप्रान् नवश्राद्धं तु तद्विदुः

pañcame navame caiva tathaivaikādaśe 'hani / ayugmān bhojayed viprān navaśrāddhaṃ tu tadviduḥ

हिन्दी अर्थ

सस्त्वग्रीनात्मसात्कृत्वा ब्रह्मार्पणपरो द्विजः । ज्ञेयः स कर्मसंन्यासी महायज्ञपरायणः

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 83

एकादशे ऽह्नि कुर्वोत प्रेतमुद्दिश्य भावतः ।द्वादशे वाथ कर्तव्यमनिन्द्ये त्वथवाहनि ।एकं पवित्रमेकोर्ऽघः पिण्डपात्रं तथैव च

ekādaśe 'hni kurvota pretamuddiśya bhāvataḥ / dvādaśe vātha kartavyamanindye tvathavāhani / ekaṃ pavitramekor'ghaḥ piṇḍapātraṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

त्रयाणामपि चैतेषां ज्ञानी त्वभ्यधिको मतः न तस्य विद्यते कार्य न लिङ्गं वा विपश्चितः ब्रह्मचारी मिताहारो ग्रामादन्नं समाहरेत्। अध्यात्ममतिरासीत निरपेक्षो निरामिषः

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 84

एवं मृताह्नि कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरम् ।सपिण्डीकरणं प्रोक्तं पूर्णे संवत्सरे पुनः

evaṃ mṛtāhni kartavyaṃ pratimāsaṃ tu vatsaram / sapiṇḍīkaraṇaṃ proktaṃ pūrṇe saṃvatsare punaḥ

हिन्दी अर्थ

कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा।

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 85

कुर्याच्चत्वारि पात्राणि प्रेतादीनां द्विजोत्तमाः ।प्रेतार्थं पितृपात्रेषु पात्रमासेचयेत् ततः

kuryāccatvāri pātrāṇi pretādīnāṃ dvijottamāḥ / pretārthaṃ pitṛpātreṣu pātramāsecayet tataḥ

हिन्दी अर्थ

एवं ज्ञात्वा परो योगी ब्रह्मभूयाय कल्पते एकवासाथवा विद्वान् कोपीनाच्छादनस्तथा।

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 86

ये समाना इति द्वाभ्यां पिण्डानप्येवमेव हि ।सपिण्डीकरणं श्राद्धं देवपूर्वं विधीयते

ye samānā iti dvābhyāṃ piṇḍānapyevameva hi / sapiṇḍīkaraṇaṃ śrāddhaṃ devapūrvaṃ vidhīyate

हिन्दी अर्थ

'काषायवासाः सततं ध्यानयोगपरायणः

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 87

पितॄनावाहयेत् तत्र पुनः प्रेतं च निर्दिशेत् ।ये सपिण्डीकृताः प्रेतान तेषां स्यात् पृथक्क्रियाः ।यस्तु कुर्यात् पृथक् पिण्डं पितृहा सो ऽभिजायते

pitṝnāvāhayet tatra punaḥ pretaṃ ca nirdiśet / ye sapiṇḍīkṛtāḥ pretāna teṣāṃ syāt pṛthakkriyāḥ / yastu kuryāt pṛthak piṇḍaṃ pitṛhā so 'bhijāyate

हिन्दी अर्थ

ग्रामान्ते वृक्षमूले वा वसेद् देवालयेऽपि वा। भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेत् क्वचित्

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 88

मृते पितरि वै पुत्रः पिण्डमब्दं समाचरेत् ।दद्याच्चान्नं सोदकुम्भं प्रत्यहं प्रेतधर्मतः

mṛte pitari vai putraḥ piṇḍamabdaṃ samācaret / dadyāccānnaṃ sodakumbhaṃ pratyahaṃ pretadharmataḥ

हिन्दी अर्थ

जो सभी आसक्तियोंसे मुक्त है, सुख-दुःखादि द्वन्द्वोसे रहित है और निर्भय है, अपनी आत्मामें ही प्रतिष्ठित रहनेवाला है, वह ज्ञानसंन्यासी कहलाता है। जो नित्य वेदका ही अभ्यास (स्वाध्याय) करता रहता

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 89

पार्वणेन विधानेन संवत्सरिकमिष्यते ।प्रतिसंवत्सरं कार्यं विधिरेष सनातनः

pārvaṇena vidhānena saṃvatsarikamiṣyate / pratisaṃvatsaraṃ kāryaṃ vidhireṣa sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

है, आशारहित है, संग्रहशून्य है, जितेन्द्रिय है तथा मोक्षकी इच्छा रखनेवाला है, बह वेदसंन्यासी कहा जाता है। जो अग्नियोंको आत्मसात्कर ब्रह्मार्पणतत्पर रहता है, उस महायज्ञपरायण (सतत ब्रह्मचिन्तन-परायण) द्विजको कर्मसंन्यासी जानना चाहिए। इन तीनोंमें ज्ञानी (ज्ञान-संन्यासी)-को अधिक श्रेष्ठ माना गया है। उस (ज्ञानी )-का न कोई कर्तव्य (शेष) रह जाता है ओर न कोई चिह्न ही होता है

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 90

मातापित्रोः सुतैः कार्यं पिण्डदानादिकं च यत् ।पत्नी कुर्यात् सुताभावे पत्न्य भावे सहोदहः

mātāpitroḥ sutaiḥ kāryaṃ piṇḍadānādikaṃ ca yat / patnī kuryāt sutābhāve patnya bhāve sahodahaḥ

हिन्दी अर्थ

संन्यासीको ममताशून्य, भयरहित, शान्त, द्वन्द्वोसे परे, पत्तोंका ही आहार करनेवाला, जीर्ण कौपीनको वस्त्र-रूपमें धारण करनेवाला अथवा नग्न और ध्यान- परायण होना चाहिए

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 91

अनेनैव विधाने जीवन् वा श्राद्धमाचरेत् ।कृत्वा दानादिकं सर्वं श्रद्धायुक्तः समाहितः

anenaiva vidhāne jīvan vā śrāddhamācaret / kṛtvā dānādikaṃ sarvaṃ śraddhāyuktaḥ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

(संन्यासी) ब्रह्मचर्यका पालन करे, सीमित मात्रामें आहार ग्रहण करे, ग्रामसे अन्न माँगकर लाये। अध्यात्म (ज्ञान)-में बुद्धि रखे, निरपेक्ष रहे तथा निरामिष रहे। अपनी ही सहायतासे अर्थात् स्वावलम्बी होकर आत्मुष्टिके लिये इस संसारमें विचरण करे, न तो मृत्युका ही अभिनन्दन करे और न जीवनका अभिनन्दन करे। जिस प्रकार सेवक (अपने स्वामीके) आज्ञाकी प्रतीक्षा करता है, उसी प्रकार उसे भी कालकी प्रतीक्षा करनी चाहिए।

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 92

एष वः कथितः सम्यग् गृहस्थानां क्रियाविधिः ।स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्य इहेष्यते

eṣa vaḥ kathitaḥ samyag gṛhasthānāṃ kriyāvidhiḥ / strīṇāṃ tu bhartṛśuśrūṣā dharmo nānya iheṣyate

हिन्दी अर्थ

न कभी अध्ययन करे, न प्रवचन करे और न कुछ श्रवण ही करे। इस प्रकारका ज्ञान रखकर (आत्मनिष्ठ होकर) वह श्रेष्ठ योगी ब्रह्मस्वरूप हो जाता है॥ ११--१३॥

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

अध्याय ७४

श्लोक 93

स्वधर्मपरमो नित्यमीश्विरार्पितमानसः ।प्राप्नोति तत् परं स्थानं यदुक्तं वेदवादिभिः

svadharmaparamo nityamīśvirārpitamānasaḥ / prāpnoti tat paraṃ sthānaṃ yaduktaṃ vedavādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

विद्वान् संन्यासी (कोपीनके साथ) एक वस्त्र (उत्तरीय) धारण करे अथवा कौपीनमात्रसे शरीरका आच्छादन करे। मुण्डित सिर अथवा जटाधारी रहे। त्रिदण्डी रहे, संचयवृत्तिसे शून्य रहे। काषाय वस्त्र ही धारण करे और निरन्तर ध्यानयोगमें परायण रहे। उसे (संन्यासीको) ग्रामकी सीमापर, वृक्षके मूलमें अथवा किसी देवमन्दिरमें रहना चाहिए। शत्रु-मित्र तथा मान- अपमानमें समान रहना चाहिए। नित्य भिक्षावृत्तिसे

English

VV. 19-34 describe the reward from dam on particular days.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 74
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.