Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
75
अध्याय 75 / 95

Book 2 - Adhyaya 24

23 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ23 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७५

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रयोविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच अग्निहोत्रं तु जुहुयादाद्यन्ते ऽहर्निशोः सदा ।दर्शेन चैव पक्षान्ते पौर्णमासेन चैव हि

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge trayoviṃśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca agnihotraṃ tu juhuyādādyante 'harniśoḥ sadā / darśena caiva pakṣānte paurṇamāsena caiva hi

हिन्दी अर्थ

निर्वाह करे। कभी भी उसे किसी एक ही व्यक्तिका अन्न खानेवाला नहीं होना चाहिए

English

VV. 4-8 give the classification of Danas as JJ'itya (daily), naimittika (occasional), Kamya {dana for obtaining a desirable object) and Vimala (pure) the last is a special class specified in the KP.

अध्याय ७५

श्लोक 2

शस्यान्ते नवशस्येष्ट्या तथर्त्वन्ते द्विजो ऽध्वरैः ।पशुना त्वयनस्यान्ते समान्ते सौमिकैर्मखैः

śasyānte navaśasyeṣṭyā tathartvante dvijo 'dhvaraiḥ / paśunā tvayanasyānte samānte saumikairmakhaiḥ

हिन्दी अर्थ

यस्तु मोहेन वालस्यादेकान्नादी भवेद् यतिः। न तस्य निष्कृतिः काचिद् धर्मशास्त्रेषु कथ्यते रागद्वेषविमुक्तात्मा समलोष्टाश्मकाञ्जनः । प्राणिहिंसानिवृत्तश्च मौनी स्यात् सर्वनिस्पृहः

English

There are three types of charitable gifts the Nitya, the Naimittika and the Kamya. A fourth type of charitable gift is also mentioned viz. Vimala (the pure one) which is the most excellent of all the charitable gifts.

अध्याय ७५

श्लोक 3

नानिष्ट्वा नवशस्येष्ट्या पशुना वाग्निमान् द्विजः ।नवान्नमद्यान्मांसं वा दीर्घमायुर्जिजीविषुः

nāniṣṭvā navaśasyeṣṭyā paśunā vāgnimān dvijaḥ / navānnamadyānmāṃsaṃ vā dīrghamāyurjijīviṣuḥ

हिन्दी अर्थ

दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत्। सत्यपूतां वदेद् वाणीं मनःपूतं समाचरेत्

English

The Nitya charitable gift is as follows: Everday some¬ thing is given to a Brahmana who does not give anything in return. Nor does the donor expect any fruit thereof.

अध्याय ७५

श्लोक 4

नवेनान्नेन चानिष्ट्वा पशुहव्येन चागन्यः ।प्राणानेवात्तुमिच्छन्ति नवान्नामिषगृद्धिनः

navenānnena cāniṣṭvā paśuhavyena cāganyaḥ / prāṇānevāttumicchanti navānnāmiṣagṛddhinaḥ

हिन्दी अर्थ

नेकत्र निवसेद् देशे वर्षाभ्योऽन्यत्र भिक्षुकः । स्नानशौचरतो नित्यं कमण्डलुकरः शुचि: ब्रह्मचर्यरतो नित्यं वनवासरतो भवेत्। मोक्षशास्त्रेषु निरतो ब्रह्मसूत्री जितेन्द्रियः

English

The Naimittika (occasional) charitable gift is that which is given to scholars for the purpose of wiping off one's sins. This h Dana (charitable gift) practised by good men.

अध्याय ७५

श्लोक 5

सावित्रान् शान्तिहोमांश्च कुर्यात् पर्वसु नित्यशः ।पितॄंश्चैवाष्टकास्वर्चन् नित्यमन्वष्टकासु च

sāvitrān śāntihomāṃśca kuryāt parvasu nityaśaḥ / pitṝṃścaivāṣṭakāsvarcan nityamanvaṣṭakāsu ca

हिन्दी अर्थ

दम्भाहंकारनिर्मुक्तो निन्दापैशुन्यवर्जितः। आत्मज्ञानगुणोपेतो यतिर्मोक्षमवाप्नुयात्

English

What is given for the purpose of obtaining child ern, success, prosperity and heaven is called a Kamyadana (charitable gift for the achievement of the desired object) by sages who have pondered over topics of piety.

अध्याय ७५

श्लोक 6

एष धर्मः परो नित्यमपधर्मो ऽन्य उच्यते ।त्रयाणामिह वर्णानां गृहस्थाश्रमवासिनाम्

eṣa dharmaḥ paro nityamapadharmo 'nya ucyate / trayāṇāmiha varṇānāṃ gṛhasthāśramavāsinām

हिन्दी अर्थ

अभ्यसेत् सततं वेदं प्रणवाख्यं सनातनम्। स्नात्वाचम्य विधानेन शुचिर्देवालयादिषु यज्ञोपवीती शान्तात्मा कुशपाणिः समाहितः । धौतकाषायवसनो भस्मच्छन्नतनूरुहः

English

What is handed over to the knowers of the Brahman for the propitiation of Isvara, with a righteous mind, is called the auspicious Vimala (pure) Dana.

अध्याय ७५

श्लोक 7

नास्तिक्यादथवालस्याद् यो ऽग्नीन् नाधातुमिच्छति ।यजेत वा न यज्ञेन स याति नरकान् बहून्

nāstikyādathavālasyād yo 'gnīn nādhātumicchati / yajeta vā na yajñena sa yāti narakān bahūn

हिन्दी अर्थ

अधियज्ञं ब्रह्म जपेदाधिहैविकमेव च। आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं च यत्

English

One should resort to the dharma of charitable gifts in accordance with one's capacity, after getting the deserving persons. Indeed, a deserving person will be available and he will enable one to cross the entire ocean of Existence.

अध्याय ७५

श्लोक 8

तामिस्त्रमन्धतामिस्त्रं महारौरवरौरवौ ।कुम्भीपाकं वैतरणीमसिपत्रवनं तथा

tāmistramandhatāmistraṃ mahārauravarauravau / kumbhīpākaṃ vaitaraṇīmasipatravanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

पुत्रेषु वाथ निवसन् ब्रह्मचारी यतिर्मुनिः। वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं स याति परमां गतिम् अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्य तपः परम्। क्षमा दया च संतोषो व्रतान्यस्य विशेषतः

English

What remains after providing food, clothing etc. to the family should be given as charitable gift. If it is given otherwise, that charitable gift does not yield any fruit.

अध्याय ७५

श्लोक 9

अन्यांश्च नरकान् घोरान् संप्राप्यान्ते सुदुर्मतिः ।अन्त्यजानां कुले विप्राः शूद्रयोनौ च जायते

anyāṃśca narakān ghorān saṃprāpyānte sudurmatiḥ / antyajānāṃ kule viprāḥ śūdrayonau ca jāyate

हिन्दी अर्थ

वेदान्तज्ञाननिष्ठो वा पञ्च यज्ञान् समाहितः। कुर्यादहरहः स्नात्वा भिक्षान्नेनैव तेन हि

English

Dana should be given to a noble-born Brahmana well-versed in the Vedas. He should be humble and performer of penance. He shall be indigent and one who maintains holy rites. Everything given shall be offered with due devotion.

अध्याय ७५

श्लोक 10

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणो हि विशेषतः ।आधायाग्निं विशुद्धात्मा यजेत परमेश्वरम्

tasmāt sarvaprayatnena brāhmaṇo hi viśeṣataḥ / ādhāyāgniṃ viśuddhātmā yajeta parameśvaram

हिन्दी अर्थ

व्यक्तिका अन्न भक्षण करता है, उसकी मुक्तिका कोई उपाय धर्मशास्त्रोंमें नहीं बतलाया गया है । (संन्यासीको) राग-द्वेषसे मुक्त, मिट्टी, पत्थर और सोनेमें समान भाव रखनेवाला, प्राणियोंकी हिंसासे निवृत्त, मौनी और सब प्रकारसे आसक्तिशून्य होना चाहिए, अच्छी तरह देखकर पैर रखना चाहिए, वस्त्रसे छानकर जल पीना चाहिए, सत्यसे पवित्र वाणी बोलनी चाहिए और मनसे शुद्ध आचरण करना चाहिए

English

He who gives with great devotion a plot of land to a Brahmana who maintains the sacrificial fires, attains that great abode after reaching which one has no cause for sorrow.

अध्याय ७५

श्लोक 11

अग्निहोत्रात् परो धर्मो द्विजानां नेह विद्यते ।तस्मादाराधयेन्नित्यमग्निहोत्रेण शाश्वतम्

agnihotrāt paro dharmo dvijānāṃ neha vidyate / tasmādārādhayennityamagnihotreṇa śāśvatam

हिन्दी अर्थ

संन्यासीको वर्षा-ऋतुके अतिरिक्त (अन्य ऋतुओंमें) किसी एक ही स्थानपर नहीं रहना चाहिए। नित्य स्नान एवं शौचमें तत्पर, हाथमें कमण्डलु धारण करनेवाला तथा पवित्र होना चाहिए । नित्य ब्रह्मचर्यव्रत धारण करना

English

He who gives to a great scholar of Vedas a very fertile land producing barley and wheat and overgrown with sugar cane plants, is not born again.

अध्याय ७५

श्लोक 12

यश्चाधायाग्निमालस्यान्न यष्टुं देवमिच्छति ।सो ऽसौ मूढो न संभाष्यः किं पुनर्नास्तिको जनः

yaścādhāyāgnimālasyānna yaṣṭuṃ devamicchati / so 'sau mūḍho na saṃbhāṣyaḥ kiṃ punarnāstiko janaḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए, वनवासी ही रहना चाहिए तथा मोक्षविषयक शास्त्राध्ययनमें निरत रहते हुए ब्रह्मसूत्री (यज्ञोपवीतसे युक्त दण्डधारी) और जितेन्द्रिय रहना चाहिए। दम्भ- अहंकारसे मुक्त रहे, निन्दा तथा पिशुनता (चुगलखोरी)- का सर्वथा परित्याग करे। आत्मञ्ञानसम्बन्धी गुणोंसे सम्पन्न रहे--ऐसा संन्यासी मोक्ष प्राप्त करता है । विधिपूर्वक स्नानोपरान्त आचमन करके पवित्रतापूर्वक देवालयोंमें प्रणव नामक सनातन वेद (मन्त्र)-का निरन्तर अभ्यास

English

He who gives at least a plot of land extending to a Gocarman* (cow's hide) to an indigent Brahmana is liberated from all sins.

अध्याय ७५

श्लोक 13

यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये ।अधिकं चापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति

yasya traivārṣikaṃ bhaktaṃ paryāptaṃ bhṛtyavṛttaye / adhikaṃ cāpi vidyeta sa somaṃ pātumarhati

हिन्दी अर्थ

यज्ञोपवीती, शान्तात्मा, हाथमें कुश धारण करने- वाला, एकाग्रचित्त, धुला हुआ काषाय वस्त्र धारण करनेवाला और भस्मसे धूसरित देहवाला रहना चाहिए। संन्यासीको वेदान्त-प्रतिपादित अधियज्ञ, (समस्त

English

There is no other gift greater than the gift of lands here. The gift of cooked food is on a par with it. The gift of learning excels it.

अध्याय ७५

श्लोक 14

एष वै सर्वयज्ञानां सोमः प्रथम इष्यते ।सोमेनाराधयेद् देवं सोमलोकमहेश्वरम्

eṣa vai sarvayajñānāṃ somaḥ prathama iṣyate / somenārādhayed devaṃ somalokamaheśvaram

हिन्दी अर्थ

यज्ञोंके अधिष्ठान) आधिहैविक तथा आध्यात्मिक ब्रह्म (मन्त्र-प्रणव)-का सतत जप करना चाहिए। अथवा मननशील तथा ब्रह्मचारी यतिको पुत्रोंके बीच रहते हुए नित्य वेदका ही अभ्यास करना चाहिए, इससे उसे परम गति प्राप्त होती है

English

He who duly imparts learning to a Brahmana of pure, pious conduct and excellent character, is honoured in Brahmaloka.

अध्याय ७५

श्लोक 15

न सोमयागादधिको महेशाराधने क्रतुः ।समो वा विद्यते तस्मात् सोमेनाभ्यर्चयेत् परम्

na somayāgādadhiko maheśārādhane kratuḥ / samo vā vidyate tasmāt somenābhyarcayet param

हिन्दी अर्थ

अहिंसा, सत्य, अस्तेय (चोरी न करना), ब्रह्मचर्य, श्रेष्ठ तप, क्षमा, दया और संतोष-ये ब्रह्मचारी यतिके विशेष व्रत हैं। अथवा वेदान्त-ज्ञानमें निष्ठाके साथ समाहित होकर स्नानादि कर भिक्षामें प्राप्त अन्नसे नित्य

English

If one gives cooked food with due faith everyday to a Brahmacarin (religious student), one shall be freed from all sins and shall attain the abode of Brahma.

अध्याय ७५

श्लोक 16

पितामहेन विप्राणामादावभिहितः शुभः ।धर्मो विमुक्तये साक्षाच्छ्रौतः स्मार्तो द्विधा पुनः

pitāmahena viprāṇāmādāvabhihitaḥ śubhaḥ / dharmo vimuktaye sākṣācchrautaḥ smārto dvidhā punaḥ

हिन्दी अर्थ

पञ्चमहायज्ञोंका सम्पादन करना चाहिए (इसे विरक्त कर्मयोगीका धर्म समझना चाहिए) कुटीचक संन्यासी शिखा और यज्ञोपवीत धारण करते हैं। (नारदपरिव्राजकोपनिषद्-५)

English

A man obtains great benefit by giving cooked food to a householder. It must be given unto him (immediately) on arrival. After giving thus one attains the greatest goal.

अध्याय ७५

श्लोक 17

श्रौतस्त्रेताग्निसंबन्धात् स्मार्तः पूर्वं मयोदितः ।श्रेयस्करतमः श्रौतस्तस्माच्छ्रौतं समाचरेत्

śrautastretāgnisaṃbandhāt smārtaḥ pūrvaṃ mayoditaḥ / śreyaskaratamaḥ śrautastasmācchrautaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

३९८ कूर्मपुराण

English

"O Dharmaraja be pleased." Whatever is in one's mind (shall be realised). Every sin committed in the course of whole life shall perish at that very moment.

अध्याय ७५

श्लोक 18

उभावभिहितौ धर्मौ वेदादेव विनिः सृतौ ।शिष्टाचारस्तृतीयः स्याच्छ्रतिस्मृत्योरलाभतः

ubhāvabhihitau dharmau vedādeva viniḥ sṛtau / śiṣṭācārastṛtīyaḥ syācchratismṛtyoralābhataḥ

हिन्दी अर्थ

होममन्त्राञ्जपेन्नित्यं काले काले समाहित: । नियत समयपर समाहित होकर नित्य होम-मन्त्रोंका स्वाध्यायं चान्वहं कुर्यात् सावित्री संध्ययोर्जपेत्॥ २८ ॥ जप करना चाहिए। प्रतिदिन स्वाध्याय को और संध्याओंमें गायत्रीका जप करे। एकान्तमें निरन्तर ध्यायीत सततं देवमेकान्ते परमेश्वरम्। परमेश्वरदेवका ध्यान करे। नित्य एक ही व्यक्तिके

English

"O Dharmaraja be pleased." Whatever is in one's mind (shall be realised). Every sin committed in the course of whole life shall perish at that very moment.

अध्याय ७५

श्लोक 19

धर्मेणाभिगतो यैस्तु वेदः सपरिबृंहणः ।ते शिष्टा ब्राह्मणाः प्रोक्ता नित्यमात्मगुणान्विताः

dharmeṇābhigato yaistu vedaḥ saparibṛṃhaṇaḥ / te śiṣṭā brāhmaṇāḥ proktā nityamātmaguṇānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

। वर्जयेत्रित्यं + कोश अन्नका और काम, क्रोध तथा परिग्रहका त्याग करे। जयेन्नित्यं कामं क्रोधं परिग्रहम्॥ २९ ॥ १ ट TI CS एक वस्त्र अथवा दो वस्त्र धारण करे। शिखा एव

English

"O Dharmaraja be pleased." Whatever is in one's mind (shall be realised). Every sin committed in the course of whole life shall perish at that very moment.

अध्याय ७५

श्लोक 20

तेषामभिमतो यः स्याच्चेतसा नित्यमेव हि ।स धर्मः कथितः सद्भिर्नान्येषामिति धारणा

teṣāmabhimato yaḥ syāccetasā nityameva hi / sa dharmaḥ kathitaḥ sadbhirnānyeṣāmiti dhāraṇā

हिन्दी अर्थ

यज्ञोपबीत धारण करे। हाथमें कमण्डलु धारण करे, एकवासा द्विवासा वा शिखी यज्ञोपवीतवान्। ऐसा त्रिदण्डी विद्वान् भी (अनासक्त--दन्द्वातीत कर्मयोगी कमण्डलुकरो विद्वान् त्रिदण्डी याति तत्परम्॥ ३०॥ होनेके कारण) परम पदको प्राप्त करता है इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहरूयाँ संहितायामुपरिविभागेऽष्ठाबिंशोऽध्यायः

English

"O Dharmaraja be pleased." Whatever is in one's mind (shall be realised). Every sin committed in the course of whole life shall perish at that very moment.

अध्याय ७५

श्लोक 21

पुराणं धर्मशास्त्रं च वेदानामुपबृंहणम् ।एकस्माद् ब्रह्मविज्ञानं धर्मज्ञानं तथैकतः

purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vedānāmupabṛṃhaṇam / ekasmād brahmavijñānaṃ dharmajñānaṃ tathaikataḥ

हिन्दी अर्थ

संन्यासाश्रमधर्म-निरूपणमें यतियोंकी भैक्ष्यवृत्तिका स्वरूप, यतियोंके लिये महेश्वरके ध्यानका प्रतिपादन, व्रतभङ्गमें प्रायश्चित्तविधान तथा पुनः यथास्थितिमें आनेकी विधि, संन्यासधर्म-प्रकरणकी समाप्ति

English

"O Dharmaraja be pleased." Whatever is in one's mind (shall be realised). Every sin committed in the course of whole life shall perish at that very moment.

अध्याय ७५

श्लोक 22

धर्मं जिज्ञासमानानां तत्प्रमाणतरं स्मृतम् ।धर्मशास्त्रं पुराणं तद् ब्रह्मज्ञाने परा प्रमा

dharmaṃ jijñāsamānānāṃ tatpramāṇataraṃ smṛtam / dharmaśāstraṃ purāṇaṃ tad brahmajñāne parā pramā

हिन्दी अर्थ

व्यास उवाच व्यासजीने कहा--इस प्रकार अपने आश्रममें स्थित नियतात्मा यतियोंके लिये भिक्षा अथवा फल- मूलद्वारा जीवन-निर्वाह करना कहा गया है। एक समय ही भिक्षा करनी चाहिए। उसके विस्तारमें आसक्त नहीं एककालं चरेद् भेक्षं न प्रसज्येत विस्तरे। होना चाहिए; क्योंकि भिक्षामें आसक्ति रखनेवाला भेक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति॥ २॥ संन्यासी विषयोंमें भी आसक्त हो जाता है

English

"O Dharmaraja be pleased." Whatever is in one's mind (shall be realised). Every sin committed in the course of whole life shall perish at that very moment.

अध्याय ७५

श्लोक 23

नान्यतो जायते धर्मो ब्रह्मविद्या च वैदिकी ।तस्माद् धर्मं पुराणं च श्रद्धातव्यं द्विजातिभिः

nānyato jāyate dharmo brahmavidyā ca vaidikī / tasmād dharmaṃ purāṇaṃ ca śraddhātavyaṃ dvijātibhiḥ

हिन्दी अर्थ

सप्तागारं चरेद् भेक्षमलाभात् तु पुनश्चरेत्। सात घरोंसे भिक्षा माँगनी चाहिए। (उतने घरोंमें) प्रक्षाल्य पात्रे भुञ्जीयादद्धिः प्रक्षालयेत् तु तत्॥ ३॥ न मिलनेपर पुनः भिक्षा माँगनी चाहिए। पात्रको धोकर उसमें भिक्षा ग्रहण करनी चाहिए और भिक्षाके बाद पुनः उसे जलसे धोना चाहिए। अथवा (सम्भव हो

English

"O Dharmaraja be pleased." Whatever is in one's mind (shall be realised). Every sin committed in the course of whole life shall perish at that very moment.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 75
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.