Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
76
अध्याय 76 / 95

Book 2 - Adhyaya 25

21 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ21 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७६

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुर्विशो ऽध्यायः इन् रेए निछ्त् ज़ुल्äस्सिगे ज़ेइछेन्: व्यास उवाच एष वो ऽभिहितः कृत्स्नो गृहस्थाश्रमवासिनः ।द्विजातेः परमो धर्मो वर्तनानि निबोधत

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge caturviśo 'dhyāyaḥ in ree nicht zulässige zeichen: vyāsa uvāca eṣa vo 'bhihitaḥ kṛtsno gṛhasthāśramavāsinaḥ / dvijāteḥ paramo dharmo vartanāni nibodhata

हिन्दी अर्थ

तो) बिना लोभके जीवन-निर्वाहमात्र करनेवाले यतिको अथवान्यदुपादाय पात्रे भुञ्जीत नित्यशः । प्रतिदिन नवीन पात्र लाकर उसमें भिक्षा ग्रहण करनी भुक्त्वा तत् संत्यजेत् पात्रं यात्रामात्रमलोलुपः॥ ४॥ चाहिए और भिक्षा ग्रहण करनेके बाद उसका परित्याग कर देना चाहिए। गृहस्थका घर धूएँसे रहित हो जानेपर, मूसलका शब्द बंद हो जानेपर, आगके न रहनेपर, सभी लोगोंके भोजन कर चुकनेपर, कसोरे विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे ह हक एवं पत्रादिका ढेर लग जानेपर यतिको (गृहस्थके वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत्॥ ५॥ घर) नित्य भिक्षा माँगनी चाहिए॥ ३--५॥

English

He who places gold, honey and ghee, gingelly seeds on the hide of a black antelope and gives it to a Brahmana, surmounts all evils.

अध्याय ७६

श्लोक 2

द्विविधस्तु गृही ज्ञेयः साधकश्चाप्यसाधकः ।अध्यापनं याजनं च पूर्वस्याहुः प्रतिग्रहम् ।कुसीदकृषिवाणिज्यं प्रकुर्वोतास्वयङ्कृतम्

dvividhastu gṛhī jñeyaḥ sādhakaścāpyasādhakaḥ / adhyāpanaṃ yājanaṃ ca pūrvasyāhuḥ pratigraham / kusīdakṛṣivāṇijyaṃ prakurvotāsvayaṅkṛtam

हिन्दी अर्थ

गोदोहमात्रं तिष्ठेत कालं भिक्षुरधोमुखः। भिकषेत्युक्त्वा सकृत् तृष्णीमश्नीयाद् वाग्यतः शुचि:

English

Particularly on the full moon day in the month of Vaisakha, one should ritualistically offer cooked food and water pot to Dharmaraja and hand it over to Brahmanas. He shall be relieved of fear.

अध्याय ७६

श्लोक 3

कृषेरभावाद् वाणिज्यं तदभावात् कुसीदकम् ।आपत्कल्पो ह्यं ज्ञेयः पूर्वोक्तो मुख्य इष्यते

kṛṣerabhāvād vāṇijyaṃ tadabhāvāt kusīdakam / āpatkalpo hyaṃ jñeyaḥ pūrvokto mukhya iṣyate

हिन्दी अर्थ

आचम्य देवं ब्रह्माणं ध्यायीत परमेश्वरम् संध्यास्वह्नि विशेषेण चिन्तयेन्नित्यमीश्वरम्

English

One shall propitiate seven or five Brahmanas with water-pots accompanied by gold and gingelly seeds. One can thereby expell the sin of even Brahmana slaughter.

अध्याय ७६

श्लोक 4

स्वयं वा कर्षणं कुर्याद् वाणिज्यं वा कुसीदकम् ।कष्टा पापीयसी वृत्तिः कुसीदं तद् विवर्जयेत्

svayaṃ vā karṣaṇaṃ kuryād vāṇijyaṃ vā kusīdakam / kaṣṭā pāpīyasī vṛttiḥ kusīdaṃ tad vivarjayet

हिन्दी अर्थ

प्रधानपुरुषातीतमाकाशं दहनं शिवम्

English

On the Dvadasi (twelfth) day in the month of Magha a Brahmana should observe fast. He should wear white garments. He should perform Homa with black gingelly seeds in the holy fire. With great concentration he should offer gifts to the Brah¬ manas well-versed in the Vedas. Whatever sin he might have committed ever since his birth, the Brahmana shall surmount it.

अध्याय ७६

श्लोक 5

क्षात्रवृत्तिं परां प्रहुर्न स्वयं कर्षणं द्विजैः ।तस्मात् क्षात्रेण वर्तेत वर्तनेनापदि द्विजः

kṣātravṛttiṃ parāṃ prahurna svayaṃ karṣaṇaṃ dvijaiḥ / tasmāt kṣātreṇa varteta vartanenāpadi dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

तदन्तः सर्वभावानामीश्चरं ब्रह्मरूपिणम्। ध्यायेदनादिमद्वैतमानन्दादिगुणालयम् महान्तं परमं ब्रह्म पुरुषं सत्यमव्ययम्। सितेतरारुणाकारं महेशं विश्वरूपिणम्

English

He who takes his holy dip on the fourteenth day in the dark half of the month and propitiates the Pinaka bearing lord Siva through Brahmanas is not reborn again in the world.

अध्याय ७६

श्लोक 6

तेन चावाप्यजीवंस्तु वैश्यवृत्तिं कृषिं व्रजेत् ।न कथञ्चन कुर्वोत ब्राह्मणः कर्म कर्षणम्

tena cāvāpyajīvaṃstu vaiśyavṛttiṃ kṛṣiṃ vrajet / na kathañcana kurvota brāhmaṇaḥ karma karṣaṇam

हिन्दी अर्थ

ओंकारान्तेऽथ चात्मानं संस्थाप्य परमात्मनि। आकाशे देवमीशानं ध्यायीताकाशमध्यगम्

English

The three-eyed deity is to be particularly worshipped by Brahmana devotees on the fourteenth and eighth of the dark half and on the new moon day.

अध्याय ७६

श्लोक 7

लब्धलाभः पितॄन् देवान् ब्राह्मणांश्चापि पूजयेत् ।ते तृप्तास्तस्य तं दोषं शमयन्ति न संशयः

labdhalābhaḥ pitṝn devān brāhmaṇāṃścāpi pūjayet / te tṛptāstasya taṃ doṣaṃ śamayanti na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

कारणं सर्वभावानामानन्हैकसमाश्रयम्। पुराणं पुरुषं शम्भुं ध्यायन् मुच्येत बन्धनात् विचिन्त्य परमं व्योम सर्वभूतैककारणम्

English

One should observe fast on the eleventh day and wor¬ ship Purusottama on the twelfth day through a Brahmana. He shall attain the greatest region.

अध्याय ७६

श्लोक 8

देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च दद्याद् भागं तु विंशकम् ।त्रिंशद्भागं ब्राह्मणानां कृषिं कुर्वन् न दुष्यति

devebhyaśca pitṛbhyaśca dadyād bhāgaṃ tu viṃśakam / triṃśadbhāgaṃ brāhmaṇānāṃ kṛṣiṃ kurvan na duṣyati

हिन्दी अर्थ

जीवनं सर्वभूतानां यत्र लोकः प्रलीयते। आनन्दं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत् पश्यन्ति मुमुक्षवः

English

The twelfth day in the bright half is a Tithi belong¬ ing to Visnu. One should assiduously propitiate lord Janardana on that day.

अध्याय ७६

श्लोक 9

वणिक् प्रदद्याद् द्विगुणं कुसीदी त्रिगुणं पुनः ।कृषीवलो न दोषेण युज्यते नात्र संशयः

vaṇik pradadyād dviguṇaṃ kusīdī triguṇaṃ punaḥ / kṛṣīvalo na doṣeṇa yujyate nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम्। अनन्तं सत्यमीशानं विचिन्त्यासीत संयतः एक बार 'भिक्षा' ऐसा शब्द उच्चारण कर भिक्षा माँगनेवाले संन्यासीको नीचे मुख किये हुए उतने समयतक प्रतीक्षा करनी चाहिए, जितनी देरमें गाय दुही जाती है। (भिक्षा प्राप्त होनेपर) पवित्रतापूर्वक मौन होकर

English

Whatever is offered to a pure Brahmana after dedi¬ cating the same to lord Isana or Visnu yields endless (i.e. eternal) benefits.

अध्याय ७६

श्लोक 10

शिलोञ्छं वाप्याददीत गृहस्थः साधकः पुनः ।विद्याशिल्पादयस्त्वन्ये बहवो वृत्तिहेतवः

śiloñchaṃ vāpyādadīta gṛhasthaḥ sādhakaḥ punaḥ / vidyāśilpādayastvanye bahavo vṛttihetavaḥ

हिन्दी अर्थ

भिक्षा ग्रहण करनी चाहिए। हाथ-पाँव धोकर यथाविधि आचमन कर सूर्यको ओर अन्न दिखलाकर पूर्व अथवा उत्तरको ओर मुख करके भोजन करना चाहिए । (प्राणाय स्वाहा इत्यादि) पाँच प्राणाहुति देकर समाहित होकर

English

A man may wish to propitiate any deity. If he is a wise scholar he should worship Brahmanas in order to satisfy that deity.

अध्याय ७६

श्लोक 11

असाधकस्तु यः प्रोक्तो गृहस्थाश्रमसंस्थितः ।शिलोञ्छे तस्य कथिते द्वे वृत्ती परमर्षिभिः

asādhakastu yaḥ prokto gṛhasthāśramasaṃsthitaḥ / śiloñche tasya kathite dve vṛttī paramarṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

आठ ग्रास ग्रहण करे। तदनन्तर आचमन कर परमेश्वर देव ब्रह्मका ध्यान करे । प्रजापति मनुने संन्यासीके लिये लौकी, लकड़ी, मिट्टी तथा बाँसके बने चार प्रकारके पात्र बताये हैं । यतिको रात्रिके प्रथम भाग, अन्तिम भाग, मध्यरात्रि, संध्या-काल तथा दिनमें नित्य विशेषरूपसे ईश्वरका चिन्तन करना चाहिए

English

All deities assume the forms of the Brahmanas; they always exist. If Brahmanas are not available, they are- worshipped in idols etc. in some places.

अध्याय ७६

श्लोक 12

अमृतेनाथवा जीवेन्मृतेनाप्यथवा यदि ।अयाचितं स्यादमृतं मृतं भेक्षं तु याचितम्

amṛtenāthavā jīvenmṛtenāpyathavā yadi / ayācitaṃ syādamṛtaṃ mṛtaṃ bhekṣaṃ tu yācitam

हिन्दी अर्थ

(संन्यासीको) हृदयकमलरूपी घरमें विश्व नामक संसारके उत्पादक, सभी भूतोंके आत्मरूप, तमोगुणसे परे रहनेवाले, सभीके आश्रय, प्राणियोंको आनन्द देनेवाले, ज्योतिःस्वरूप, अविनाशी, प्रधान एवं पुरुषसे

English

Hence, the deities must be particularly worshipped in the Brahmanas always and very assiduously by those who wish to attain the different kinds of benefits.

अध्याय ७६

श्लोक 13

कुशूलधान्यको वा स्यात् कुम्भीधान्यक एव वा ।त्र्यहैहिको वापि भवेदश्वस्तनिक एव च

kuśūladhānyako vā syāt kumbhīdhānyaka eva vā / tryahaihiko vāpi bhavedaśvastanika eva ca

हिन्दी अर्थ

अतीत, आकाशरूप, अग्नि एवं शिवरूप, वस्तुमात्रके अस्तित्वके अधिष्ठाता, ब्रह्मरूपी ईश्वर, अनादि, अद्वैत, आनन्दादि गुणोंके निधान, महान्, पुरुष, परम ब्रह्म, अरुणवर्णवाले अर्थात् सत्त्व, रज, तमोरूप त्रिगुणात्मक, विश्वरूपी महेश्वरका ध्यान करना चाहिए। ओंकारका उच्चारणकर आत्माको प्रणवके परम तात्पर्यरूप परमात्मामें प्रतिष्ठितकर आकाशके मध्यमें स्थित रहनेवाले ईशानदेवका

English

A person desirous of prosperity should always wor¬ ship Purandara (god Indra). A person desirous of attaining Brahman and Brahmanical splendour should worship Brahma.

अध्याय ७६

श्लोक 14

चतुर्णामपि चैतेषां द्विजानां गृहमेधिनाम् ।श्रेयान् परः परो ज्ञेयो धर्मतो लोकजित्तमः

caturṇāmapi caiteṣāṃ dvijānāṃ gṛhamedhinām / śreyān paraḥ paro jñeyo dharmato lokajittamaḥ

हिन्दी अर्थ

(हृदयरूपी) आकाशमें ध्यान करना चाहिए

English

A person desirous of good health shall worship the- sun god; one who is desirous of cows shall worship fire and one who is desirous of the fruition of holy rites shall worship- Vinayaka.

अध्याय ७६

श्लोक 15

षट्कर्मैको भवत्येषां त्रिभिरन्यः प्रवर्तते ।द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रेण जीवति

ṣaṭkarmaiko bhavatyeṣāṃ tribhiranyaḥ pravartate / dvābhyāmekaścaturthastu brahmasatreṇa jīvati

हिन्दी अर्थ

सभी भावोंके कारणरूप, आनन्दके एकमात्र आश्रयस्वरूप पुराण-पुरुष शम्भुका ध्यान करनेसे बन्धनसे मुक्ति हो जाती है। अथवा संसारके सम्मोहनालयरूप मूलप्रकृतिरूपी गुहामें परम व्योमरूप सभी भूतोंके एकमात्र कारण, सभी प्राणियोंके जीवनरूप और संसारके विलय-स्थान, ब्रह्मानन्द-स्वरूप तथा मुमुक्षु लोग जिनका सूक्ष्मरूपसे दर्शन करते हैं, उनका (परम व्योम विराट् ब्रह्मका) ध्यानकर उनके मध्यमें स्थित शुद्ध ज्ञानस्वरूप

English

One who is desirous of worldly pleasures should wor¬ ship the moon; a person desirous of power and strength should worship the wind-god and a person desirous of being liberated from the entire worldly existence shall worship Hari.

अध्याय ७६

श्लोक 16

वर्तयंस्तु शिलोञ्छाभ्यामग्निहोत्रपरायणः ।इष्टीः पार्वायणान्तीयाः केवला निर्वपेत् सदा

vartayaṃstu śiloñchābhyāmagnihotraparāyaṇaḥ / iṣṭīḥ pārvāyaṇāntīyāḥ kevalā nirvapet sadā

हिन्दी अर्थ

अनन्त, सत्य एवं ईशानरूप ब्रह्मका चिन्तन करते हुए संयत होकर स्थित रहना चाहिए

English

He who wishes for Yoga, salvation and that perfect knowledge of Isvara shall assiduously worship Virupaksa Mahesvara.

अध्याय ७६

श्लोक 17

न लोकवृतिं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथञ्चन ।अजिह्मामशठां शुद्धां जीवेद् ब्राह्मणजीविकाम्

na lokavṛtiṃ varteta vṛttihetoḥ kathañcana / ajihmāmaśaṭhāṃ śuddhāṃ jīved brāhmaṇajīvikām

हिन्दी अर्थ

यतियोंका यह गुह्यसे भी गुह्यतम ज्ञान महेशने योऽनुतिष्ठेन्महेशेन सोऽश्नुते योगमैश्वरम्॥ २०॥ बतलाया है। जो इसका अनुष्ठान करता है, वह

English

He who wishes for Yoga, salvation and that perfect knowledge of Isvara shall assiduously worship Virupaksa Mahesvara.

अध्याय ७६

श्लोक 18

याचित्वा वापि सद्भ्यो ऽन्नं पितॄन्देवांस्तु तोषयेत् ।याचयेद् वा शुचिं दान्तं न तृप्येत स्वयं ततः

yācitvā vāpi sadbhyo 'nnaṃ pitṝndevāṃstu toṣayet / yācayed vā śuciṃ dāntaṃ na tṛpyeta svayaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानं समभ्यसेद् ब्राह्या येन मुच्येत बन्धनात्

English

He who wishes for Yoga, salvation and that perfect knowledge of Isvara shall assiduously worship Virupaksa Mahesvara.

अध्याय ७६

श्लोक 19

यस्तु द्रव्यार्जनं कृत्वा गृहस्थस्तोषयेन्न तु ।देवान् पितृंश्च विधिना शुनां योनिं व्रजत्यसौ

yastu dravyārjanaṃ kṛtvā gṛhasthastoṣayenna tu / devān pitṛṃśca vidhinā śunāṃ yoniṃ vrajatyasau

हिन्दी अर्थ

मत्वा पृथक् स्वमात्मानं सर्वस्मादेव केवलम्। आनन्दमजरं ज्ञानं ध्यायीत च पुनः परम् स तस्मादीश्वरो देवः परस्माद् योऽधितिष्ठति

English

He who wishes for Yoga, salvation and that perfect knowledge of Isvara shall assiduously worship Virupaksa Mahesvara.

अध्याय ७६

श्लोक 20

धर्मश्चार्थश्च कामश्च श्रेयो मोक्षश्चतुष्टयम् ।धर्माविरुद्धः कामः स्याद् ब्राह्मणानां तु नेतरः

dharmaścārthaśca kāmaśca śreyo mokṣaścatuṣṭayam / dharmāviruddhaḥ kāmaḥ syād brāhmaṇānāṃ tu netaraḥ

हिन्दी अर्थ

यदन्तरे तद् गगनं शाश्वतं शिवमव्ययम्। यदंशस्तत्परो यस्तु स देवः स्यान्महेश्वरः

English

He who wishes for Yoga, salvation and that perfect knowledge of Isvara shall assiduously worship Virupaksa Mahesvara.

अध्याय ७६

श्लोक 21

योर्ऽथो धर्माय नात्मार्थः सोर्ऽथो ऽनर्थस्तथेतरः ।तस्मादर्थं समासाद्य दद्याद् वै जुहुयाद् यजेत्

yor'tho dharmāya nātmārthaḥ sor'tho 'narthastathetaraḥ / tasmādarthaṃ samāsādya dadyād vai juhuyād yajet

हिन्दी अर्थ

एकैकातिक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते उपेत्य च स्त्रियं कामात् प्रायश्चित्तं समाहितः । प्राणायामसमायुक्तं कुर्यात् सांतपनं शुचि:

English

He who wishes for Yoga, salvation and that perfect knowledge of Isvara shall assiduously worship Virupaksa Mahesvara.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 76
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.