Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
77
अध्याय 77 / 95

Book 2 - Adhyaya 26

79 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ79 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७७

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे पञ्चविंशो ऽध्यायः इन् रेए निछ्त् ज़ुल्äस्सिगे ज़ेइछेन्: व्यास उवाच अथातः संप्रवक्ष्यामि दानधर्ममनुत्तमम् ।ब्रह्मणाभिहितं पूर्वमृषीणां ब्रह्मवादिनाम्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ in ree nicht zulässige zeichen: vyāsa uvāca athātaḥ saṃpravakṣyāmi dānadharmamanuttamam / brahmaṇābhihitaṃ pūrvamṛṣīṇāṃ brahmavādinām

हिन्दी अर्थ

न धर्मयुक्तमनृतं हिनस्तीति मनीषिणः। तथापि च न कर्तव्यं प्रसंगो होष दारुणः

English

He who wishes for perfect knowledge through the the great Yoga should worship Mahesvara. They shall become enjoyers of pleasures, they who worship Bhutesa and Kesava.

अध्याय ७७

श्लोक 2

अर्थानामुदिते पात्रे श्रद्धया प्रतिपादनम् ।दानमित्यभिनिर्दिष्टं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

arthānāmudite pātre śraddhayā pratipādanam / dānamityabhinirdiṣṭaṃ bhuktimuktiphalapradam

हिन्दी अर्थ

एकरात्रोपवासश्च प्राणायामशतं तथा। उक्त्वानृतं प्रकर्तव्यं यतिना धर्मलिप्सुना घरमापदगतेनापि न कार्य स्तेयमन्यतः। स्तेयादभ्यधिकः कञश्चिन्नास्त्यधर्म इति स्मृतिः ।

English

A person who freely gives water attains satisfac¬ tion, a person who gives cooked food attains inexhaustible happiness; a person who gives gingelly seeds obtains desirable progeny and a person who gives lamps attains excellent vision.

अध्याय ७७

श्लोक 3

यद् ददाति विशिष्टेभ्यः श्रद्धया परया युतः ।तद् वै वित्तमहं मन्ये शेषं कस्यापि रक्षति

yad dadāti viśiṣṭebhyaḥ śraddhayā parayā yutaḥ / tad vai vittamahaṃ manye śeṣaṃ kasyāpi rakṣati

हिन्दी अर्थ

हिंसा चैषापरा दिष्टा या चात्मज्ञाननाशिका

English

A person who gifts away lands obtains everything, a giver of gold attains longevity; a giver of a house attains excel¬ lent abodes and a person who gives silver attains excellent comeliness.

अध्याय ७७

श्लोक 4

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं दानमुच्यते ।चतुर्थं विमलं प्रोक्तं सर्वदानोत्तमोत्तमम्

nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ trividhaṃ dānamucyate / caturthaṃ vimalaṃ proktaṃ sarvadānottamottamam

हिन्दी अर्थ

यदेतद् द्रविणं नाम प्राणा होते बहिश्चराः। स तस्य हरति प्राणान् यो यस्य हरते धनम् ऐश्वरयोगको प्राप्त करता है

English

A person who gives clothes, attains the same world as the Moon; a person who gives horses, attains the same world as that of the Asvins; a person who gives oxen, attains well nour¬ ished glory and riches and a giver of cows attains the world of Bradhna (the sun).

अध्याय ७७

श्लोक 5

अहन्यहनि यत् किञ्चिद् दीयते ऽनुपकारिणे ।अनुद्दिश्य फलं तस्माद् ब्राह्मणाय तु नित्यकम्

ahanyahani yat kiñcid dīyate 'nupakāriṇe / anuddiśya phalaṃ tasmād brāhmaṇāya tu nityakam

हिन्दी अर्थ

अतएव नित्य ध्यानमें निरत और आत्मविद्यापणायण होते हुए ब्रह्मज्ञानका अभ्यास करते रहना चाहिए। इसके कारण बन्धनसे मुक्ति होती है। अपनी आत्माको सबसे भिन्न (शाश्वत-नित्य) समझकर उसकी अद्वितीय,

English

A person who gives vehicles and coaches attains a good wife; a person who offers relief from fear, attains pros¬ perity; a person who offers food grains, obtains perpetual happiness and a person who gives Brahman (Vedas), attains identity with Brahman.

अध्याय ७७

श्लोक 6

यत् तु पापोपशान्त्यर्थं दीयते विदुषां करे ।नैमित्तिकं तदुद्दिष्टं दानं सद्भिरनुष्ठितम्

yat tu pāpopaśāntyarthaṃ dīyate viduṣāṃ kare / naimittikaṃ taduddiṣṭaṃ dānaṃ sadbhiranuṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

अजर, आनन्दरूप, श्रेष्ठ ज्ञानरूपताका पुनः-पुनः ध्यान करना चाहिए। जिनसे चर-अचर समस्त प्रपञ्चकी उत्पत्ति होती है, जिन्हें प्राकर जन्म-मरणके बन्धनसे मुक्ति हो जाती है और इसी कारण जो ईश्वर हैं, देव हैं, सर्वोत्कृष्ट हैं, सबके अधिष्ठाता हैं, वे ही महेश्वर हैं। जिनके अन्तर्गत शाश्वत, शिव, अव्यय, गगन विद्यमान है, जगन्नियन्ता परमात्मा जिनके अंश हैं, वे ही देव महेश्वर हैं (इनका पुनः-पुनः ध्यान यतिको

English

One should give food-grains to the Brahmanas in accordance with one's capacity and especially to excellent ones knowing the Vedas. After death, he shall attain heaven.

अध्याय ७७

श्लोक 7

अपत्यविजयैश्वर्यस्वर्गार्थं यत् प्रदीयते ।दानं तत् काम्यमाख्यातमृषिभिर्धर्मचिन्तकैः

apatyavijayaiśvaryasvargārthaṃ yat pradīyate / dānaṃ tat kāmyamākhyātamṛṣibhirdharmacintakaiḥ

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए) । भिक्षुओं (संन्यासियों)-के जो व्रत और उपव्रत हैं, उनमेंसे एक-एकका अतिक्रमण करनेपर प्रायश्चित्तका विधान किया गया है

English

By giving away cows one is relieved of all sins; by the gift of fuel, a man becomes like a blazing fire.

अध्याय ७७

श्लोक 8

यदीश्वरप्रीणनार्थं ब्रह्मवित्सु प्रदीयते ।चेतसा धर्मयुक्तेन दानं तद् विमलं शिवम्

yadīśvaraprīṇanārthaṃ brahmavitsu pradīyate / cetasā dharmayuktena dānaṃ tad vimalaṃ śivam

हिन्दी अर्थ

कामवश स्त्रीप्रसंग करनेपर समाहित होकर प्राणायाम कर पवित्रतापूर्वक प्रायश्चित्तके लिये सांतपन नामक व्रत करना चाहिए। तदनन्तर संयतमानस होकर नियमसे कृच्छू (चान्द्रायण)-व्रत करे। पुनः अपने आश्रममें आकर आलस्यका परित्याग कर भिक्षुको आश्रमोचित आचरण करना चाहिए

English

One should give fruits, roots, vegetables and food¬ stuffs of various kinds to the Brahmnas, he shall himself be happy and rejoicing.

अध्याय ७७

श्लोक 9

दानधर्मं निषेवेत पात्रमासाद्य शक्तितः ।उत्पत्स्यते हि तत्पात्रं यत् तारयति सर्वतः

dānadharmaṃ niṣeveta pātramāsādya śaktitaḥ / utpatsyate hi tatpātraṃ yat tārayati sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

विद्वानोंका यह कहना है कि धर्मयुक्त असत्यसे व्रतभङ्ग नहीं होता, तथापि ऐसा नहीं करना चाहिए। क्योंकि इसमें आसक्ति रखना दारुण कर्म है। धर्माभिलाषी यतिको चाहिए कि वह असत्यभाषण करनेपर एक

English

A person who gives medicine, diets, oil, ghee etc. to a sick person in order to cure him of it, shall himself be free from ailments. He shall enjoy longevity and be happy.

अध्याय ७७

श्लोक 10

कुटुम्बभक्तवसनाद् देयं यदतिरिच्यते ।अन्यथा दीयते यद्धि न तद् दानं फलप्रदम्

kuṭumbabhaktavasanād deyaṃ yadatiricyate / anyathā dīyate yaddhi na tad dānaṃ phalapradam

हिन्दी अर्थ

रात्रि उपवास तथा सौ प्राणायाम करे। अत्यन्त संकटमें होनेपर भी भिक्षुको किसी अन्य प्रयोजनसे भी चोरी नहीं करनी चाहिए। चोरीसे बढ़कर दूसरा कोई अधर्म नहीं है, यही सबसे बड़ी हिंसा भी है, क्योंकि इससे आत्मज्ञान विनष्ट हो जाता है, ऐसा स्मृतियोंका सिद्धान्त है॥ २८--३० ॥

English

A man who makes gifts of umbrellas and shoes escapes the path to hell called Asipatravana (full of edges as sharp as the edge of a razor) and surmounts severe scorching pain.

अध्याय ७७

श्लोक 11

श्रोत्रियाय कुलीनाय विनीताय तपस्विने ।वृत्तस्थाय दरिद्राय प्रदेयं भक्तिपूर्वकम्

śrotriyāya kulīnāya vinītāya tapasvine / vṛttasthāya daridrāya pradeyaṃ bhaktipūrvakam

हिन्दी अर्थ

यह जो द्रविण--धन नामकी वस्तु है, यह बाहरी प्राण ही है, इसलिये जो जिसके धनका अपहरण करता है, वह उसके प्राणोंका ही हरण करता है

English

Whatever is most pleasing to him in the world and whatever is excessively cherished by one in the house, should be given to a meritorious person by one who wishes the same for himself to be inexhaustible.

अध्याय ७७

श्लोक 12

यस्तु दद्यान्महीं भक्त्या ब्राह्मणायाहिताग्नये ।स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति

yastu dadyānmahīṃ bhaktyā brāhmaṇāyāhitāgnaye / sa yāti paramaṃ sthānaṃ yatra gatvā na śocati

हिन्दी अर्थ

अकस्मादेव हिंसां तु यदि भिक्षुः समाचरेत्। कुर्यात् कृच्छातिकृच्छं तु चान्द्रायणमथापि वा एकान्ने मधुमांसे च नवश्राद्धे तथैव च। प्रत्यक्षलवणे चोक्तं प्राजापत्यं विशोधनम्

English

Whatever is given during the equinotical or tropical transit of the sun or during the eclipse of the sun or the moon or during the time of the transit of the sun from one zodiac to another, shall become everlasting.

अध्याय ७७

श्लोक 13

इक्षुभिः संततां भुमिं यवगोधूमशलिनीम् ।ददाति वेदविदुषे यः स भूयो न जायते

ikṣubhiḥ saṃtatāṃ bhumiṃ yavagodhūmaśalinīm / dadāti vedaviduṣe yaḥ sa bhūyo na jāyate

हिन्दी अर्थ

यद् ब्रह्म परमं ज्योतिः प्रतिष्ठाक्षरमद्वयम्। योऽन्तरात्र परं ब्रह्म स विज्ञेयो महेश्वरः

English

By making gifts in the holy centres such as Prayaga etc. in the sacred shrines and near the holy rivers and forests, one obtains everlasting benefits.

अध्याय ७७

श्लोक 14

गोचर्ममात्रामपि वा यो भूमिं संप्रयच्छति ।ब्राह्मणाय दरिद्राय सर्वपापैः प्रमुच्यते

gocarmamātrāmapi vā yo bhūmiṃ saṃprayacchati / brāhmaṇāya daridrāya sarvapāpaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

एष देवो महादेवः केवलः परमः शिवः। तदेवाक्षरमद्वैतं तदादित्यान्तरं परम् यस्मान्महीयते देवः स्वधाम्नि ज्ञानसंज्ञिते। आत्मयोगाह्वये तत्त्वे महादेवस्ततः स्मृतः

English

There is no greater or meritorious act than that of making gifts in the case of any living being. Hence gifts should be made over to a Brahmana well-versed in the Vedas, by the twice-born.

अध्याय ७७

श्लोक 15

भूमिदानात् परं दानं विद्यते नेह किञ्चन ।अन्नदानं तेन तुल्यं विद्यादानं ततो ऽधिकम्

bhūmidānāt paraṃ dānaṃ vidyate neha kiñcana / annadānaṃ tena tulyaṃ vidyādānaṃ tato 'dhikam

हिन्दी अर्थ

नान्यद् देवान्महादेवाद् व्यतिरिक्तं प्रपश्यति। तमेवात्मानमन्वेति यः स याति परं पदम्

English

Gifts should be made by one who wishes for heaven, longevity and prosperity and for subduing sins. Everday charitable gifts should be made unto Brahmanas by one who wishes for salvation.

अध्याय ७७

श्लोक 16

यो ब्राह्मणाय शान्ताय शुचये धर्मशालिने ।ददाति विद्यां विधिना ब्रह्मलोके महीयते

yo brāhmaṇāya śāntāya śucaye dharmaśāline / dadāti vidyāṃ vidhinā brahmaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

न ते पश्यन्ति तं देवं वृथा तेषां परिश्रमः एकमेव परं ब्रह्म विज्ञेयं तत्त्वमव्ययम्। स देवस्तु महादेवो नैतद् विज्ञाय बध्यते

English

If out of delusion, any sinful soul prevents the gift from being given to the Brahmanas, fire-god or the Devas, shall be reborn as an animal.

अध्याय ७७

श्लोक 17

दद्यादहरहस्त्वन्नं श्रद्धया ब्रह्मचारिणे ।सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मणः स्थानमाप्नुयात्

dadyādaharahastvannaṃ śraddhayā brahmacāriṇe / sarvapāpavinirmukto brahmaṇaḥ sthānamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

ज्ञानयोगरतः शान्तो महादेवपरायणः

English

If after earning much wealth, anyone does not wor¬ ship Brahmanas and Devas, he must be banished from the kingdom after confiscating his property.

अध्याय ७७

श्लोक 18

गृहस्थायान्नदानेन फलं प्राप्नोति मानवः ।आममेवास्य दातव्यं दत्त्वाप्नोति परां गतिम्

gṛhasthāyānnadānena phalaṃ prāpnoti mānavaḥ / āmamevāsya dātavyaṃ dattvāpnoti parāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

निश्चित ही धन हरण करनेवाला दुष्टात्मा आचारसे भ्रष्ट और ब्रतसे च्युत हो जाता है। श्रुतिका विधान है कि यदि कोई अपने व्रतसे च्युत व्यक्ति अपने पुन: व्रतभङ्गपर पश्चात्ताप करे तो शास्त्रानुकूल विधिसे आलस्य- रहित होकर एक वर्षतक चान्द्रायणव्रत करे

English

A Brahmana who does not give cooked food etc. during famines when animals die, is a despicable person.

अध्याय ७७

श्लोक 19

वैशाख्यां पौर्णमास्यां तु ब्राह्मणान् सप्त पञ्च वा ।उपोष्य विधिना शान्तः शुचिः प्रयतमानसः

vaiśākhyāṃ paurṇamāsyāṃ tu brāhmaṇān sapta pañca vā / upoṣya vidhinā śāntaḥ śuciḥ prayatamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

यदि भिक्षुसे अकस्मात् हिंसा हो जाय तो उसे

English

No one should accept monetary gifts from him nor should anything be given unto him. The king should stamp his seal on him and banish him from his kingdom.

अध्याय ७७

श्लोक 20

पूजयित्वा तिलैः कृष्णैर्मधुना न विशेषतः ।गन्धादिभिः समभ्यर्च्य वाचयेद् वा स्व्यं वदेत्

pūjayitvā tilaiḥ kṛṣṇairmadhunā na viśeṣataḥ / gandhādibhiḥ samabhyarcya vācayed vā svyaṃ vadet

हिन्दी अर्थ

व्रत (हिंसाके स्वरूपके अनुसार) करना चाहिए। इन्द्रियकी दुर्बलताके कारण यदि स्त्रीको देखकर यति स्खलित हो जाय तो उसे सोलह प्राणायाम करना चाहिए। दिनमें स्खलन होनेपर तीन रातका उपवास और सौ प्राणायाम करना चाहिए

English

The man who does not give wealth to good persons nor means of piety, is a greater sinner and he is cooked in the hell.

अध्याय ७७

श्लोक 21

प्रीयतां धर्मराजेति यद् वा मनसि वर्तते ।यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति

prīyatāṃ dharmarājeti yad vā manasi vartate / yāvajjīvakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati

हिन्दी अर्थ

एकका ही अन्न भक्षण करने, मधु ग्रहण करने,

English

O excellent Brahmanas, gifts must be made to those Brahmanas who regularly study the Vedas, who are endowed with learning, who have conquered their sense-organs and who are endowed with full self-control.

अध्याय ७७

श्लोक 22

कृष्णाजिने तिलान् कृत्त्वा हिरण्यं मधुसर्पिषी ।ददाति यस्तु विप्राय सर्वं तरति दुष्कृतम्

kṛṣṇājine tilān kṛttvā hiraṇyaṃ madhusarpiṣī / dadāti yastu viprāya sarvaṃ tarati duṣkṛtam

हिन्दी अर्थ

प्राजापत्यत्रतको (पापकी) शुद्धिका उपाय बतलाया गया है। निरन्तर ध्याननिष्ठ पुरुषके सभी पातक नष्ट हो जाते हैं, इसलिये महेश्वरका ज्ञान प्राप्तकर उनके ध्यानमें परायण रहना चाहिए। जो ब्रह्म परम ज्योतिरूप, सभीका अधिष्ठान, अक्षर अद्वितीय है तथा जो सभीके भीतर स्थित है, परम ब्रह्म है, उसे महेश्वर जानना चाहिए। ये ही महेश्वर देव, महादेव एवं अद्वितीय परम शिव हैं। ये ही अविनाशी, अद्वैत हैं और ये ही आदित्यके भीतर प्रतिष्ठित परम

English

One shall feed a learned and righteous Brahmana again even if he has already taken a hearty meal; one should not

अध्याय ७७

श्लोक 23

कृतान्नमुदकुम्भं च वैशाख्यां च विशेषतः ।निर्दिश्य धर्मराजाय विप्रेभ्यो मुच्यते भयात्

kṛtānnamudakumbhaṃ ca vaiśākhyāṃ ca viśeṣataḥ / nirdiśya dharmarājāya viprebhyo mucyate bhayāt

हिन्दी अर्थ

(तत्त्व) हैं। आत्मयोग नामसे प्रसिद्ध, स्वप्रकाश, नित्य- ज्ञान नामसे भी विख्यात, परम तत्त्वरूप अपने धाममें सर्वाधिक पूजनीय-रूपसे ये महेश्वर प्रतिष्ठित हैं, इसीलिये महादेव कहे जाते हैं॥ ३६--४० ॥

English

If any one makes any gift overlooking the learned Brahmana of the locality, he becomes a sinner by means of that action. He burns his family upto the seventh generation.

अध्याय ७७

श्लोक 24

सुवर्णतिलयुक्तैस्तु ब्राह्मणान् सप्त पञ्च वा ।तर्पयेदुदपात्रैस्तु ब्रह्महत्यां व्यपोहति

suvarṇatilayuktaistu brāhmaṇān sapta pañca vā / tarpayedudapātraistu brahmahatyāṃ vyapohati

हिन्दी अर्थ

जो महादेवसे भिन्न किसी दूसरे देवको नहीं जानता और इन्हींको अपनी आत्मा मानता है, वह परम पदको प्रात होता है। जो अपनी आत्माको परमेश्वरसे भिन्न मानते हैं, वे उस देवका दर्शन नहीं करते हैं, उनका परिश्रम व्यर्थं होता है

English

If the Brahmana outsider were to be superior in conduct, learning etc., gifts must be made over to him even by overlooking the man at hand.

अध्याय ७७

श्लोक 25

माघमासे तु विप्रस्तु द्वादश्यां समुपोषितः ।शुक्लाम्वरधरः कृष्णैस्तिलैर्हुत्वा हुताशनम्

māghamāse tu viprastu dvādaśyāṃ samupoṣitaḥ / śuklāmvaradharaḥ kṛṣṇaistilairhutvā hutāśanam

हिन्दी अर्थ

परम ब्रह्म एक ही हैं, इन्हें ही अव्यय तत्त्वके रूपमें जानना चाहिए। ये अव्यय तत्त्व ब्रह्म ही देव हैं, महादेव हैं, इन्हें जान लेनेपर बन्धन नहीं होता। इसलिये यतिको संयतमन होकर (इन्हें प्रात करनेके

English

A person who knows Dharma should not offer even water to an atheist or a heretic or to a sceptic or to a person who does not know the Vedas.

अध्याय ७७

श्लोक 26

प्रदद्याद् ब्राह्मणेभ्यस्तु तिलानेव समाहितः ।जन्मप्रभृति यत्पापं सर्वं तरति वै द्विजः

pradadyād brāhmaṇebhyastu tilāneva samāhitaḥ / janmaprabhṛti yatpāpaṃ sarvaṃ tarati vai dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

लिये) प्रयत्न करना चाहिए। ज्ञानयोगमें रत रहना चाहिए, शान्त रहना चाहिए और महादेवके परायण रहना चाहिए ४०२ + कूर्मपुराण

English

A Brahmana should try dimunition of his expenditure for livelihood but should not wish for the expansion of wealth. One who is in the clutches of covetousness for wealth falls off from Brahmanahood.

अध्याय ७७

श्लोक 27

अमावस्यामनुप्राप्य ब्राह्मणाय तपस्विने ।यत्किचिद् देवदेवेशं दद्याच्चोद्दिश्य शङ्करम्

amāvasyāmanuprāpya brāhmaṇāya tapasvine / yatkicid devadeveśaṃ dadyāccoddiśya śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

एष वः कथितो विप्रा यतीनामाश्रमः शुभः । है विप्रो! यह आप लोगोंको संन्यासियोंके कल्यागकारी

English

Even after studying the Vedas and after perfor¬ ming 11 Yajnas, one does not attain that goal which one attains by means of diminution of avocatipn (i.e. curtailment of expenses).

अध्याय ७७

श्लोक 28

प्रीयतामीश्वरः सोमो महादेवः सनातनः ।सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति

prīyatāmīśvaraḥ somo mahādevaḥ sanātanaḥ / saptajanmakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati

हिन्दी अर्थ

पितामहेन विभुना मुनीनां पूर्वमीरितम्॥ ४५॥ आश्रम (संन्यासाश्रम)-के विषयमें बतलाया। पूर्वकालमें पितामह विभुने मुनियोंसे इसे कहा था। ब्रह्वाजीद्वारा

English

No Brahmana shall be excessively interested in mone¬ tary gifts; one may accept the amount required for a religious journey. A Brahmana accepting more than what is required for sustenance faces downfall.

अध्याय ७७

श्लोक 29

यस्तु कृष्णचतुर्दश्यां स्नात्वा देवं पिनाकिनम् ।आराधयेद् द्विजमुखे न तस्यास्ति पुनर्भवः

yastu kṛṣṇacaturdaśyāṃ snātvā devaṃ pinākinam / ārādhayed dvijamukhe na tasyāsti punarbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

कहे गये यतिधर्मविषयक इस कल्याणकारी उत्तम

English

One who perpetually begs cannot attain heaven. Just as a thief annoys all living beings, so also the perpetual beggar.

अध्याय ७७

श्लोक 30

कृष्णाष्टम्यां विशेषेण धार्मिकाय द्विजातये ।स्नात्वाभ्यर्च्य यथान्यायं पादप्रक्षालनादिभिः

kṛṣṇāṣṭamyāṃ viśeṣeṇa dhārmikāya dvijātaye / snātvābhyarcya yathānyāyaṃ pādaprakṣālanādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दद्यादिदमनुत्तमम्। ज्ञानको पुत्र, शिष्य तथा योगियोंके अतिरिक्त अन्य ज्ञानं स्वयम्भुवा प्रोक्तं यतिधर्माश्रयं शिवम्॥ ४६॥ किसीको नहीं देना चाहिए इस प्रकार संन्यासियोंके नियमोंके इस विधानको

English

A person desirous of uplifting preceptors, elders or servants, a person desirous of worshipping deities and guests, can

अध्याय ७७

श्लोक 31

प्रीयतां मे महादेवो दद्याद् द्रव्यं स्वकीयकम् ।सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम्

prīyatāṃ me mahādevo dadyād dravyaṃ svakīyakam / sarvapāpavinirmuktaḥ prāpnoti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

इति यतिनियमानामेतदुक्तं विधानं बतलाया गया। यह पशुपति (शंकर) -को संतुष्ट करनेका पशुपतिपरितोषे यद् भवेदेकहेतुः । एकमात्र उपाय है। जो अव्यग्रभावसे एकाग्रतापूर्वक इसका न भवति पुनरेषामुद्भवो वा विनाशः नित्य आचरण करते हैं, उनका पुनः जन्म अथवा मरण

English

A householder with his soul absorbed in meditation, who worships deities and guests and who remains endowed with self-control, attains the greatest region.

अध्याय ७७

श्लोक 32

द्विजैः कृष्णचतुर्दश्यां कृष्णाष्टम्यां विशेषतः ।अमावास्यायां भक्तैस्तु पूजनीयस्त्रिलोचनः

dvijaiḥ kṛṣṇacaturdaśyāṃ kṛṣṇāṣṭamyāṃ viśeṣataḥ / amāvāsyāyāṃ bhaktaistu pūjanīyastrilocanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रणिहितमनसो ये नित्यमेवाचरन्ति॥ ४७ ॥ कुछ भी नहीं होता अर्थात् वे मुक्त हो जाते हैं इति श्रीकूर्मपुराणे षद्साहरुयाँ संहितायामुपरिविभागे एकोनत्रिँशोऽध्यायः

English

Or he should entrust everything to his son and go to the forest. As a knower of reality, he should wander alone. He should be indifferent to worldly affairs and endowed with great concentration (in spiritual activities).

अध्याय ७७

श्लोक 33

एकादश्यां निराहारो द्वादश्यां पुरुषोत्तमम् ।अर्चयेद् बाह्मणमुखे स गच्छेत् परमं पदम्

ekādaśyāṃ nirāhāro dvādaśyāṃ puruṣottamam / arcayed bāhmaṇamukhe sa gacchet paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

प्रायक्चित्त-प्रकरणमें प्रायश्चित्तका स्वरूपनिरूपण, पाँच महापातकोंके

English

O excellent Brahmanas, the duty of the householders has been expounded to you thus. One should abide by these after knowing them and shall make other Brahmanas follow the same.

अध्याय ७७

श्लोक 34

एषा तिथिर्वैष्णवीं स्याद् द्वादशी शुक्लपक्षके ।तस्यामाराधयेद् देवं प्रयत्नेन जनार्दनम्

eṣā tithirvaiṣṇavīṃ syād dvādaśī śuklapakṣake / tasyāmārādhayed devaṃ prayatnena janārdanam

हिन्दी अर्थ

व्यास उवाच व्यासजीने कहा--इसके अनन्तर अब मैं सभी अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्तविधिं शुभम्। ब्राह्मणोंके कल्याणके लिये और दोषोंके विनाशके लिये हिताय सर्वविप्राणां दोषाणामपनुत्तये॥ १॥ शुभ प्रायश्चित्त-विधिका वर्णन करूँगा अकृत्वा विहितं कर्म कृत्वा निन्दितमेव च। विहित कर्मोंको न करने और निन्दित कर्माको दोषमाप्नोति पुरुषः प्रायश्चित्तं विशोधनम्॥ २॥ करनेसे पुरुष दोष (पाप)-का भागी होता है। इसको निवृत्ति प्रायश्चित्त करनेसे होती है। ब्राह्मणको बिना प्रायश्चित्त किये कभी भी नहीं रहना चाहिंये। शान्त

English

Thus, one should always worship the only primordial lord by following the duties of the householder. He shall sur¬ mount the Prakrti, the source of origin of all living beings and he does not take another birth.

अध्याय ७७

श्लोक 35

यत्किञ्चिद् देवमीशानमुद्दिश्य ब्राह्मणे शुचौ ।दीयते विष्णवे वापि तदनन्तफलप्रदम्

yatkiñcid devamīśānamuddiśya brāhmaṇe śucau / dīyate viṣṇave vāpi tadanantaphalapradam

हिन्दी अर्थ

एवं विद्वान् ब्राह्मण जो कहें, उसे करना चाहिए।

English

Manu VI. 23-24, Yaj. III. 52.

अध्याय ७७

श्लोक 36

यो हि यां देवतामिच्छेत् समाराधयितुं नरः ।ब्राह्मणान् पूजयेद् यत्नात् सतस्यां तोषयेत् ततः

yo hi yāṃ devatāmicchet samārādhayituṃ naraḥ / brāhmaṇān pūjayed yatnāt satasyāṃ toṣayet tataḥ

हिन्दी अर्थ

वेदार्थवित्तमः शान्तो धर्मकामोऽय्निमान् द्विजः। वैदार्थज्ञानियोमें श्रेष्ठ, शान्त, धर्मपालनको ही सर्वस्व स्यात् परो धर्मो यमेकोऽपि व्यवस्यति॥ ४॥ माननेवाला एक भी अग्निहोत्री ब्राह्मण जो अप ह RN आचरणमें लाता है, वही श्रेष्ठ धर्म होता है। वेदा

English

Manu VI. 29-30.

अध्याय ७७

श्लोक 37

द्विजानां वपुरास्थाय नित्यं तिष्ठन्ति देवताः ।पूज्यन्ते ब्राह्मणालाभे प्रतिमादिष्वपि क्वचित्

dvijānāṃ vapurāsthāya nityaṃ tiṣṭhanti devatāḥ / pūjyante brāhmaṇālābhe pratimādiṣvapi kvacit

हिन्दी अर्थ

अनाहिताग्रयो विप्रास्त्रयो वेदार्थपारगाः। पारंगत, धर्मपरायण अनाहिताग्नि तीन ब्राह्मण जो कहें, यद् ब्रूयुर्धर्मकामास्ते तज्ज्ञेयं धर्मसाधनम्॥ ५॥ उसे धर्मका साधन समझना चाहिए

English

He should take to a fruit diet after collecting holy fruits and roots. He should worship the Pitrs and the deities with what constitutes his controlled diet.

अध्याय ७७

श्लोक 38

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत् तत् फलमभीप्सता ।द्विजेषु देवता नित्यं पूजनीया विशेषतः

tasmāt sarvaprayatnena tat tat phalamabhīpsatā / dvijeṣu devatā nityaṃ pūjanīyā viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

अनेक धर्मशास्त्रोंके ज्ञाता, ऊहापोहमें दक्ष (शास्त्रीय विभिन्न सिद्धान्तोंके आकलन तथा समन्वयमें कुशल)

English

He should always worship the guests; after taking bath he should worship the gods. With great composure, he should eat only eight mouthfuls out of what he brings from the house.

अध्याय ७७

श्लोक 39

विभूतिकामः सततं पूजयेद् वै पुरन्दरम् ।ब्रह्मवर्चसकामस्तु ब्रह्माणं ब्रह्मकामुकः

vibhūtikāmaḥ satataṃ pūjayed vai purandaram / brahmavarcasakāmastu brahmāṇaṃ brahmakāmukaḥ

हिन्दी अर्थ

अनेकधर्मशास्त्रज्ञा ऊहापोहविशारदाः। तथा वेदाध्ययनशील सात ब्राह्मण धर्में प्रमाण कहे वेदाध्ययनसम्पन्नाः सपैते परिकीर्तिताः ॥ ६॥ गये हैं

English

He should always wear the matted hair. He should not cast off (i.e. pare off) nails and hairs. He should always maintain (continue) the study of the Vedas; on other occasions he should observe restraint on his speech.

अध्याय ७७

श्लोक 40

आरोग्यकामो ऽथ रविं धनकामो हुताशनम् ।कर्मणां सिद्धिकामस्तु पूजयेद् वै विनायकम्

ārogyakāmo 'tha raviṃ dhanakāmo hutāśanam / karmaṇāṃ siddhikāmastu pūjayed vai vināyakam

हिन्दी अर्थ

+ स्मार्त अग्निहोत्र करनेवाले भी अनाहिताग्नि होते हैं। श्रौत अग्निहोत्र करनेवाले ही आहिताग्नि कहे जाते हैं। ब्रह्महा मद्यपः स्तेनो गुरुतल्पग एव च। महापातकिनस्त्वेते यश्चैतैः सह संवसेत्

English

It is with food proper for sages, with various vege¬ tables, fruits and roots grown in the forest that he should perform his daily fire-worship and also the five (great) sacrifices {panca-mahd-yajnas ).

अध्याय ७७

श्लोक 41

भोगकामस्तु शशिनं बलकामः समीरणम् ।मुमुक्षुः सर्वसंसारात् प्रयत्नेनार्चयेद्धरिम्

bhogakāmastu śaśinaṃ balakāmaḥ samīraṇam / mumukṣuḥ sarvasaṃsārāt prayatnenārcayeddharim

हिन्दी अर्थ

ब्रह्महा द्वादशाब्दानि कुटिं कृत्वा वने वसेत्। भेक्षमात्मविशुद्धयर्थ कृत्वा शवशिरोध्वजम्

English

He should always wear bark-garments. He should be pure, taking bath three times a day. He should be kind and considerate towards all living beings. He should avoid taking Pratigrahas (monetary gifts)

अध्याय ७७

श्लोक 42

यस्तु योगं तथा मोक्षमन्विच्छेज्ज्ञानमैश्वरम् ।सोर्ऽचयेद् वै विरूपाक्षं प्रयत्नेनेश्वरेश्वरम्

yastu yogaṃ tathā mokṣamanvicchejjñānamaiśvaram / sor'cayed vai virūpākṣaṃ prayatneneśvareśvaram

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणावसथान् सर्वान् देवागाराणि वर्जयेत्। विनिन्दन् स्वयमात्मानं ब्राह्मणं तं च संस्मरन् एककालं चरेद् भक्षं दोषं विख्यापयन् नृणाम्। वन्यमूलफलेर्वापि वर्तयेद् धैर्यमाश्रितः

English

Even when distressed, he should not make use of the flowers and fruits produced in the villages.* He should maintain and venerate the holy fire as per injunctions in the Vaikhanasa Sutra.

अध्याय ७७

श्लोक 43

ये वाञ्छन्ति महायोगान् ज्ञानानि च महेश्वरम् ।ते पूजयन्ति भूतेशं केशवं चापि भोगिनः

ye vāñchanti mahāyogān jñānāni ca maheśvaram / te pūjayanti bhūteśaṃ keśavaṃ cāpi bhoginaḥ

हिन्दी अर्थ

कपालपाणिः खट्वाङ्गी ब्रह्मचर्यपरायणः । पूर्णे तु द्वादशे वर्ष ब्रह्महत्यां व्यपोहति

English

He should not cause injury to any living being. He should be free from Dvandvas (mutually clashing opposites like pleasure and pain) and be free from fear as well. He should not take food during the night and be engaged in meditation during the night.

अध्याय ७७

श्लोक 44

वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्नदः ।तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम्

vāridastṛptimāpnoti sukhamakṣayyamannadaḥ / tilapradaḥ prajāmiṣṭāṃ dīpadaścakṣuruttamam

हिन्दी अर्थ

अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तमिदं शुभम्। कामतो मरणाच्छुद्धिज्ञेया नान्येन केनचित् मीमांसाज्ञानके तत्त्वज्ञ (वेदवाक्यार्थ-विचार एवं श्रौत-स्मार्त-कर्मकाण्डके रहस्यको जाननेवाले) तथा वेदान्तके ज्ञानमें कुशल (पारमार्थिक तत्त्व अद्हैतके रहस्यवेत्ता) संख्यामें इक्कीस ब्राह्मण प्रायश्चित्तका विधान

English

He should be onewhohas conquered the sense-organs and restrained anger. He should ponder over the perfect know¬ ledge of Reality. He should always be celibate and not approach carnally even his wife.

अध्याय ७७

श्लोक 45

भूमिदः सर्वमाप्नोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः ।गृहदो ऽग्र्याणि वेश्मानि रूप्यदो रूपमुत्तमम्

bhūmidaḥ sarvamāpnoti dīrghamāyurhiraṇyadaḥ / gṛhado 'gryāṇi veśmāni rūpyado rūpamuttamam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मघाती, मद्यपायी, चोर, गुरुतल्पगामी तथा इनके साथ निवास करनेवाले-(ये सभी) महापातकी होते हैं। जो एक वर्षपर्यन्त नित्य सब कुछ जानते हुए भी पतितोंके साथ यान (सवारी), शय्या तथा आसन-

English

The Brahmana, who, after going to the forest indulges in sexual intercourse with his wife passionately, violates his holy vow and has to perform expiation.

अध्याय ७७

श्लोक 46

वासोदश्चन्द्रसालोक्यमश्विसालोक्यमश्वदः ।अनडुदः श्रियं पुष्टां गोदो व्रध्नस्य विष्टपम्

vāsodaścandrasālokyamaśvisālokyamaśvadaḥ / anaḍudaḥ śriyaṃ puṣṭāṃ godo vradhnasya viṣṭapam

हिन्दी अर्थ

सम्बन्धी संसर्ग करता है, वह पतित हो जाता है। जानते हुए भी (पतितोंका) यज्ञ कराने, अध्यापन करने, उनके साथ योनि अर्थात् विवाह आदिका सम्बन्ध रखने और भोजन करनेसे द्विज शीघ्र ही पतित हो जो द्विज आज्ञानमें मोहवश इनके साथ अध्ययन अथवा अध्यापन करता है, वह एक वर्षमें पतित हो जाता है। आत्मशुद्धिके लिये ब्रह्मघातीको बारह वर्षोतक कुटी बनाकर वनमें रहना चाहिए और शवके

English

The child born thereby cannot be touchable by Brahmanas. He is not authorised in the study of the Vedas. All the persons born in his family shall also be so.

अध्याय ७७

श्लोक 47

यानशय्याप्रदो भार्यामैश्वर्यमभयप्रदः ।धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्मसात्म्यताम्

yānaśayyāprado bhāryāmaiśvaryamabhayapradaḥ / dhānyadaḥ śāśvataṃ saukhyaṃ brahmado brahmasātmyatām

हिन्दी अर्थ

सिरको ध्वजाके समान धारणकर भिक्षा माँगनी चाहिए। (ब्रह्मघातीको) ब्राह्मणोंके निवासस्थानों तथा देवमन्दिरोंमें नहीं जाना चाहिए और स्वयं अपनी आत्माकी निन्दा करते हुए तथा जिस ब्राह्मणको मारा

English

He should invariably sleep on the ground below. He should be devoted to the Japa of the Savitri Mantra. He should afford shelter unto all living beings and share things with others.

अध्याय ७७

श्लोक 48

धान्यान्यपि यथाशक्ति विप्रेषु प्रतिपादयेत् ।वेदवित्सु विशिष्टेषु प्रेत्य स्वर्गं समश्नुते

dhānyānyapi yathāśakti vipreṣu pratipādayet / vedavitsu viśiṣṭeṣu pretya svargaṃ samaśnute

हिन्दी अर्थ

है, उसका स्मरण करते हुए पहलेसे असंकल्पित (अनिश्चित), धूएंसे रहित, शान्त अग्निवाले तथा जहाँ लोगोंने भोजन कर लिया है-एऐसे सात घरोंसे नित्य धीरे-धीरे भिक्षा माँगनी चाहिए। उसे मनुष्योंको अपना दोष (पाप) बताते हुए एक समय भिक्षा माँगनी चाहिए अथवा धैर्य रखते हुए वन्य मूल-फलोंद्वारा निर्वाह करना चाहिए

English

He should avoid slandering and falsely accusing others; he should avoid (too much of) sleep and lethargy; he should maintain one single fire. He should have no fixed abode; he shall resort to a ground purified by sprinkling water.

अध्याय ७७

श्लोक 49

गवां घासप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ।इन्धनानां प्रदानेन दीप्ताग्निर्जायते नरः

gavāṃ ghāsapradānena sarvapāpaiḥ pramucyate / indhanānāṃ pradānena dīptāgnirjāyate naraḥ

हिन्दी अर्थ

हाथमें कपाल लिये हुए और खट्वाङ्ग (चारपाईके टुकड़ेको) धारणकर ब्रह्मचर्यत्रतका पालन करते हुए बारह वर्ष व्यतीत हो जानेपर ब्रह्महत्या दूर होती है। अनिच्छापूर्वक किये गये पापका यह प्रायश्चित्त है, इससे

English

One should freely roam about alongwith the deer or take rest alongwith them. With very great concentration, he should lie down on a slab of stone or on the gravels.

अध्याय ७७

श्लोक 50

फलमूलानि शाकानि भोज्यानि विविधानि च ।प्रदद्याद् ब्राह्मणेभ्यस्तु मुदा युक्तः सदा भवेत्

phalamūlāni śākāni bhojyāni vividhāni ca / pradadyād brāhmaṇebhyastu mudā yuktaḥ sadā bhavet

हिन्दी अर्थ

कल्याण होता है, किंतु इच्छापूर्वक किये गये पापसे शुद्धि अनेक प्रायश्चित्तके बाद मृत्युके अनन्तर ही समझनी चाहिए। इसके अतिरिक्त अन्य किसी उपायसे नहीं ब्रह्महत्यापनोदार्थमन्तरा वा मृतस्य तु

English

He should be one who washes off immediately (i.e. one who does not hoard anything) or he can hoard things necessary for a month; or he can have all the requisite things for six months or he may be one who hoards things necessary for a year.

अध्याय ७७

श्लोक 51

औषधं स्नेहमाहारं रोगिणे रोगशान्तये ।ददानो रोगरहितः सुखी दीर्घायुरेव च

auṣadhaṃ snehamāhāraṃ rogiṇe rogaśāntaye / dadāno rogarahitaḥ sukhī dīrghāyureva ca

हिन्दी अर्थ

दत्त्वा चान्नं स दुर्भिक्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति

English

In the month of Asvayuja (September-October) one should throw away all one's hoarded things.He should also discard the old worn clothes, vegetables, roots and fmits.

अध्याय ७७

श्लोक 52

असिपत्रवनं मार्गं क्षुरधारासमन्वितम् ।तीव्रितापं च तरति छत्रोपानत्प्रदो नरः

asipatravanaṃ mārgaṃ kṣuradhārāsamanvitam / tīvritāpaṃ ca tarati chatropānatprado naraḥ

हिन्दी अर्थ

अश्वमेधावभृथके स्नात्वा वा शुध्यते द्विजः । सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणाय प्रदाय तु सरस्वत्यास्त्वरुणया संगमे लोकविश्रुते। शुध्येत् त्रिषवणस्त्रानात् त्रिरात्रोपोषितो द्विजः

English

He should be a Dantolukhalika (one who uses the teeth as mortar for chewing the grains and eating them). He should follow the practice of a pigeon. He should be an Afmakutta breaking or pounding corns etc. on stones) or he should be one who eats only what is ripened in the course of time.

अध्याय ७७

श्लोक 53

यद् यदिष्टतमं लोके यच्चापि दयितं गृहे ।तत्तद् गुणवते देयं तदेवाक्ष्यमिच्छता

yad yadiṣṭatamaṃ loke yaccāpi dayitaṃ gṛhe / tattad guṇavate deyaṃ tadevākṣyamicchatā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तो दृष्टा रुद्रं विमुच्यते

English

He should eat food at night what he gathered during the day, in accordance with his capacity. He should be a Caturthakdlika (i.e. one who eats after missing three meal-times) or he shall be an Aftamakdlika (one who eats after missing seven meal-times.)

अध्याय ७७

श्लोक 54

अपने विषुवे चैव ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ।संक्रान्त्यादिषु कालेषु दत्तं भवति चाक्षयम्

apane viṣuve caiva grahaṇe candrasūryayoḥ / saṃkrāntyādiṣu kāleṣu dattaṃ bhavati cākṣayam

हिन्दी अर्थ

कपालमोचनं नाम तीर्थ देवस्य शूलिनः । स्नात्वाभ्यर्च्य पितृन् भक्त्या ब्रह्महत्यां व्यपोहति यत्र देवादिदेवेन भेरवेणामितौजसा। कपालं स्थापितं पूर्व ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

English

He should perform expiatory rites in accordance with the Candrayana rites during the bright and dark halves of the month. He should take once in a fortnight boiled rice (or barley) gruel).**

अध्याय ७७

श्लोक 55

प्रयागादिषु तीर्थेषु पुण्येष्वायतनेषु च ।दत्त्वा चाक्षयमाप्नोति नदीषु च वनेषु च

prayāgādiṣu tīrtheṣu puṇyeṣvāyataneṣu ca / dattvā cākṣayamāpnoti nadīṣu ca vaneṣu ca

हिन्दी अर्थ

समभ्यर्च्य महादेवं तत्र भेरवरूपिणम्।

English

Established in the doctrine of Vaikhanasas one should always subsist on merely flowers, roots or fruits which have naturally fallen and withered.

अध्याय ७७

श्लोक 56

दानधर्मात् परो धर्मो भूतानां नेह विद्यते ।तस्माद् विप्राय दातव्यं श्रोत्रियाय द्विजातिभिः

dānadharmāt paro dharmo bhūtānāṃ neha vidyate / tasmād viprāya dātavyaṃ śrotriyāya dvijātibhiḥ

हिन्दी अर्थ

अथवा (ब्रह्मघातीको) स्वयं अनशन (ब्रत) करना चाहिए या भृगु-पतन करे (उच्च स्थानसे गिरे) अथवा प्रज्वलित अग्नि या जलमें प्रविष्ट हो जाय। दूसरे प्रकारसे अर्थात् बुद्धिपूर्वक ब्राह्मणहत्या करनेपर ब्रह्म- हत्या दूर करनेके लिये, ब्राह्मण अथवा गौके निमित्त भलीभाँति अपने प्राणोंका परित्याग कर देना चाहिए। दीर्घ रोगसे ग्रस्त ब्राह्मणको रोगसे मुक्त करने तथा दुर्भिक्षे समय अन्न प्रदान करनेसे ब्रह्महत्या दूर

English

One should roll on the ground or stand on the fore part of the foot (i.e. tip-toe) throughout the day. One should

अध्याय ७७

श्लोक 57

स्वगायुर्भूतिकामेन तथा पापोपशान्तये ।मुमुक्षुणा च दातव्यं ब्राह्मणेभ्यस्तथान्वहम्

svagāyurbhūtikāmena tathā pāpopaśāntaye / mumukṣuṇā ca dātavyaṃ brāhmaṇebhyastathānvaham

हिन्दी अर्थ

होती है॥ १८--२० ॥

English

Gradually increasing his intensity in austere penance, he should get himself scorched in five fires; in the rainy season he should expose himself to showering clouds (for his shelter). He should put on wet clothes during the winter.!

अध्याय ७७

श्लोक 58

दीयमानं तु यो मोहाद् गोविप्राग्निसुरेषु च ।निवारयति पापात्मा तिर्यग्योनिं व्रजेत् तु सः

dīyamānaṃ tu yo mohād goviprāgnisureṣu ca / nivārayati pāpātmā tiryagyoniṃ vrajet tu saḥ

हिन्दी अर्थ

अश्वमेध-यज्ञकी समाप्तिपर होनेवाले अवभृथ-स्नानसे अथवा वेदज्ञ ब्राह्मणको अपना सर्वस्व दान कर देनेसे द्विज (ब्रह्महत्याके पापसे) मुक्त हो जाता है। सरस्वती एवं अरुणा नदीके लोकप्रसिद्ध संगममें तीनों संध्याओंमें स्नान करने और तीन रात्रि उपवास करनेसे द्विज (ब्रह्महत्याजनित पापसे) शुद्ध हो जाता है

English

He should take ablutions thrice a day and propitiate the Pitrs and Devas or he should stand on a single foot and imbibe the rays then.

अध्याय ७७

श्लोक 59

यस्तु द्रव्यार्जनं कृत्वा नार्चयेद् ब्राह्मणान् सुरान् ।सर्वस्वमपहृत्यैनं राजा राष्ट्रात् प्रवासयेत्

yastu dravyārjanaṃ kṛtvā nārcayed brāhmaṇān surān / sarvasvamapahṛtyainaṃ rājā rāṣṭrāt pravāsayet

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचर्य आदिसे युक्त द्विज पवित्र (तीर्थ) रामेश्वर जाकर वहाँ सागरमें स्नान करके शंकरका दर्शन करके (ब्रह्महत्याके पापसे) मुक्त हो जाता है। त्रिशूलधारी भगवान् शंकरके कपालमोचन नामक तीर्थमें स्नान

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

अध्याय ७७

श्लोक 60

यस्तु दुर्भिक्षवेलायामन्नाद्यं न प्रयच्छति ।म्रियमाणेषु विप्रेषु ब्राह्मणः स तु गर्हितः

yastu durbhikṣavelāyāmannādyaṃ na prayacchati / mriyamāṇeṣu vipreṣu brāhmaṇaḥ sa tu garhitaḥ

हिन्दी अर्थ

करके भक्तिपूर्वक पितरोंकी पूजा करनेसे (ब्रह्मघाती) ब्रह्महत्याके पापसे दूर हो जाता है। पूर्वकालमें वहाँ (कपालमोचन तीर्थमें) अमित तेजस्वी देवादिदेव भैरवने परमेष्ठी ब्रह्माके कपालको स्थापित किया। वहाँ स्रान करके भैरवरूपी महादेवको भलीभाँति अर्चना करके एवं पितरोंका तर्पण करके ब्रह्महत्या (-के पाप)-

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

अध्याय ७७

श्लोक 61

न तस्मात् प्रतिगृह्णीयुर्न विशेयुश्च तेन हि ।अङ्कयित्वा स्वकाद् राष्ट्रात् तं राजा विप्रवासयेत्

na tasmāt pratigṛhṇīyurna viśeyuśca tena hi / aṅkayitvā svakād rāṣṭrāt taṃ rājā vipravāsayet

हिन्दी अर्थ

तर्पयित्वा पितृन् स्नात्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ २६॥ से मुक्ति हो जाती है

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

अध्याय ७७

श्लोक 62

यस्त्वसद्भ्यो ददातीह स्वद्रव्यं धर्मसाधनम् ।स पूर्वाभ्यधिकः पापी नरके पच्यते नरः

yastvasadbhyo dadātīha svadravyaṃ dharmasādhanam / sa pūrvābhyadhikaḥ pāpī narake pacyate naraḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे षद्साहस्रधां संहितायामुपरिविभागे त्रिंशोऽध्यायः प्रायक्चित्त-प्रकरणमें कपालमोचन-तीर्थका आख्यान

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

अध्याय ७७

श्लोक 63

स्वाध्यायवन्तो ये विप्रा विद्यावन्तो जितेन्द्रियाः ।सत्यसंयमसंयुक्तास्तेभ्यो दद्याद् द्विजोत्तमाः

svādhyāyavanto ye viprā vidyāvanto jitendriyāḥ / satyasaṃyamasaṃyuktāstebhyo dadyād dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

कथं देवेन रुद्रेण शंकरेणामितौजसा। कपालं ब्रह्मणः पूर्व स्थापितं देहजं भुवि॥

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

अध्याय ७७

श्लोक 64

सुभुक्तमपि विद्वांसं धार्मिकं भोजयेद् द्विजम् ।न तु मूर्खमवृत्तस्थं दशरात्रमुपोषितम्

subhuktamapi vidvāṃsaṃ dhārmikaṃ bhojayed dvijam / na tu mūrkhamavṛttasthaṃ daśarātramupoṣitam

हिन्दी अर्थ

शृणुध्वमृषयः पुण्यां कथां पापप्रणाशिनीम्। माहात्म्यं देवदेवस्य महादेवस्य धीमतः पुरा पितामहं देवं मेरुशृङ्गे महर्षयः। प्रोचुः प्रणम्य लोकादिं किमेकं तत्त्वमव्ययम्॥

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

अध्याय ७७

श्लोक 65

सन्निकृष्टमतिक्रम्य श्रोत्रियं यः प्रयच्छति ।स तेन कर्मणा पापी दहत्यासप्तमं कुलम्

sannikṛṣṭamatikramya śrotriyaṃ yaḥ prayacchati / sa tena karmaṇā pāpī dahatyāsaptamaṃ kulam

हिन्दी अर्थ

स मायया महेशस्य मोहितो लोकसम्भव: । अविज्ञाय परं भावं स्वात्मानं प्राह धर्षिणम्

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

अध्याय ७७

श्लोक 66

यदिस्यादधिको विप्रः शीलविद्यादिभिः स्वयम् ।तस्मै यत्नेन दातव्यं अतिक्रम्यापि सन्निधिम्

yadisyādadhiko vipraḥ śīlavidyādibhiḥ svayam / tasmai yatnena dātavyaṃ atikramyāpi sannidhim

हिन्दी अर्थ

अनादिमत्परं ब्रह्म मामभ्यर्च्यं विमुच्यते अहं हि सर्वदेवानां प्रवर्तकनिवर्तकः । न विद्यते चाभ्यधिको मत्तो लोकेषु कश्चन॥ तस्यैवं मन्यमानस्य जज्ञे नारायणांशजः। प्रोवाच प्रहसन् वाक्यं रोषताम्रविलोचनः

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

अध्याय ७७

श्लोक 67

यो ऽर्चितं प्रतिगृह्णीयाद् दद्यादर्चितमेव च ।तावुभौ गच्छतः स्वर्गं नरकं तु विपर्यये

yo 'rcitaṃ pratigṛhṇīyād dadyādarcitameva ca / tāvubhau gacchataḥ svargaṃ narakaṃ tu viparyaye

हिन्दी अर्थ

किं कारणमिदं ब्रह्मन् वर्तते तव साम्प्रतम्। अज्ञानयोगयुक्तस्य न त्वेतदुचितं तव

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

अध्याय ७७

श्लोक 68

न वार्यपि प्रयच्छेत नास्तिके हैतुके ऽपि च ।पाषण्डेषु च सर्वेषु नावेदविदि धर्मवित्

na vāryapi prayaccheta nāstike haituke 'pi ca / pāṣaṇḍeṣu ca sarveṣu nāvedavidi dharmavit

हिन्दी अर्थ

अहं धाता हि लोकानां यज्ञो नारायणः प्रभुः । न मामृतेऽस्य जगतो जीवनं सर्वदा क्वचित् आजम्मुर्यत्र तौ देवौ वेदाश्चत्वार एव हि

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

अध्याय ७७

श्लोक 69

अपूपं च हिरण्यं च गामश्वं पृथिवीं तिलान् ।अविद्वान् प्रतिगृह्णानो भस्मी भवति काष्ठवत्

apūpaṃ ca hiraṇyaṃ ca gāmaśvaṃ pṛthivīṃ tilān / avidvān pratigṛhṇāno bhasmī bhavati kāṣṭhavat

हिन्दी अर्थ

अन्वीक्ष्य देवं ब्रह्माणं यज्ञात्मानं च संस्थितम्। प्रोचुः संविग्नहृदया याथात्म्यं परमेष्ठिनः

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

अध्याय ७७

श्लोक 70

द्विजातिभ्यो धनं लिप्सेत् प्रशस्तेभ्यो द्विजोत्तमः ।अपि वा जातिमात्रेभ्यो न तु शूद्रात् कथञ्चन

dvijātibhyo dhanaṃ lipset praśastebhyo dvijottamaḥ / api vā jātimātrebhyo na tu śūdrāt kathañcana

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंने पूछा- अमित तेजस्वी देव शंकर रुद्रने पूर्वकालमें किस प्रकार ब्रह्माजीके शरीरसे उत्पन्न कपालको पृथ्वीपर स्थापित किया ? सूतजी बोले-ऋषियो! आप लोग पापको नष्ट करनेवाली इस पुण्य कथा एवं धीमान् देवाधिदेव महादेवके माहात्म्यको सुनें

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

अध्याय ७७

श्लोक 71

वृत्तिसङ्कोचमन्विच्छेन्नेहेत धनविस्तरम् ।धनलोभे प्रसक्तस्तु ब्राह्मण्यादेव हीयते

vṛttisaṅkocamanvicchenneheta dhanavistaram / dhanalobhe prasaktastu brāhmaṇyādeva hīyate

हिन्दी अर्थ

प्राचीन कालमें मेरुशृंगपर लोकोंके मूल कारण देव पितामहको प्रणाम कर महर्षियोंने उनसे पूछा अव्यय अद्वितीय तत्त्व क्या है? महेश्वरकी मायासे मोहित, लोकोंको उत्पन्न करनेवाले उन ब्रह्माने

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

अध्याय ७७

श्लोक 72

वेदानधीत्य सकलान् यज्ञांश्चावाप्य सर्वशः ।न तां गतिमवाप्नोति सङ्कोचाद् यामवाप्नुयात्

vedānadhītya sakalān yajñāṃścāvāpya sarvaśaḥ / na tāṃ gatimavāpnoti saṅkocād yāmavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

(महर्षियोंके) परम भावको न जानते हुए अभिमानपूर्वक स्वयंको ही (अव्यय) तत्त्व बतलाया (और कहा) में ही जगतका मूल कारण, धाता, स्वयम्भू तथा अद्वितीय अनादि परम ब्रह्म ईश्वर हूँ। मेरी आराधना करनेसे मुक्ति हो जाती है। मैं ही सभी देवोंका प्रवर्तक तथा निवर्तक हूँ। लोकोंमें मुझसे महान् और कोई नहीं है

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

अध्याय ७७

श्लोक 73

प्रतिग्रहरुचिर्न स्यात् यात्रार्थं तु समाहरेत् ।स्थित्यर्थादधिकं गृह्णन् ब्राह्मणो यात्यधोगतिम्

pratigraharucirna syāt yātrārthaṃ tu samāharet / sthityarthādadhikaṃ gṛhṇan brāhmaṇo yātyadhogatim

हिन्दी अर्थ

कि नारायणके अंशसे उत्पन्न यज्ञभगवानूने क्रोधसे आरक्तनेत्र होकर परिहास करते हुए यह वाक्य कहा-ब्रह्मन्! सम्प्रति आपके ऐसे व्यवहारका क्या कारण है? आप आज्ञानसे युक्त हैं, आपके लिये यह

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

अध्याय ७७

श्लोक 74

यस्तु याचनको नित्यं न स स्वर्गस्य भाजनम् ।उद्वेजयति भूतानि यथा चौरस्तथैव सः

yastu yācanako nityaṃ na sa svargasya bhājanam / udvejayati bhūtāni yathā caurastathaiva saḥ

हिन्दी अर्थ

उचित नहीं है। मैं लोकोंका धाता यज्ञरूप नारायण प्रभु हुँ, मेरे बिना इस संसारमें जीवन कभी भी नहीं हूँ, मेरे द्वारा प्रेरणा प्रातकर आपने इस भुवनमण्डलकी रचना की है

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

अध्याय ७७

श्लोक 75

गुरून् भृत्यांश्चोज्जिहीर्षुरर्चिष्यन् देवतातिथीन् ।सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत् स्वयं ततः

gurūn bhṛtyāṃścojjihīrṣurarciṣyan devatātithīn / sarvataḥ pratigṛhṇīyānna tu tṛpyet svayaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

परस्पर विजयके अभिलाषी उन दोनोंके मोहपूर्वक इस प्रकार विवाद करते समय ही जहाँ वे दोनों देव (पितामह एवं यज्ञभगवान्) थे, वहीं चारों वेद (मूर्तिमान् होकर) आ गये। देव ब्रह्मा तथा यज्ञात्मा विष्णुको

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

अध्याय ७७

श्लोक 76

एवं गृहस्थो युक्तात्मा देवतातिथिपूजकः ।वर्तमानः संयातात्मा याति तत् परमं पदम्

evaṃ gṛhastho yuktātmā devatātithipūjakaḥ / vartamānaḥ saṃyātātmā yāti tat paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

स्थित देखकर संविग्रृदय होकर उन्होंने ब्रह्मासे यथार्थ तत्त्व कहा- यदाहुस्तत्परं तत्त्वं स देवः स्यान्महेश्वरः

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

अध्याय ७७

श्लोक 77

पुत्रे निधाय वा सर्वं गत्वारण्यं तु तत्त्ववित् ।एकाकी विचरेन्नित्यमुदासीनः समाहितः

putre nidhāya vā sarvaṃ gatvāraṇyaṃ tu tattvavit / ekākī vicarennityamudāsīnaḥ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समर्च्यते।

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

अध्याय ७७

श्लोक 78

एष वः कथितो धर्मो गृहस्थानां द्विजोत्तमाः ।ज्ञात्वानुतिष्ठेन्नियतं तथानुष्ठापयेद् द्विजान्

eṣa vaḥ kathito dharmo gṛhasthānāṃ dvijottamāḥ / jñātvānutiṣṭhenniyataṃ tathānuṣṭhāpayed dvijān

हिन्दी अर्थ

यमाहुरीश्वरं देवं स देवः स्यात् पिनाकधृक् येनेदं भ्राम्यते चक्रं यदाकाशान्तरं शिवम्।

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

अध्याय ७७

श्लोक 79

इति देवमनादिमेकमीशं गृहधर्मेण समर्चयेदजस्त्रम् ।समतीत्य स सर्वभूतयोनिं प्रकृतिं याति परं न याति जन्म

iti devamanādimekamīśaṃ gṛhadharmeṇa samarcayedajastram / samatītya sa sarvabhūtayoniṃ prakṛtiṃ yāti paraṃ na yāti janma

हिन्दी अर्थ

योगिभिर्विद्यते तत्त्व महादेवः स शंकरः

English

He should get himself surrounded by five fires. He should be an imbiber of smoke, heat or Soma juice. He should drink milk (or water) in the bright half znA Pancagavya (cow- dung, urine etc. of cows) during the dark half of the month.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 77
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.