Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
78
अध्याय 78 / 95

Book 2 - Adhyaya 27

37 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ37 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७८

श्लोक 2

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे षड्विंशो ऽध्यायः व्यास उवाच एवं गृहाश्रमे स्थित्वा द्वितीयं भागमायुषः ।वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत् सदारः साग्निरेव च निक्षिप्य भार्यां पुत्रेषु गच्छेद् वनमथापि वा ।दृष्ट्वापत्यस्य चापत्यं जर्जरीकृतविग्रहः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca evaṃ gṛhāśrame sthitvā dvitīyaṃ bhāgamāyuṣaḥ / vānaprasthāśramaṃ gacchet sadāraḥ sāgnireva ca nikṣipya bhāryāṃ putreṣu gacched vanamathāpi vā / dṛṣṭvāpatyasya cāpatyaṃ jarjarīkṛtavigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

महेशं पुरुषं रुद्रं स देवो भगवान् भवः एवं स भगवान् ब्रह्मा वेदानामीरितं शुभम्।

English

Or he should eat fallen and withered dry leaves or observe penance called Krcchra. He should always practise Yoga and recite Rudra (Sukta).

अध्याय ७८

श्लोक 3

शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्ने प्रशस्ते चोत्तरायणे ।गत्वारण्यं नियमवांस्तपः कुर्यात् समाहितः

śuklapakṣasya pūrvāhne praśaste cottarāyaṇe / gatvāraṇyaṃ niyamavāṃstapaḥ kuryāt samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

कथं तत्परमं ब्रह्म सर्वसंगविवर्जितम्।

English

He should study Atharvasiras and be interested in practising the principles of Vedanta: he should resort restraints {Tamas) continuously; and he should alertly practise Niyarms (observances and rites).

अध्याय ७८

श्लोक 4

फलमूलानि पूतानि नित्यमाहारमाहरेत् ।यताहारो भवेत् तेन पूजयेत् पितृदेवताः

phalamūlāni pūtāni nityamāhāramāharet / yatāhāro bhavet tena pūjayet pitṛdevatāḥ

हिन्दी अर्थ

इतीरितेऽथ भगवान् प्रणवात्मा सनातन: । न होष भगवान् पत्या स्वात्मनो व्यतिरिक्तया।

English

He should receive the same from other Brahmana householders residing in the forest. Himself residing in the forest, he should eat eight mouthfuls of what he brings from the village.

अध्याय ७८

श्लोक 5

पूजयित्वातिथिं नित्यं स्नात्वा चाभ्यर्चयेत् सुरान् ।गृहादाहृत्य चाश्नीयादष्टौ ग्रासान् समाहितः

pūjayitvātithiṃ nityaṃ snātvā cābhyarcayet surān / gṛhādāhṛtya cāśnīyādaṣṭau grāsān samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

अयं स भगवानीशः स्वयंज्योतिः सनातनः। स्वानन्दभूता कथिता देवी नागन्तुका शिवा

English

This is strange. The recluse has to leave home, wife, children, property etc. vide Manu VI-41, 43-42.

अध्याय ७८

श्लोक 6

जटाश्च बिभृयान्नित्यं नखरोमाणि नोत्सृजेत् ।स्वाध्यायं सर्वदा कुर्यान्नियच्छेद् वाचमन्यतः

jaṭāśca bibhṛyānnityaṃ nakharomāṇi notsṛjet / svādhyāyaṃ sarvadā kuryānniyacched vācamanyataḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येवमुक्तेऽपि तदा यज्ञमूर्तेरजस्य च। नाज्ञानमगमन्नाशमीश्वरस्यैव मायया ( मूर्तिमान् ) ऋग्वेदने कहा--जिसके भीतर सभी प्राणी प्रतिष्ठित हैं, जिससे सभीकी प्रवृत्ति होती है और जिसे परम तत्त्व कहा गया है, उन्हें ही महेश्वर देव समझना चाहिए

English

Manu VI. 38, Yaj III. 56 require the performance of Prajapatyesti, while Jabalopanisad 4 recommends Agneyi isli. KP synthesized both the views by giving an option.

अध्याय ७८

श्लोक 7

अग्निहोत्रं च जुहुयात् पञ्चयज्ञान् समाचरेत् ।मुन्यन्नैंर्विविधैर्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा

agnihotraṃ ca juhuyāt pañcayajñān samācaret / munyannaiṃrvividhairmedhyaiḥ śākamūlaphalena vā

हिन्दी अर्थ

यजुर्वेदने कहा जो ईश सभी यज्ञों तथा योगके द्वारा अचित होते हैं और जिन देवको ईश्वर कहा गया है, वे देव ही पिनाक धारण करनेवाले (शंकर) हैं

English

People wish for Sannyasa(renunciation)when Vaitrnya (absence of thirst i.e. attachment) towards all worldly objects surges up in the mind. Otherwise one would be a fallen fellow.

अध्याय ७८

श्लोक 8

चीरवासा भवेन्नित्यं स्नायात् त्रिषवणं शुचिः ।सर्वभूतानुकम्पी स्यात् प्रतिग्रहविवर्जितः

cīravāsā bhavennityaṃ snāyāt triṣavaṇaṃ śuciḥ / sarvabhūtānukampī syāt pratigrahavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

सामवेदने कहा--जिसके द्वारा अनन्त ब्रह्माण्डरूपी चक्र प्रवर्तित है, जो (निरतिशय अवकाशस्वरूप) आकाशके मध्य प्रतिष्ठित है, शिवस्वरूप है, योगियोंके द्वारा वेद्य है, बह परम तत्त्व ही शंकर हैं, महादेव हैं अधथर्ववेदने कहा यति लोग प्रयत्नपूर्वक जिन परम योगेश्वर महेशका दर्शन करते हैं, वे पुरुष रुद्र ही देव भगवान् भव हें

English

After performing the Isti of pertaining to Prajapati or Agneya* (pertaining to the fire god), he should become a Danta (one with self control.) His passions and sins get perished. He should then resort to the Brahmasrama (the stage of ren¬ unciation i.e. Sannyasa)

अध्याय ७८

श्लोक 9

दर्शेन पौर्णमासेन यजेत् नियतं द्विजः ।ऋक्षेष्वाग्रयणे चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् ।उत्तरायणं च क्रमशो दक्षस्यायनमेव च

darśena paurṇamāsena yajet niyataṃ dvijaḥ / ṛkṣeṣvāgrayaṇe caiva cāturmāsyāni cāharet / uttarāyaṇaṃ ca kramaśo dakṣasyāyanameva ca

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार विश्वात्मा होनेपर भी वे भगवान् ब्रह्मा मोहित होनेके कारण वेदोंके द्वारा बनाये गये कल्याणकारी तत्त्वको सुननेपर भी हँसते हुए कहने लगे-जब वे परम ब्रह्म महेश सभी आसक्तियोंसे रहित हैं

English

Various types of Sannyasins are mentioned: some of them are Jriana-sannyasins, others are Veda-sannyasins while some others are Karma-sannyasins.

अध्याय ७८

श्लोक 10

वासन्तैः शारदैर्मेध्यैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहृतैः ।पुरोडाशांश्चरूंश्चैव विधिवन्निर्वपेत् पृथक्

vāsantaiḥ śāradairmedhyairmunyannaiḥ svayamāhṛtaiḥ / puroḍāśāṃścarūṃścaiva vidhivannirvapet pṛthak

हिन्दी अर्थ

तो केसे अपनी भार्याके साथ रमण करते हैं तथा अतिगर्वित अपने प्रमथगणोंके साथ सुख-सुविधाओंका भोग करते हें? ऐसा कहे जानेपर सनातन, अमूर्त भगवान् प्रणवने मूर्तिमान् होकर पितामहसे कहा--

English

He who is free from all attachments, devoid of Dvandvas (mutually clashing opposites) and who is fearless is called the renouncer of Jnana type {Jndnasannydsin). He is stabilised in his own Atjnan.

अध्याय ७८

श्लोक 11

देवताभ्यश्च तद् हुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः ।शेषं समुपभुञ्जीत लवणं च स्वयं कृतम्

devatābhyaśca tad hutvā vanyaṃ medhyataraṃ haviḥ / śeṣaṃ samupabhuñjīta lavaṇaṃ ca svayaṃ kṛtam

हिन्दी अर्थ

प्रणव बोले--ये वे महेश्वर हैं, जो स्वात्माराम हैं। ये अपनी आत्मामें ही रमण करते हैं। इनकी आत्मा ही इनकी पल्ली हैं। यही वे भगवान् ईश स्वयंज्योति, सनातन हैं और देवी शिवा आत्मानन्द-स्वरूपिणी कही

English

He who studies the Vedas solely every day, is devoid of Dvandvas and who accepts nothing (or is propertyless or has nothing) is called the renouncer of the Veda type ( Veda-Sannydsin). He is one who has conquered the sense organs and i s desirous of liberation.

अध्याय ७८

श्लोक 12

वर्जयेन्मधुमांसानि भौमानि कवकानि च ।भूस्तृणं शिग्रुकं चैव श्लेष्मातकफलानि च

varjayenmadhumāṃsāni bhaumāni kavakāni ca / bhūstṛṇaṃ śigrukaṃ caiva śleṣmātakaphalāni ca

हिन्दी अर्थ

गयी हैं, वे आगन्तुक (देवी उन भगवानूसे पृथक्) नहीं हैं इस प्रकार कहे जानेपर भी उस समय ईश्वरको ही मायासे (मोहित) यज्ञमूर्ति भगवान् तथा ब्रह्माका अज्ञान नष्ट नहीं हुआ। इसी बीच विश्वभावन ब्रह्माने आकाशमध्यको व्याप्त करते हुए अद्भुत एवं दिव्य

English

The Brahmana who absorbs the sacrificial fires into the Atman and who is interested in dedicating everything to Brahman, should be known as the renouncer of Karmans—as one devoted to great Tajnas.

अध्याय ७८

श्लोक 13

न फालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केनचित् ।न ग्रामजातान्यार्तो ऽपि पुष्पाणि च फलानि च

na phālakṛṣṭamaśnīyādutsṛṣṭamapi kenacit / na grāmajātānyārto 'pi puṣpāṇi ca phalāni ca

हिन्दी अर्थ

महाज्योतिका दर्शन किया। द्विजोत्तमो ! उस (महाज्योति)- के मध्य स्थित तेजसे उज्वल दिव्य निर्मल मण्डल आकाशके मध्यमें प्रकट हुआ

English

Among these three, the Jnanin is considered to be the superior-most. He is a scholar who has no function to be per¬ formed nor has he any symbol.

अध्याय ७८

श्लोक 14

श्रावणेनैव विधिना वह्निं परिचरेत् सदा ।न द्रुह्येत् सर्वभूतानि निर्द्वन्द्वो निर्भयो भवेत्

śrāvaṇenaiva vidhinā vahniṃ paricaret sadā / na druhyet sarvabhūtāni nirdvandvo nirbhayo bhavet

हिन्दी अर्थ

स दृष्टा वदनं दिव्यं मूर्ध्नि लोकपितामहः । तेन तन्मण्डलं घोरमालोकयदनिन्दितम् प्रजज्चालातिकोपेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः। क्षणाददृश्यत महान् पुरुषो नीललोहितः

English

He would be devoid of myness; should be fearless and quiscent; he should be above Dvandvas and free from acceptance (of gifts) (or possession-less). He should wear only a ragged loin cloth or he may be naked, but he is devoted to meditation.

अध्याय ७८

श्लोक 15

न नक्तं किञ्चिदश्नीयाद् रात्रौ ध्यानपरो भवेत् ।जितेन्द्रियो जितक्रोधस्तत्त्वज्ञानविचिन्तकः ।ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं न पत्नीमपि संश्रयेत्

na naktaṃ kiñcidaśnīyād rātrau dhyānaparo bhavet / jitendriyo jitakrodhastattvajñānavicintakaḥ / brahmacārī bhavennityaṃ na patnīmapi saṃśrayet

हिन्दी अर्थ

त्रिूलपिङ्गलो देवो नागयज्ञोपबीतवान्। तं प्राह भगवान् ब्रह्मा शंकरं नीललोहितम्

English

He should be a celibate; take in only limited mouth¬ fuls of food. He should get his food from the village. He should be engaged in reflecting on the spirit. He should not have worldly attachments. Nor does he take meat.

अध्याय ७८

श्लोक 16

यस्तु पत्न्या वनं गत्वा मैथुनं कामतश्चरेत् ।तद् व्रतं तस्य लुप्येत प्रायश्चित्तीयते द्विजः

yastu patnyā vanaṃ gatvā maithunaṃ kāmataścaret / tad vrataṃ tasya lupyeta prāyaścittīyate dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

जानामि भवतः पूर्व ललाटादेव शंकर। प्रादुर्भावं महेशान मामेव शरणं व्रज प्राहिणोत् पुरुषं कालं भैरवं लोकदाहकम्

English

He should seek happiness and move about here with only the Atman to assist him. He should not speak in appreciation of either death or life.

अध्याय ७८

श्लोक 17

तत्र यो जायते गर्भो न संस्पृश्यो द्विजातिभिः ।न हि वेदे ऽधिकारो ऽस्य तद्वंशेप्येवमेव हि

tatra yo jāyate garbho na saṃspṛśyo dvijātibhiḥ / na hi vede 'dhikāro 'sya tadvaṃśepyevameva hi

हिन्दी अर्थ

स कृत्वा सुमहद युद्धं ब्रह्मणा कालभैरवः । चकर्त तस्य वदनं विरिञ्जस्याथ पञ्चमम्

English

One should set foot after purifying the place with the vision (look carefully before treading on a place); he should drink water purified by means of a cloth; he should speak words purified by a knowledge of the scriptures; he should act with a pure conscience.

अध्याय ७८

श्लोक 18

अधः शयीत सततं सावित्रीजाप्यतत्परः ।शरण्यः सर्वभूतानां संविभागपरः सदा

adhaḥ śayīta satataṃ sāvitrījāpyatatparaḥ / śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ saṃvibhāgaparaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

निकृत्तवदनो देवो ब्रह्मा देवेन शम्भुना। ममार चेशयोगेन जीवितं प्राप विश्वसृक् समासीनं महादेव्या महादेवं सनातनम्

English

Except during the rainy season, a mendicant should not stay for long in a single place. He should take ablutions regularly and observe cleanliness. He should always have the waterpot in the hand. He should be clean.

अध्याय ७८

श्लोक 19

परिवादं मृषावादं निद्रालस्यं विवर्जयेत् ।एकाग्निरनिकेतः स्यात् प्रोक्षितां भूमिमाश्रयेत्

parivādaṃ mṛṣāvādaṃ nidrālasyaṃ vivarjayet / ekāgniraniketaḥ syāt prokṣitāṃ bhūmimāśrayet

हिन्दी अर्थ

कोटिसूर्यप्रतीकाशं जटाजूटविराजितम्

English

He should perpetually be devoted to celibacy and should always stay in the forest. He should be devoted to the scriptures on salvation. He should be celibate and should keep his sense-organs fully conquered.

अध्याय ७८

श्लोक 20

मृगैः सह चरेद् वासं तैः सहैव च संवसेत् ।शिलायां शर्करायां वा शयीत सुसमाहितः

mṛgaiḥ saha cared vāsaṃ taiḥ sahaiva ca saṃvaset / śilāyāṃ śarkarāyāṃ vā śayīta susamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

तमादिदेवं ब्रह्माणं महादेवं ददर्श ह यस्य सा परमा देवी शक्तिराकाशसंस्थिता। सोऽनन्तैश्वर्ययोगात्मा महेशो दृश्यते किल

English

He should be free from haughtiness and egotism; he should be devoid of censure and backbiting. An ascetic endowed with the quality of the (realization of) knowledge of the Atman shall attain salvation.

अध्याय ७८

श्लोक 21

सद्यः प्रक्षालको वा स्यान्माससंचयिको ऽपि वा ।षण्मासनिचयो वा स्यात् समानिचय एव वा

sadyaḥ prakṣālako vā syānmāsasaṃcayiko 'pi vā / ṣaṇmāsanicayo vā syāt samānicaya eva vā

हिन्दी अर्थ

योऽथ नाचारनिरतान् स्वभक्तानेव केवलम्। विमोचयति लोकानां नायको दूश्यते किल

English

After taking bath he should perform the Acamana rite according to injunctions. Thus purified he should always study (ponder over) the eternal Veda called Pranava i.e. OM (sitting) in a temple, etc.

अध्याय ७८

श्लोक 22

त्यजेदाश्वयुजे मासि संपन्नं पूर्वसंचितम् ।जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च

tyajedāśvayuje māsi saṃpannaṃ pūrvasaṃcitam / jīrṇāni caiva vāsāṃsi śākamūlaphalāni ca

हिन्दी अर्थ

वह अनिन्दित मण्डल दिव्य था और तेजोमय होनेके कारण घोर (भीषण) था तथा मूर्धापर (सबसे ऊपर) स्थित था। उसे देखकर ब्रह्माने अपने मुखको, सबसे ऊपर विद्यमान उस मण्डलके आलोकसे आलोकित किया; पर उसी समय अज्ञानवश अति कुपित ब्रह्माके

English

The ascetic observing silence and celibacy may stay with his sons* also. If he practises the study of Vedas always, he shall attain the greatest goal.

अध्याय ७८

श्लोक 23

दन्तोलूखलिको वास्यात् कापोतीं वृत्तिमाश्रयेत् ।अश्मकुट्टो भवेद् वापि कालपक्वभुगेव वा

dantolūkhaliko vāsyāt kāpotīṃ vṛttimāśrayet / aśmakuṭṭo bhaved vāpi kālapakvabhugeva vā

हिन्दी अर्थ

लगा। उसी क्षण भगवान् नीललोहित रुद्र (महेश्वरके गणके देवविशेष) प्रकट हुए। वे रुद्रदेव त्रिशूल धारण किये हुए थे, पिङ्गलवर्णके थे तथा सर्पका यज्ञोपवीत धारण किये हुए थे। उन नीललोहित शंकर रुद्रसे

English

These are particularly his vows viz.: non-violence, truthfulness, non-stealing, celibacy, greatest penance; (austere- most) forbearance, mercifulness and contenment.

अध्याय ७८

श्लोक 24

नक्तं चान्न समश्नीयाद् दिवा चाहृत्य शक्तितः ।चतुर्थकालिको वा स्यात् स्याद्वाप्यष्टमकालिकः

naktaṃ cānna samaśnīyād divā cāhṛtya śaktitaḥ / caturthakāliko vā syāt syādvāpyaṣṭamakālikaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् ब्रह्माने कहा-हे महेशान! आपका मेरे ही 'ललाटसे सर्वप्रथम प्रादुर्भाव हुआ था, यह मैं जानता हूँ। आप मेरी शरणमें आयें तदनन्तर पद्मयोनिके गर्वयुक्त वचनको सुनकर ईश्वर (नीललोहित रुद्र)-ने लोकको जलानेवाले पुरुष कालभैरवको भेजा। उस कालभैरवने ब्रह्माके साथ महान् युद्ध किया और उन ब्रह्माके पाँचवें मुखको काटडाला

English

He should adhere to the Vedantic knowledge with great concentration; he should perform the five Yajnas (Panca- maha Yajnas) It is not for the sake of alms that he should be endowed with Jnana and meditation.

अध्याय ७८

श्लोक 25

चान्द्रायणविधानैर्वा शुक्ले कृष्णे च वर्तयेत् ।पक्षे पक्षे समश्नीयाद् यवागूं क्वथितां सकृत्

cāndrāyaṇavidhānairvā śukle kṛṣṇe ca vartayet / pakṣe pakṣe samaśnīyād yavāgūṃ kvathitāṃ sakṛt

हिन्दी अर्थ

देव शम्भुकी प्रेरणासे कालभैरवद्दारा ब्रह्माका मस्तक काट दिये जानेपर उन देव ब्रह्माको मृत्यु हो गयी, किंतु ईश्वरके योगसे पुनः वे विश्वस्रष्टा (ब्रह्मा) जीवित हो गये। तदनन्तर (ब्रह्माने) उस मण्डलके मध्यमें स्थित सनातन

English

He should always perform the Japa of the Homa mantras at the proper time with great concentration. He should read the Vedic passage every day. He should repeat the Savitri Mantra at the junctions (morning and evening).

अध्याय ७८

श्लोक 26

पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वर्तयेत् सदा ।स्वाभाविकैः स्वयं शीर्णैर्वैखानसमते स्थितः

puṣpamūlaphalairvāpi kevalairvartayet sadā / svābhāvikaiḥ svayaṃ śīrṇairvaikhānasamate sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

महादेव (गिरिश) महेश्वरको महादेवीके साथ विराजमान देखा। वे सर्पराजका कङ्कण पहने थे, चन्द्रमाके अवयवको (द्वितीयाके चन्द्रमाको) भूषणरूपमें धारण किये थे। करोड़ों सूर्योके समान प्रकाशमान तथा जटाजूट धारण किये हुए थे। उन्होंने व्याघ्रचर्मका वस्त्र धारण किया था, दिव्य मालाओंसे समन्वित थे, हाथमें त्रिशूल धारण किये थे, कठिनतासे देखे जा सकने योग्य तथा भस्मसे सुशोभित ऐसे योगी (शंकर)-को उन्होंने देखा। योगनिष्ठ अपने

English

Thereafter he should meditate on Lord Paramesvara in a secluded spot. During secluded life one should avoid passion, fury and acceptance of monetary gifts.

अध्याय ७८

श्लोक 27

भूमौ वा परिवर्तेत तिष्ठेद् वा प्रपदैर्दिनम् ।स्थानासनाभ्यां विहरेन्न क्वचिद् धैर्यमुत्सृजेत्

bhūmau vā parivarteta tiṣṭhed vā prapadairdinam / sthānāsanābhyāṃ viharenna kvacid dhairyamutsṛjet

हिन्दी अर्थ

हृदयके मध्य जिन ईश्वरका दर्शन करते हैं, उन ब्रह्मस्वरूप आदिदेव महादेवको (ब्रह्माने) देखा

English

The scholar who wears one or two garments, a tuft of hair (on the head), a sacred thread and holding a Kaman- dalu (water-pot) in hand and three staffs attains the greatest Being.

अध्याय ७८

श्लोक 28

ग्रीष्मे पञ्चतपाश्च स्याद् वर्षास्वभ्रावकाशकः ।आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस्तपः

grīṣme pañcatapāśca syād varṣāsvabhrāvakāśakaḥ / ārdravāsāstu hemante kramaśo vardhayaṃstapaḥ

हिन्दी अर्थ

आकाशमें स्थित वे परमा देवी जिनकी शक्ति हैं, पड़ रहे हैं। जिन्हें एक बार प्रणाम मात्र कर लेनेसे ही प्रणाम करनेवालेके सम्पूर्ण मोहको उत्पन्न करनेवाला संसारका बीज विलीन हो जाता है, वे रुद्र दिखलायी पड़ रहे हैं। वे लोकोंके नायक दिखलायी पड़ रहे

English

VV. 25-36 enumerate the atonements or expiations for transgression of rules by a Sannyasin,

अध्याय ७८

श्लोक 29

उपस्पृश्य त्रिषवणं पितृदेवांश्च तर्पयेत् ।एकपादेन तिष्ठेत मरीचीन् वा पिबेत् तदा

upaspṛśya triṣavaṇaṃ pitṛdevāṃśca tarpayet / ekapādena tiṣṭheta marīcīn vā pibet tadā

हिन्दी अर्थ

हैं, जो उन लोगोंको भी मुक्त कर देते हैं जो आचारयुक्त न होनेपर भी केवल उनकी भक्ति करते हैं॥ ३६--३८ ॥

English

VV. 25-36 enumerate the atonements or expiations for transgression of rules by a Sannyasin,

अध्याय ७८

श्लोक 30

पञ्चाग्निर्धूमपो वा स्यादुष्मपः सोमपो ऽपि वा ।पयः पिबेच्छुक्लपक्षे कृष्णापक्षे तु गोमयम् ।शीर्णपर्णाशनो वा स्यात् कृच्छ्रैर् वा वर्तयेत् सदा

pañcāgnirdhūmapo vā syāduṣmapaḥ somapo 'pi vā / payaḥ pibecchuklapakṣe kṛṣṇāpakṣe tu gomayam / śīrṇaparṇāśano vā syāt kṛcchrair vā vartayet sadā

हिन्दी अर्थ

यस्य वेदविदः शान्ता निर्ईन्द्वा ब्रह्मचारिणः । विदन्ति विमलं रूपं स शम्भुर्दृश्यते किल यस्य ब्रह्मादयो देवा ऋषयो ब्रह्मवादिनः । अर्चयन्ति सदा लिङ्गं विश्वेशः खलु दृश्यते

English

VV. 25-36 enumerate the atonements or expiations for transgression of rules by a Sannyasin,

अध्याय ७८

श्लोक 31

योगाभ्यासरतश्च स्याद् रुद्राध्यायी भवेत् सदा ।अथर्वशिरसो ऽध्येता वेदान्ताभ्यासतत्परः

yogābhyāsarataśca syād rudrādhyāyī bhavet sadā / atharvaśiraso 'dhyetā vedāntābhyāsatatparaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्यासहायो भगवान् यस्यासौ मण्डलान्तरम्। हिरण्यगर्भपुत्रोऽसावीश्वरो दृश्यते किल

English

VV. 25-36 enumerate the atonements or expiations for transgression of rules by a Sannyasin,

अध्याय ७८

श्लोक 32

यमान् सेवेत सततं नियमांश्चाप्यतन्द्रितः ।कृष्णाजिनी सोत्तरीयः शुक्लयज्ञोपवीतवान्

yamān seveta satataṃ niyamāṃścāpyatandritaḥ / kṛṣṇājinī sottarīyaḥ śuklayajñopavītavān

हिन्दी अर्थ

न मुञ्चति सदा पार्श्व शंकरो5सावदृश्यत कालः किल स योगात्मा कालकालो हि दृश्यते

English

VV. 25-36 enumerate the atonements or expiations for transgression of rules by a Sannyasin,

अध्याय ७८

श्लोक 33

अथ चाग्नीन् समारोप्य स्वात्मनि ध्यानतत्परः ।अनग्निरनिकेतः स्यान्मुनिर्मोक्षपरो भवेत्

atha cāgnīn samāropya svātmani dhyānatatparaḥ / anagniraniketaḥ syānmunirmokṣaparo bhavet

हिन्दी अर्थ

जीवनं सर्वलोकानां त्रिलोकस्यैव भूषणम् । सोमः स दूश्यते देवः सोमो यस्य विभूषणम्

English

VV. 25-36 enumerate the atonements or expiations for transgression of rules by a Sannyasin,

अध्याय ७८

श्लोक 34

तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् ।गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु

tāpaseṣveva vipreṣu yātrikaṃ bhaikṣamāharet / gṛhamedhiṣu cānyeṣu dvijeṣu vanavāsiṣu

हिन्दी अर्थ

देव्या सह सदा साक्षाद् यस्य योगः स्वभावतः । गीयते परमा मुक्तिः स योगी दूश्यते किल योगं ध्यायन्ति देव्याऽसौ स योगी दूश्यते किल

English

VV. 25-36 enumerate the atonements or expiations for transgression of rules by a Sannyasin,

अध्याय ७८

श्लोक 35

ग्रामादाहृत्य वाश्नीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन् ।प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा

grāmādāhṛtya vāśnīyādaṣṭau grāsān vane vasan / pratigṛhya puṭenaiva pāṇinā śakalena vā

हिन्दी अर्थ

सोऽनुवीक्ष्य महादेवं महादेव्या सनातनम्। वरासने समासीनमवाप परमां स्मृतिम्

English

VV. 25-36 enumerate the atonements or expiations for transgression of rules by a Sannyasin,

अध्याय ७८

श्लोक 36

विविधाश्चोपनिषद आत्मसंसिद्धये जपेत् ।विद्याविशेषान् सावित्रीं रुद्राध्यायं तथैव च

vividhāścopaniṣada ātmasaṃsiddhaye japet / vidyāviśeṣān sāvitrīṃ rudrādhyāyaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

लब्ध्वा माहेश्वरीं दिव्यां संस्मृतिं भगवानजः । नमो देवाय महते महादेव्यै नमो नमः ।

English

VV. 25-36 enumerate the atonements or expiations for transgression of rules by a Sannyasin,

अध्याय ७८

श्लोक 37

महाप्रास्थानिकं चासौ कुर्यादनशनं तु वा ।अग्निप्रवेशमन्यद् वा ब्रर्ह्मार्पणविधौ स्थितः

mahāprāsthānikaṃ cāsau kuryādanaśanaṃ tu vā / agnipraveśamanyad vā brarhmārpaṇavidhau sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

नमः शिवाय शान्ताय शिवायै शान्तये नम:

English

VV. 25-36 enumerate the atonements or expiations for transgression of rules by a Sannyasin,

अध्याय ७८

श्लोक 38

यस्तु सम्यगिममाश्रमं शिवं संश्रयेदशिवपुञ्जनाशनम् ।तापसः स परमैश्वरं पदं याति यत्र जगतो ऽस्य संस्थितिः

yastu samyagimamāśramaṃ śivaṃ saṃśrayedaśivapuñjanāśanam / tāpasaḥ sa paramaiśvaraṃ padaṃ yāti yatra jagato 'sya saṃsthitiḥ

हिन्दी अर्थ

वेदोंके ज्ञाता, शान्त तथा टुन्द्ररहित ब्रह्मचारी जिनके विशुद्ध स्वरूपको जानते हैं, वे शम्भु दिखलायी पड़ रहे हैं। ब्रह्मा आदि देवता तथा ब्रह्मवादी ऋषिजन जिनके लिङ्गकी सदा आराधना करते हैं, वे विश्वेश्वर दिखलायी पड़ रहे हैं

English

VV. 25-36 enumerate the atonements or expiations for transgression of rules by a Sannyasin,

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 78
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.