Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
79
अध्याय 79 / 95

Book 2 - Adhyaya 28

30 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ30 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७९

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे सप्तविशो ऽध्याय व्यास उवाच एवं वनाश्रमे स्थित्वा तृतीयं भागमायुषः ।चतुर्थमायुषो भागं संन्यासेन नयेत् क्रमात्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge saptaviśo 'dhyāya vyāsa uvāca evaṃ vanāśrame sthitvā tṛtīyaṃ bhāgamāyuṣaḥ / caturthamāyuṣo bhāgaṃ saṃnyāsena nayet kramāt

हिन्दी अर्थ

जिन्हें एक बार प्रणाममात्र कर लेनेसे ही प्रणाम करनेवालेके सम्पूर्ण मोहको उत्पन्न करनेवाला संसारका बीज विलीन हो जाता है, वे रुद्र दिखलायी पड़ रहे हैं। जिनके मण्डलके मध्य सरस्वतीके साथ ये भगवान्

English

Manu VI. 56, Sankha VII. 2

अध्याय ७९

श्लोक 2

अग्नीनात्मनी संस्थाप्य द्विजः प्रव्रजितो भवेत् ।योगाभ्यासरतः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः

agnīnātmanī saṃsthāpya dvijaḥ pravrajito bhavet / yogābhyāsarataḥ śānto brahmavidyāparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा स्थित हैं, हिरण्यगर्भके पुत्र वे ईश्वर दिखलायी पड़ रहे हें । सम्पूर्ण संसारको उत्पन्न करनेवाली विज्ञान- तनुरूपी (विज्ञानमयी) ईश्वरी (शक्ति) जिनके पार्श्वका कभी त्याग नहीं करती, वे शंकर दिखलायी पड़ रहे हैं। जिनके चरणकमलोंमें पत्र, पुष्प अथवा जल अर्पण करनेसे (प्राणी) संसारसे पार हो जाते हैं, वे रुद्र दिखलायी पड़ रहे हैं। जिनकी संनिधिमात्रसे (अमोघशक्ति प्राप्तकर) सनातन (शाश्वतकाल) सब कुछ प्राणिमात्रको

English

He should beg for alms only at seven houses. If nothing is received he should begin begging for alms once again. He should wash the vessel and take food in it. Then once again, he should wash it with water.

अध्याय ७९

श्लोक 3

यदा मनसि संजातं वैतृष्ण्यं सर्ववस्तुषु ।तदा संन्यासमिच्छेच्च पतितः स्याद् विपर्यये

yadā manasi saṃjātaṃ vaitṛṣṇyaṃ sarvavastuṣu / tadā saṃnyāsamicchecca patitaḥ syād viparyaye

हिन्दी अर्थ

प्रदान करता है, वे कालके भी काल योगात्मा महेश्वर दृष्टिगोचर हो रहे हें

English

Or he should take another vessel for collecting the alms and another for taking food everyday. After taking food he should wipe off that vessel and take food only to facilitate the journey of life. He should not be covetous.

अध्याय ७९

श्लोक 4

प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा पुनः ।दान्तः पक्वकषायो ऽसौ ब्रह्माश्रममुपाश्रयेत्

prājāpatyāṃ nirūpyeṣṭimāgneyīmathavā punaḥ / dāntaḥ pakvakaṣāyo 'sau brahmāśramamupāśrayet

हिन्दी अर्थ

जो सम्पूर्ण लोकोंके जीवन हैं, तीनों लोकोंके भूषण हैं तथा चन्द्रमा जिनका आभूषण है, वे देव सोम (उमाके साथ महेश्वर) दिखलायी पड़ रहे हैं। देवी उमा (पार्वती)-के साथ जिनका स्वभावसे ही नित्य साक्षात् संयोग है एवं जिनके अनुग्रहसे परम मुक्तिको प्राप्ति शास्त्रोमें बतायी जाती है, वे योगी महेश्वर दिखलायी पड़ रहे हैं। वैराग्यकी ओर उन्मुख, योगके तत्त्वको जाननेवाले योगीजन देवीके साथ निरन्तर

English

The ascetic should go to collect alms when there is no smoke or burning coal, at a house where all the people have taken food and where the threshing rod is kept resting and the potsherds are disposed off.

अध्याय ७९

श्लोक 5

ज्ञानसंन्यासिनः केचिद् वेदसंन्यासिनः परे ।कर्मसंन्यासिनस्त्वन्ये त्रिविधाः परिकीर्तिताः

jñānasaṃnyāsinaḥ kecid vedasaṃnyāsinaḥ pare / karmasaṃnyāsinastvanye trividhāḥ parikīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

जिनके योगका ध्यान करते हैं, वे ही योगी (शंकर) दिखलायी पड़ रहे हैं ॥ ४६--४८॥

English

After saying "Bhiksa" (alms) once, the mendicant ascetic should stand with the head bent (facing down) for a period of a Godoha (i.e. the time taken to milk a cow). (After receiving the alms) he should eat it silently. He should be pure and restrained in speech.

अध्याय ७९

श्लोक 6

यः सर्वसङ्गनिर्मुक्तो निर्द्वन्द्वश्चैव निर्भयः ।प्रोच्यते ज्ञानसंन्यासी स्वात्मन्येव व्यवस्थितः

yaḥ sarvasaṅganirmukto nirdvandvaścaiva nirbhayaḥ / procyate jñānasaṃnyāsī svātmanyeva vyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

महादेवीके साथ सनातन महादेवको श्रेष्ठ आसनपर विराजमान देखकर ब्रह्माको परम स्मृति प्राप्त हुई। भगवान् ब्रह्माने दिव्य माहेश्वरी स्मृतिको प्राप्तकर चन्द्रमाको आभूषणके रूपमें धारण करनेवाले तथा वर प्रदान करनेवाले सोम (शंकर)-को स्तुतिद्वारा प्रसन्न किया

English

He should wash his hands and feet and perform the Acamana rites in accordance with the injunctions. He should show food to the sun-god and partake of it facing the east. He should remain pure.

अध्याय ७९

श्लोक 7

वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं निराशी निष्परिग्रहः ।प्रोच्यते वेदसंन्यासी मुमुक्षुर्विजितेन्द्रियः

vedamevābhyasennityaṃ nirāśī niṣparigrahaḥ / procyate vedasaṃnyāsī mumukṣurvijitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माने कहा--महान् देव (महादेव)-को नमस्कार है। महादेवीको बार-बार नमस्कार है। शिवको, शान्तको नमस्कार है, शिवाको, शान्तिको नमस्कार है

English

He should take in the five Prandhutis (i.e. take the five particles of food while uttering Prdmya svdhd etc.). With concentration he should take in only eight mouthfuls of food.

अध्याय ७९

श्लोक 8

यस्त्वग्नीनात्मसात्कृत्वा ब्रह्मार्पणपरो द्विजः ।ज्ञेयः स कर्मसंन्यासी महायज्ञपरायणः

yastvagnīnātmasātkṛtvā brahmārpaṇaparo dvijaḥ / jñeyaḥ sa karmasaṃnyāsī mahāyajñaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ओं नमो ब्रह्मणे तुभ्यं विद्यायै ते नमो नमः । नमो मूलप्रकृतये महेशाय नमो नमः नमस्ते कालकालाय ईशवरायै नमो नमः

English

Manu, the Prajapati, says that the following four types of vessels may be used (for begging alms) by ascetics viz.: a gourd, a wooden vessel, a mud-pot or a bamboo pot.

अध्याय ७९

श्लोक 9

त्रयाणामपि चैतेषां ज्ञानी त्वभ्यधिको मतः ।न तस्य विद्यते कार्यं न लिङ्गं वा विपश्चितः

trayāṇāmapi caiteṣāṃ jñānī tvabhyadhiko mataḥ / na tasya vidyate kāryaṃ na liṅgaṃ vā vipaścitaḥ

हिन्दी अर्थ

नमो नमस्ते कामाय मायायै च नमो नम:

English

He should think of Isvara always early in the night, in the middle of the night, at the close of the night and during the Sandhyas (i.e. dawn and dusk). During the Sandhyas, he should particularly make use of sacrificial fires. *

अध्याय ७९

श्लोक 10

निर्ममो निर्भयः शान्तो निर्द्वन्द्वः पर्णभोजनः ।जीर्णकौपीनवासाः स्यान्नग्नो वा ध्यानतत्परः

nirmamo nirbhayaḥ śānto nirdvandvaḥ parṇabhojanaḥ / jīrṇakaupīnavāsāḥ syānnagno vā dhyānatatparaḥ

हिन्दी अर्थ

नियन्त्रे सर्वकार्याणां क्षोभिकायै नमो नमः । नमोऽस्तु ते प्रकृतये नमो नारायणाय च नमः कार्यविहीनाय विश्वप्रकृतये नमः

English

One meditating on the ancient pure Purusa, the cause of all beings, the only receptacle of bliss, shall be released from bondage.

अध्याय ७९

श्लोक 11

ब्रह्मचारी मिताहारो ग्रामादन्नं समाहरेत् ।अध्यात्ममतिरासीत निरपेक्षो निरामिषः

brahmacārī mitāhāro grāmādannaṃ samāharet / adhyātmamatirāsīta nirapekṣo nirāmiṣaḥ

हिन्दी अर्थ

ओंकारमूर्तये तुभ्यं तदन्तःसंस्थिताय च। नमस्ते व्योमसंस्थाय व्योमशक्त्यै नमो नमः

English

After pondering over the infinite real, Isana, the Brahman that is lying hidden in its middle, the Brahman characterised by perfect knowledge, he should sit with perfect self-control.

अध्याय ७९

श्लोक 12

आत्मनैव सहायेन सुखार्थं विचरेदिह ।नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम्

ātmanaiva sahāyena sukhārthaṃ vicarediha / nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam

हिन्दी अर्थ

इति सोमाष्टकेनेशं प्रणनाम पितामहः। पपात दण्डवद् भूमौ गृणन् वै शतरुद्रियम् अथ देवो महादेवः प्रणतार्तिहरो हरः। प्रोवाचोत्थाप्य हस्ताभ्यां प्रीतोऽस्मि तव साम्प्रतम्

English

This is the greatest secret of all secrets imparted to ascetics by Mahesa. He who brings into practice the perfect knowledge, shall experience Yoga pertaining to Isvara.

अध्याय ७९

श्लोक 13

कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा ।नाध्येतव्यं न वक्तव्यं श्रोतव्यं न कदाचन ।एवं ज्ञात्वा परो योगी ब्रह्मभूयाय कल्पते

kālameva pratīkṣeta nideśaṃ bhṛtako yathā / nādhyetavyaṃ na vaktavyaṃ śrotavyaṃ na kadācana / evaṃ jñātvā paro yogī brahmabhūyāya kalpate

हिन्दी अर्थ

प्रोवाचाग्रे स्थितं देवं नीललोहितमीश्वरम्

English

Hence, he should always be devoted to meditation; he should be devoted to the Atmavidya (knowledge of the soul). He should resort to the perfect knowledge of Brahman, whereby he shall be released from bondage.

अध्याय ७९

श्लोक 14

एकवासाथवा विद्वान् कौपीनाच्छादनस्तथा ।मुण्डी शिखी वाथ भवेत् त्रिदण्डी निष्परिग्रहः ।काषायवासाः सततं ध्यानयोगपरायणः

ekavāsāthavā vidvān kaupīnācchādanastathā / muṇḍī śikhī vātha bhavet tridaṇḍī niṣparigrahaḥ / kāṣāyavāsāḥ satataṃ dhyānayogaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

एष ब्रह्मास्य जगतः सम्पूज्यः प्रथमः सुतः। आत्मनो रक्षणीयस्ते गुरू्ज्येष्ठः पिता तव + व्योम ब्रह्मका भी नाम है।

English

Realising the non-identity of the self from all other things, and that the self is pure bliss, devoid of old age, one should meditate again on that Supreme knowledge.

अध्याय ७९

श्लोक 15

ग्रामान्ते वृक्षमूले वा वसेद् देवालये ऽपि वा ।समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेत् क्वचित्

grāmānte vṛkṣamūle vā vased devālaye 'pi vā / samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ / bhaikṣyeṇa vartayennityaṃ naikānnādī bhavet kvacit

हिन्दी अर्थ

ओंकार ब्रह्मरूप आपको नमस्कार है, विद्यारूप आपको नमस्कार है । मूलप्रकृतिको नमस्कार है, महेश्वरको बार-बार नमस्कार है । विज्ञानस्वरूप देहवाले (महेश्वर) - को नमस्कार है, चिन्तन (विचारशक्ति-चितिस्वरूप)

English

He is, therefore, the Supreme Lord as from him all beings originate, by attaining him one is not born again. He is the God who transcends and rules over all.

अध्याय ७९

श्लोक 16

यस्तु मोहेन वालस्यादेकान्नादी भवेद् यतिः ।न तस्य निष्कृतिः काचिद् धर्मशास्त्रेषु कथ्यते

yastu mohena vālasyādekānnādī bhaved yatiḥ / na tasya niṣkṛtiḥ kācid dharmaśāstreṣu kathyate

हिन्दी अर्थ

आप (देबी)-को नमस्कार है। कालके भी काल आपको नमस्कार है, ईश्वरीको बार-बार नमस्कार है । रुद्रके लिये बार-बार नमस्कार है, रुद्राणी आपको बार- बार नमस्कार हैं। काम (समस्त प्रपञ्चको मोहित करनेवाले) आपको बार-बार नमस्कार है और मायाको बार-बार नमस्कार है सभी कार्योके नियामक (महेश्वर) और क्षोभ उत्पन्न करनेवाली (सृष्टिके लिये कूटस्थ परब्रह्ममें उत्कट इच्छा जाग्रत् करनेवाली (उमा)-को

English

That Lord is Mahesvara, the journey unto whom is mentioned to be perpetual and auspicious, and whom they call as the greatest.

अध्याय ७९

श्लोक 17

रागद्वेषविमुक्तात्मा समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।प्राणिहंसानिवृत्तश्च मौनी स्यात् सर्वनिस्पृहः

rāgadveṣavimuktātmā samaloṣṭāśmakāñcanaḥ / prāṇihaṃsānivṛttaśca maunī syāt sarvanispṛhaḥ

हिन्दी अर्थ

बारंबार नमस्कार है । प्रकृतिरूप आप (देवी)-को तथा नारायण (महेश्वर)-को नमस्कार है । योग प्रदान करनेवाली आपको नमस्कार है और योगियोंके गुरु (शंकर)- को नमस्कार है। संसारका विनाश (प्रलय) करनेवाले

English

Whatever holy main vows and subsidiary vows of the mendicant ascetics have been mentioned, if any of these are transgressed, expiatory rites are enjoined.

अध्याय ७९

श्लोक 18

दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।सत्यपूतां वदेद् वाणीं मनः पूतं समाचरेत्

dṛṣṭipūtaṃ nyaset pādaṃ vastrapūtaṃ jalaṃ pibet / satyapūtāṃ vaded vāṇīṃ manaḥ pūtaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

(महेश्वर)-को नमस्कार है तथा संसारकी उत्पत्ति करनेवाली (देवी)-को नमस्कार है । नित्यानन्द, विभु तथा आनन्दमूर्तिको नमस्कार है। कार्यविहीन (विकाररहित)- को नमस्कार है, विश्वप्रकृति (देवी)-को नमस्कार है। ओंकारमूर्ति तथा उसके भीतर प्रतिष्ठित रहनेवाले आपको नमस्कार हैं। आकाशमें स्थित व्योमशक्ति (ब्रह्मशक्ति देवी )-को बार-बार नमस्कार है ॥ ५२--५८ ॥

English

After approaching a woman carnally, he should make amends as follows: He should control his mind, remain pure and perform Pranayama. He should then perform the expiatory rites called Krcchra* and Santapana.

अध्याय ७९

श्लोक 19

नैकत्र निवसेद् देशे वर्षाभ्यो ऽन्यत्र भिक्षुकः ।स्नानशौचरतो नित्यं कमण्डलुकरः शुचिः

naikatra nivased deśe varṣābhyo 'nyatra bhikṣukaḥ / snānaśaucarato nityaṃ kamaṇḍalukaraḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार पितामह ब्रह्माने इस सोमाष्टक (नामक स्तुति)-से ईशको प्रणाम किया और शतरुद्रियका पाठ करते हुए उन्होंने दण्डवत् भूमिपर गिरकर साष्टाङ्ग प्रणिपात किया। तदनन्तर प्रणतजनोंके कष्टको हरनेवाले

English

Thereafter he should remain with perfect mental control and regularly perform the Krcchra (expiatory) rite according to injunctions. The mendicant should come to the hermitage again and perform his regular duties with alertness.

अध्याय ७९

श्लोक 20

ब्रह्मचर्यरतो नित्यं वनवासरतो भवेत् ।मोक्षशास्त्रेषु निरतो ब्रह्मसूत्री जितेन्द्रियः

brahmacaryarato nityaṃ vanavāsarato bhavet / mokṣaśāstreṣu nirato brahmasūtrī jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

देव, हर, महादेवने दोनों हाथोंसे उन्हें (ब्रह्माको) उठाया और कहा-इस समय में आपके ऊपर प्रसन्न हूँ अनन्तर उन्हें (ब्रह्माको) परम योग और अतुल महान् ऐश्वर्य प्रदानकर महादेवने सम्मुख स्थित ईश्वर नीललोहित देवसे कहा--ये ब्रह्मा मेरे प्रथम पुत्र हैं, इस संसारके पूज्यके रूपमें प्रसिद्ध हैं। गुरु, ज्येष्ठ

English

Learned men say that a falsehood uttered for fun does not affect one adversely. Still it should not be pursued, as this is a serious incident.

अध्याय ७९

श्लोक 21

दम्भाहङ्कारनिर्मुक्तो निन्दापैशुन्यवर्जितः ।आत्मज्ञानगुणोपेतो यतिर्मोक्षमवाप्नुयात्

dambhāhaṅkāranirmukto nindāpaiśunyavarjitaḥ / ātmajñānaguṇopeto yatirmokṣamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

एवं आपके पिता हैं, आपको इनकी रक्षा करनी चाहिए

English

(If one speaks a lie even in joke) an ascetic desirous of piety should fast for one night and perform one hundred Pranayamas.

अध्याय ७९

श्लोक 22

अभ्यसेत् सततं वेदं प्रणवाख्यं सनातनम् ।स्नात्वाचम्य विधानेन शुचिर्देवालयादिषु

abhyaset satataṃ vedaṃ praṇavākhyaṃ sanātanam / snātvācamya vidhānena śucirdevālayādiṣu

हिन्दी अर्थ

अयं पुराणपुरुषो न हन्तव्यस्त्वयानघ। स्वयोगैश्वर्यमाहात्म्यान्मामेव शरणं गतः अयं च यज्ञो भगवान् सगर्वो भवतानघ। शासितव्यो विरिञ्चस्य धारणीयं शिरस्त्वया

English

One should not commit theft even if one loses one's interest* (?). The Smrti states that there is no other act of irreligion than theft.

अध्याय ७९

श्लोक 23

यज्ञोपवीती शान्तात्मा कुशपाणिः समाहितः ।धौतकाषायवसनो भस्मच्छन्नतनूरहः

yajñopavītī śāntātmā kuśapāṇiḥ samāhitaḥ / dhautakāṣāyavasano bhasmacchannatanūrahaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्महत्यापनोदार्थ व्रतं लोकाय दर्शयन्। चरस्व सततं भिक्षां संस्थापय सुरद्विजान्

English

One should not commit theft even if one loses one's interest* (?). The Smrti states that there is no other act of irreligion than theft.

अध्याय ७९

श्लोक 24

अधियज्ञं ब्रह्म जपेदाधिदैविकमेव च ।आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं च यत्

adhiyajñaṃ brahma japedādhidaivikameva ca / ādhyātmikaṃ ca satataṃ vedāntābhihitaṃ ca yat

हिन्दी अर्थ

इत्येतदुक्त्वा वचनं भगवान् परमेश्वरः । स्थानं स्वाभाविकं दिव्यं ययौ तत्परमं पदम् ततः स भगवानीशः कपर्दी नीललोहितः । ग्राहयामास वदनं ब्रह्मणः कालभेरवम्

English

One should not commit theft even if one loses one's interest* (?). The Smrti states that there is no other act of irreligion than theft.

अध्याय ७९

श्लोक 25

पुत्रेषु वाथ निवसन् ब्रह्मचारी यतिर्मुनिः ।वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं स याति परमां गतिम्

putreṣu vātha nivasan brahmacārī yatirmuniḥ / vedamevābhyasennityaṃ sa yāti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

चर त्वं पापनाशार्थं व्रतं लोकहितावहम्। कपालहस्तो भगवान् भिक्षां गृह्णातु सर्वतः

English

One should not commit theft even if one loses one's interest* (?). The Smrti states that there is no other act of irreligion than theft.

अध्याय ७९

श्लोक 26

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं तपः परम् ।क्षमा दया च सतोषो व्रतान्यस्य विशेषतः

ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ tapaḥ param / kṣamā dayā ca satoṣo vratānyasya viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

उक्त्वैवं प्राहिणोत् कन्यां ब्रह्महत्यामिति श्रुताम्। दंष्टराकरालवदनां ज्चालामालाविभूषणाम् तावत् त्वं भीषणे कालमनुगच्छ त्रिलोचनम्

English

One should not commit theft even if one loses one's interest* (?). The Smrti states that there is no other act of irreligion than theft.

अध्याय ७९

श्लोक 27

वेदान्तज्ञाननिष्ठो वा पञ्च यज्ञान् समाहितः ।कुर्यादहरहः स्नात्वा भिक्षान्नेनैव तेन हि

vedāntajñānaniṣṭho vā pañca yajñān samāhitaḥ / kuryādaharahaḥ snātvā bhikṣānnenaiva tena hi

हिन्दी अर्थ

एवमाभाष्य कालाग्निं प्राह देवो महेश्वरः । अटस्व निखिलं लोकं भिक्षार्थी मन्नियोगतः

English

One should not commit theft even if one loses one's interest* (?). The Smrti states that there is no other act of irreligion than theft.

अध्याय ७९

श्लोक 28

होममन्त्राञ्जपेन्नित्यं काले काले समाहितः ।स्वाध्यायं चान्वहं कुर्यात् सावित्रीं संध्ययोर्जपेत्

homamantrāñjapennityaṃ kāle kāle samāhitaḥ / svādhyāyaṃ cānvahaṃ kuryāt sāvitrīṃ saṃdhyayorjapet

हिन्दी अर्थ

यदा द्रक्ष्यसि देवेशं नारायणमनामयम्। तदासौ वक्ष्यति स्पष्टमुपायं पापशोधनम् स देवदेवतावाक्यमाकर्ण्य भगवान् हरः। कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम्

English

One should not commit theft even if one loses one's interest* (?). The Smrti states that there is no other act of irreligion than theft.

अध्याय ७९

श्लोक 29

ध्यायीत सततं देवमेकान्ते परमेश्वरम् ।एकान्नं वर्जयेन्नित्यं कामं क्रोधं परिग्रहम्

dhyāyīta satataṃ devamekānte parameśvaram / ekānnaṃ varjayennityaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham

हिन्दी अर्थ

कोटिसूर्यप्रतीकाशैः प्रमधैश्चातिगर्वितैः । भाति कालाग्निनयनो महादेवः समावृत्तः

English

One should not commit theft even if one loses one's interest* (?). The Smrti states that there is no other act of irreligion than theft.

अध्याय ७९

श्लोक 30

एकवासा द्विवासा वा शिखी यज्ञोपवीतवान् ।कमण्डलुकरो विद्वान् त्रिदण्डी याति तत्परम्

ekavāsā dvivāsā vā śikhī yajñopavītavān / kamaṇḍalukaro vidvān tridaṇḍī yāti tatparam

हिन्दी अर्थ

'लीलाविलासबहुलो लोकानागच्छतीश्वरः अनघ! आपको इन पुराणपुरुषकी हत्या नहीं करनी चाहिए। ये अपने योगैश्वर्यके माहात्म्यसे मेरी ही शरणमें आये हैं। पुनः महेश्वरने नीललोहित रुद्रको सम्बोधित करते हुए नारायणके अंशसे उत्पन्न यज्ञभगवानूके

English

One should not commit theft even if one loses one's interest* (?). The Smrti states that there is no other act of irreligion than theft.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 79
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.