Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
80
अध्याय 80 / 95

Book 2 - Adhyaya 29

47 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ47 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८०

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे ऽष्टाविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच एवं स्वाश्रमनिष्ठानां यतीनां नियतात्मनाम् ।भैक्षेण वर्तनं प्रोक्तं फलमूलैरथापि वा

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge 'ṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca evaṃ svāśramaniṣṭhānāṃ yatīnāṃ niyatātmanām / bhaikṣeṇa vartanaṃ proktaṃ phalamūlairathāpi vā

हिन्दी अर्थ

मोहग्रस्त देखकर सगर्व हो गये हैं, इनका शासन करें तथा ब्रह्माके (कटे हुए) सिरको धारण करें और आप संसारको यह दिखाते हुए भिक्षाचरणपूर्वक भ्रमण करें कि मैं ब्रह्महत्याके निवारणके लिये व्रत कर रहा हूँ।

English

It is spoken of as another kind of violence. It deprives one of the knowledge of the self. What is called wealth is the externally wandering life of man.

अध्याय ८०

श्लोक 2

एककालं चरेद् भैक्षं न प्रसज्येत विस्तरे ।भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति

ekakālaṃ cared bhaikṣaṃ na prasajyeta vistare / bhaikṣe prasakto hi yatirviṣayeṣvapi sajjati

हिन्दी अर्थ

आप देवताओं एवं ब्राह्मणोंको (अर्थात् उनकी मर्यादाको) संस्थापित करें॥ ६३--६५॥ ऐसा वचन कहकर भगवान् परमेश्वर अपने परम पदरूप स्वाभाविक दिव्य स्थानको चले गये। तदनन्तर जटाधारी नीललोहित उन भगवान् ईश (रुद्र) -ने ब्रह्माका मुख कालभैरवको ग्रहण कराया (तथा कहा--) पापको

English

He who deprives a man of his wealth, deprives him of his life. If one commits it, that extremely wicked person, fallen from his pious way of life, gets his sacred vow violated. (Repenting again if) he feels despondent, he should perform Candrayana vow.

अध्याय ८०

श्लोक 3

सप्तागारं चरेद् भैक्षमलाभात् तु पुनश्चरेत् ।प्रक्षाल्य पात्रे भुञ्जीयादद्भिः प्रक्षालयेत् तु तत्

saptāgāraṃ cared bhaikṣamalābhāt tu punaścaret / prakṣālya pātre bhuñjīyādadbhiḥ prakṣālayet tu tat

हिन्दी अर्थ

नष्ट करनेके लिये आप लोककल्याणकारी व्रतका पालन करें और कपाल हाथमें धारणकर आप भगवान् सर्वत्र जाये तथा भिक्षा ग्रहण करें। ऐसा कहकर उन्होंने भयंकर दाढ़ और मुखवाली ज्चालासमूहको ही आभूषण-

English

Sruti says that he should perform (the Candrayana rite) for a year in accordance with the injunctions in the scriptures. If the mendicant ascetic should repent again, he should perform his vow alertfully.

अध्याय ८०

श्लोक 4

अथवान्यदुपादाय पात्रे भुञ्जीत नित्यशः ।भुक्त्वा तत् संत्यजेत् पात्रं यात्रामात्रमलोलुपः

athavānyadupādāya pātre bhuñjīta nityaśaḥ / bhuktvā tat saṃtyajet pātraṃ yātrāmātramalolupaḥ

हिन्दी अर्थ

रूपमें धारण करनेवाली ब्रह्महत्या नामसे प्रसिद्ध कन्याको भी यह कहकर भेजा-हे भीषण आकारवाली! ये कालभैरव त्रिलोचन जबतक दिव्य वाराणसीपुरीमें पहुँचें, तबतक तुम इनके पीछे-पीछे जाओ॥ ६६--७०॥ ऐसा कहनेके बाद महेश्वरदेवने कालाग्नि (भैरव)- से कहा- मेरे निर्देशानुसार आप भिक्षा मागते हुए सम्पूर्ण लोकमें भ्रमण करें। जब आप देवेश अनामय नारायणका दर्शन करेंगे, तब वे (श्रीनारायण) पापकी शुद्धिका स्पष्ट

English

If the mendicant ascetic commits violence acciden¬ tally he should perform the expiatory rite of Krcchratikrcchra or Candrayana.

अध्याय ८०

श्लोक 5

विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत्

vidhūme sannamusale vyaṅgāre bhuktavajjane / vṛtte śarāvasaṃpāte bhikṣāṃ nityaṃ yatiścaret

हिन्दी अर्थ

उपाय (आपको) बतायेंगे

English

If, on seeing a woman, an ascetic involuntarily discharges his semen virile due to his weakness, he should perform sixteen Pranayamas.

अध्याय ८०

श्लोक 6

गोदोहमात्रं तिष्ठेत कालं भिक्षुरधोमुखः ।भिक्षेत्युक्त्वा सकृत् तूष्णीमश्नीयाद् वाग्यतः शुचिः

godohamātraṃ tiṣṭheta kālaṃ bhikṣuradhomukhaḥ / bhikṣetyuktvā sakṛt tūṣṇīmaśnīyād vāgyataḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

देवाधिदेवका वाक्य सुनकर कपालपाणि वे विश्वात्मा भगवान् हर (कालभैरव) तीनों लोकोंमें भ्रमण करने लगे। विकृत वेष बनाकर अपने तेजसे प्रकाशित, श्रीसम्पन्न, अत्यन्त पवित्र, जटाजूटसे सुशोभित, करोड़ों सूर्योके समान प्रकाशमान, अत्यन्त गर्वित प्रमथगणोंसे आवृत, कालाग्निके समान नेत्रवाले महादेव (कालभैरव)

English

If the involuntary emission of the semen takes place during the day time, he should perform hundred Pranayamas every day for three days. If one takes to wine and flesh in secret, or takes salt openly during Navasraddha (first Sraddha after a person's death) Prdjapatya vow is the expiatory rite.

अध्याय ८०

श्लोक 7

प्रक्षाल्य पाणिपादौ च समाचम्य यथाविधि ।आदित्ये दर्शयित्वान्नं भुञ्जीत प्राङ्मुखोत्तरः

prakṣālya pāṇipādau ca samācamya yathāvidhi / āditye darśayitvānnaṃ bhuñjīta prāṅmukhottaraḥ

हिन्दी अर्थ

परमेष्ठीके उस दिव्य अमृतस्वरूप आनन्दका पान- कर अतिशय लीला-विलास करनेवाले ईश्वर लोगोंके पास आये

English

All the sins of a person engaged always in meditation perish. Hence, one should be engrossed in meditation on Mahesvara after realising him.

अध्याय ८०

श्लोक 8

हुत्वा प्राणाहुतीः पञ्च ग्रासानष्टौ समाहितः ।आचम्य देवं ब्रह्माणं ध्यायीत परमेश्वरम्

hutvā prāṇāhutīḥ pañca grāsānaṣṭau samāhitaḥ / ācamya devaṃ brahmāṇaṃ dhyāyīta parameśvaram

हिन्दी अर्थ

तं दृष्टा कालवदनं शंकरं कालभैरवम्। रूपलावण्यसम्पन्नं नारीकुलमगादनु स देवदानवादीनां देशानभ्येत्य शूलधृक् । जगाम विष्णोर्भवनं यत्रास्ते मधुसूदन:

English

That which is the greatest Brahman, the brilliantmost light, the imperishable and unchanging support of all and is immanent in everything, should be known as Mahesvara.

अध्याय ८०

श्लोक 9

अलाबुं दारुपात्रं च मृण्मयं वैणवं ततः ।चत्वारि यतिपात्राणि मनुराह प्रजापतिः

alābuṃ dārupātraṃ ca mṛṇmayaṃ vaiṇavaṃ tataḥ / catvāri yatipātrāṇi manurāha prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

निरीक्ष्य दिव्यभवनं शंकरो लोकशंकरः । सहेव भूतप्रवरैः प्ररवष्टुमुपचक्रमे

English

This lord Mahadeva is the pure and the greatest ■iva. He alone is the non-dualistic imperishable deity within the orb of the sun.

अध्याय ८०

श्लोक 10

प्राग्रात्रे पररात्रे च मध्यरात्रे तथैव च ।संध्यास्वह्नि विशेषेण चिन्तयेन्नित्यमीश्वरम्

prāgrātre pararātre ca madhyarātre tathaiva ca / saṃdhyāsvahni viśeṣeṇa cintayennityamīśvaram

हिन्दी अर्थ

विष्वक्सेन इति ख्यातो विष्णोरंशसमुद्भवः अथैनं शंकरगणो युयुधे विष्णुसम्भवम्। भीषणो भेरवादेशात् कालवेग इति श्रुतः

English

* (Defective verse) Since the lord is very great and is

अध्याय ८०

श्लोक 11

कृत्वा हृत्पद्मनिलये विश्वाख्यं विश्वसंभवम् ।आत्मानं सर्वभूतानां परस्तात् तमसः स्थितम्

kṛtvā hṛtpadmanilaye viśvākhyaṃ viśvasaṃbhavam / ātmānaṃ sarvabhūtānāṃ parastāt tamasaḥ sthitam

हिन्दी अर्थ

विजित्य तं कालवेगं क्रोधसंरक्तलोचनः । रुद्रायाभिमुखं रौद्रं चिक्षेप च सुदर्शनम्

English

He who does not see any other lord than Mahadeva, he who realises him as the Atman, attains the greatest region.

अध्याय ८०

श्लोक 12

सर्वस्याधारभूतानामानन्दं ज्योतिरव्ययम् ।प्रधानपुरुषातीतमाकाशं दहनं शिवम्

sarvasyādhārabhūtānāmānandaṃ jyotiravyayam / pradhānapuruṣātītamākāśaṃ dahanaṃ śivam

हिन्दी अर्थ

अथ देवो महादेवस्त्रिपुरारिस्त्रिशूलभृत्। तमापतन्तं सावज्ञमालोकयदमित्रजित् निहत्य विष्णुपुरुषं सार्ध प्रमथपुंगवैः । विवेश चान्तरगृहं समादाय कलेवरम्

English

Those who consider their own Atman different from Paramesvara do not realise tne lord. Their effort is futile.

अध्याय ८०

श्लोक 13

तदन्तः सर्वभावानामीश्वरं ब्रह्मरूपिणम् ।ध्यायेदनादिमद्वैतमानन्दादिगुणालयम्

tadantaḥ sarvabhāvānāmīśvaraṃ brahmarūpiṇam / dhyāyedanādimadvaitamānandādiguṇālayam

हिन्दी अर्थ

निरीक्ष्य जगतो हेतुमीश्वरं भगवान् हरिः। शिरो ललाटात् सम्भिद्य रक्तधारामपातयत्

English

The only Brahman is the supreme Brahman. That should be known as the unchanging principle. That lord is Mahadeva. By not realising this, one is fettered.

अध्याय ८०

श्लोक 14

महान्तं परमं ब्रह्म पुरुषं सत्यमव्ययम् ।सितेतरारुणाकारं महेशं विश्वरूपिणम्

mahāntaṃ paramaṃ brahma puruṣaṃ satyamavyayam / sitetarāruṇākāraṃ maheśaṃ viśvarūpiṇam

हिन्दी अर्थ

अस्तु, उन कालात्मा महेश्वरके प्रमुख गण कालभैरव शंकरको रूप एवं लावण्यसे सम्पन्न देखकर नारी- समूह उनके पीछे चलने लगा। वे स्त्रियाँ प्रभुके सामने विविध प्रकारके गीत गाने लगीं और नृत्य करने लगीं तथा मन्द मुसकानके साथ उनके मुखको देखकर भौंहोंसे हाव-भाव प्रदर्शित करने लगी

English

Hence, an ascetic of controlled mind should worship invariably. He should be quiescent, devoted to Mahadeva and ■engaged in the path of knowledge.

अध्याय ८०

श्लोक 15

ओङ्कारान्ते ऽथ चात्मानं संस्थाप्य परमात्मनि ।आकाशे देवमीशानं ध्यायीताकाशमध्यगम्

oṅkārānte 'tha cātmānaṃ saṃsthāpya paramātmani / ākāśe devamīśānaṃ dhyāyītākāśamadhyagam

हिन्दी अर्थ

वे शूलधारी कालभेरव देवों तथा दानवों आदिके देशोंमें जानेके अनन्तर विष्णुके भवनमें गये, जहाँ मधुसूदन निवास करते हैं। उस दिव्य भवनको देखकर लोकोंके कल्याणकारी शंकर (कालभैरव) श्रेष्ठ भूतोंके

English

O Brahmanas, thus the auspicious stage of life of the ascetics has been detailed to you. This has been formerly expounded to the sages by lord Pitamaha (god Brahma).

अध्याय ८०

श्लोक 16

कारणं सर्वभावानामानन्दैकसमाश्रयम् ।पुराणं पुरुषं शंभुं ध्यायन् मुच्येत बन्धनात्

kāraṇaṃ sarvabhāvānāmānandaikasamāśrayam / purāṇaṃ puruṣaṃ śaṃbhuṃ dhyāyan mucyeta bandhanāt

हिन्दी अर्थ

साथ ही उसमें प्रवेश करने लगे उन (कालभेरव)-के दिव्य परम पारमेश्वर भावको न समझते हुए शंख, चक्र तथा गदा हाथोंमें लिये हुए, पीत वस्त्र धारण किये, महान् भुजावाले, विष्णुके अंशसे उत्पन्न विष्वक्सेन नामसे प्रसिद्ध महाबलवान्

English

This excellent knowledge, the auspicious thing based •on the duties of the ascetics, imparted by the self-bom deity, shall not be given to anyone else except to sons, disciples and Yogins.

अध्याय ८०

श्लोक 17

यद्वा गुहायां प्रकृतौ जगत्संमोहनालये ।विचिन्त्य परमं व्योम सर्वभूतैककारणम्

yadvā guhāyāṃ prakṛtau jagatsaṃmohanālaye / vicintya paramaṃ vyoma sarvabhūtaikakāraṇam

हिन्दी अर्थ

द्वारपालने त्रिशूलधारी उन कालभैरवको रोका। तब भेरवकी आज्ञासे कालवेग इस नामसे प्रसिद्ध शंकरका भयंकर गण विष्णु-समुद्धूत (विष्वक्सेन)-से युद्ध करने लगा। उस कालवेगको जीतकर क्रोधसे लाल

English

Thus the rules governing the rites of the ascetics have been described. It shall be the sole cause of the propitiation of Pasupati. Those who practise this every day with concentration ■of the mind are not reborn nor shall they face destruction.

अध्याय ८०

श्लोक 18

जीवनं सर्वभूतानां यत्र लोकः प्रलीयते ।आनन्दं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत् पश्यन्ति मुमुक्षवः

jīvanaṃ sarvabhūtānāṃ yatra lokaḥ pralīyate / ānandaṃ brahmaṇaḥ sūkṣmaṃ yat paśyanti mumukṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

हुए नेत्रोंवाला (द्वारपाल) रुद्र (कालभैरव)-की ओर भयंकर सुदर्शनचक्र फेंका। तब त्रिशूलधारी शत्रुजित् त्रिपुरारिदेव महादेव (कालभैरव)-ने उस आते हुए चक्रको अवज्ञापूर्वक देखा॥ ८१--८५॥ उसी समय महादेव (कालभेरव) -ने त्रिशूलके द्वारा प्रलयकालीन अग्रिके तुल्य अति भीषण विष्वक्सेनके वक्ष:स्थलमें प्रहारकर उसे पृथ्वीपर गिरा दिया। त्रिशूलसे आहत होनेपर अपने महान् बलका त्यागकर उस

English

VV. 9-11 state the conditions under which even an innocent man is treated as 'falllen'.

अध्याय ८०

श्लोक 19

तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम् ।अनन्तं सत्यमीशानं विचिन्त्यासीत संयतः

tanmadhye nihitaṃ brahma kevalaṃ jñānalakṣaṇam / anantaṃ satyamīśānaṃ vicintyāsīta saṃyataḥ

हिन्दी अर्थ

विष्वक्सेनने अपने प्राणोंका उसी प्रकार परित्याग कर दिया, जैसे व्याधिसे आहत प्राणी मृत्युको देखकर अपने प्राणोंका परित्याग कर देता है

English

Slaying of a Brahmana was regarded as a serious sin ( mahd-papa). VV. 12-26 describe different atonements for this great sin.

अध्याय ८०

श्लोक 20

गुह्याद् गुह्यतमं ज्ञानं यतीनामेतदीरितम् ।यो ऽनुतिष्ठेन्महेशेन सो ऽश्नुते योगमैश्वरम्

guhyād guhyatamaṃ jñānaṃ yatīnāmetadīritam / yo 'nutiṣṭhenmaheśena so 'śnute yogamaiśvaram

हिन्दी अर्थ

विष्णुके पुरुष (विष्वक्सेन)-को मारकर (उसके) कलेवर (मृत शरीर)-को लेकर श्रेष्ठ प्रमथगणोंके साथ महादेव (कालभेरव) भवनके अंदर प्रविष्ट हुए। जगत्के कारणरूप ईश्वर (कालभेरव)-को देखकर भगवान् हरिने अपने ललाटका भेदनकर रक्तकी धारा गिरायी और कहा- अपरिमेय तेजरूप भगवन्! आप मेरी भिक्षा ग्रहण करें। त्रिपुरमर्दन! आपके लिये कोई अप्रकट (अमङ्गलजनक भिक्षा) नहीं है

English

No Brahmana should ever remain (anywhere) without performing the expiatory rite. He should perform what quiescent, scholarly Brahmanas advise.

अध्याय ८०

श्लोक 21

तस्माद् ध्यानरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः ।ज्ञानं समभ्यसेद् ब्राह्मं येन मुच्येत बन्धनात्

tasmād dhyānarato nityamātmavidyāparāyaṇaḥ / jñānaṃ samabhyased brāhmaṃ yena mucyeta bandhanāt

हिन्दी अर्थ

न सम्पूर्ण कपालं तद् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।

English

What a quiescent Brahmana, who is the most excel¬ lent among the knowers of the meanings of the Vedas, who loves dharma (virtue) and who maintains (sacrificial) fires, does, shall be the greatest virtue even if it be that he alone performs it.

अध्याय ८०

श्लोक 22

मत्वा पृथक् स्वमात्मानं सर्वस्मादेव केवलम् ।आनन्दमजरं ज्ञानं ध्यायीत च पुनः परम्

matvā pṛthak svamātmānaṃ sarvasmādeva kevalam / ānandamajaraṃ jñānaṃ dhyāyīta ca punaḥ param

हिन्दी अर्थ

अथाब्रवीत् कालरुद्रं हरिर्नारायणः प्रभुः । संस्तूय वैदिकैर्मन्त्रैर्बहुमानपुरःसरम् किमर्थमेतद् वदनं ब्रह्मणो भवता धृतम्। प्रोवाच वृत्तमखिलं भगवान् परमेश्वरः

English

If there are three Brahmanas who though they do not maintain sacrificial fire are but past-masters of Vedic inter¬ pretation and love Dharma, what they say should be ragarded as means of Dharma.

अध्याय ८०

श्लोक 23

यस्मात् भवन्ति भूतानि यद् गत्वा नेह जायते ।स तस्मादीश्वरो देवः परस्माद् यो ऽधितिष्ठति

yasmāt bhavanti bhūtāni yad gatvā neha jāyate / sa tasmādīśvaro devaḥ parasmād yo 'dhitiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

समाहूय हृषीकेशो ब्रह्महत्यामथाच्युतः । प्रार्थयामास देवेशो विमुञ्चेति त्रिशूलिनम्

English

If there be twenty-one Brahmanas who know the truth about the knowledge of MImaihsa and are experts in Vedanta, can lay down the expiatory rite.

अध्याय ८०

श्लोक 24

यदन्तरे तद् गगनं शाश्वतं शिवमव्ययम् ।यदंशस्तत्परो यस्तु स देवः स्यान्महेश्वरः

yadantare tad gaganaṃ śāśvataṃ śivamavyayam / yadaṃśastatparo yastu sa devaḥ syānmaheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

चिरं ध्यात्वा जगद्योनिः शंकरं प्राह सर्ववित् जगाम लीलया देवो लोकानां हितकाम्यया

English

He who associates with the fallen sinners for one year by sharing their vehicles, beds and seats, with full knowledge thereof, shall also become fallen

अध्याय ८०

श्लोक 25

व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवोपव्रतानि च ।एकैकातिक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते

vratāni yāni bhikṣūṇāṃ tathaivopavratāni ca / ekaikātikrame teṣāṃ prāyaścittaṃ vidhīyate

हिन्दी अर्थ

तमभ्यधावद् भगवान् हरिर्नारायणः स्वयम्। अथास्थायापरं रूपं नृत्यदर्शनलालसः

English

A Brahmana who officiates as a priest contracts a marriage with the fallen out-caste and teaches them Veda or dines with them, instantly becomes fallen.

अध्याय ८०

श्लोक 26

उपेत्य च स्त्रियं कामात् प्रायश्चित्तं समाहितः ।प्राणायामसमायुक्तं कुर्यात् सांतपनं शुचिः

upetya ca striyaṃ kāmāt prāyaścittaṃ samāhitaḥ / prāṇāyāmasamāyuktaṃ kuryāt sāṃtapanaṃ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

अथ सानुचरो रुद्रः सहरिर्धर्मवाहनः। भेजे महादेवपुरीं वाराणसीमिति श्रुताम् प्रविष्टमात्रे देवेशे ब्रह्महत्या कपर्दिनि। हाहेत्युक्त्वा सनादं सा पातालं प्राप दुःखिता

English

The Brahmana who teaches them out of delusion or not knowing (their sins) or learns alongwith them shall become fallen in the course of a year.

अध्याय ८०

श्लोक 27

ततश्चरेत नियमात् कृच्छ्रं संयतमानसः ।पुनराश्रममागम्य चरेद् भिश्रुरतन्द्रितः

tataścareta niyamāt kṛcchraṃ saṃyatamānasaḥ / punarāśramamāgamya cared bhiśruratandritaḥ

हिन्दी अर्थ

हजारों दिव्य वर्षातक वह (रक्तकी) धारा प्रवाहित होती रही, किंतु परमेष्ठी ब्रह्माका वह (कालभेरवके हाथमें विद्यमान) कपाल भरा नहीं। तब नारायण

English

The slayer of a Brahmana should construct a hut in the forest and live therein for twelve years. For self-purifi¬ cation, he should beg alms with the skull of the dead as a symbol on the flag.

अध्याय ८०

श्लोक 28

न धर्मयुक्तमनृतं हिनस्तीति मनीषिणः ।तथापि च न कर्तव्यं प्रसङ्गो ह्येष दारुणः

na dharmayuktamanṛtaṃ hinastīti manīṣiṇaḥ / tathāpi ca na kartavyaṃ prasaṅgo hyeṣa dāruṇaḥ

हिन्दी अर्थ

स्तुति कर भगवान् कालरुद्रसे कहा- आपने ब्रह्माका यह सिर किस कारणसे धारण कर रखा है? तब परमेश्वर भगवान् (कालभेरव)-ने सम्पूर्ण वृत्तान्त तदनन्तर हृषीकेश देवेश भगवान् अच्युतने ब्रह्महत्याको बुलाकर प्रार्थना की--त्रिशूली (कालभेरव)-को छोड़ दो। मुरारि विष्णुद्वारा प्रार्थना करनेपर भी उसने (कालभेरवके) पार्थका त्याग नहीं किया। तब जगद्योनि सर्वज्ञ (विष्णु)-

English

He should avoid the abodes of the Brahmanas and the shrines of deities. He should remember that Brahmana constantly and censure himself.

अध्याय ८०

श्लोक 29

एकरात्रोपवासश्च प्राणायामशतं तथा ।उक्त्वानृतं प्रकर्तव्यं यतिना धर्मलिप्सुना

ekarātropavāsaśca prāṇāyāmaśataṃ tathā / uktvānṛtaṃ prakartavyaṃ yatinā dharmalipsunā

हिन्दी अर्थ

ने देरतक ध्यानकर शंकर (कालभैरव)-से कहा- भगवन्! आप दिव्य एवं मङ्गल करनेवाली वाराणसीपुरी जायें, जहाँ ईश्वर सम्पूर्ण सांसारिक दोषोंको शीघ्र ही नष्ट कर देते हैँ

English

He should quietly and slowly enter seven houses (for begging) the worthiness of which was not (previously) con¬ sidered and which are free from smoke and fire (extinguished) and inmates whereof have taken their meals.

अध्याय ८०

श्लोक 30

परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमन्यतः ।स्तेयादभ्यधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति स्मृतिः ।हिंसा चैषापरा दिष्टा या चात्मज्ञाननाशिका

paramāpadgatenāpi na kāryaṃ steyamanyataḥ / steyādabhyadhikaḥ kaścinnāstyadharma iti smṛtiḥ / hiṃsā caiṣāparā diṣṭā yā cātmajñānanāśikā

हिन्दी अर्थ

तब वे महायोगी कालभेरव अपने हाथमें (विष्णु- पार्षद विष्वक्सेनका) कलेवर लेकर वाराणसीपुरीके दर्शनकी प्रसन्नतामें नृत्य करते हुए सर्वप्रथम अति- गोपनीय सभी तीर्थो एवं देवस्थानोंमें देवताओंके हितको कामनासे गये। कालभेरवके चारों ओर महायोगी प्रमथगण उनको स्तुति करते हुए चल रहे थे। उन (कालभैरव) -का नृत्य देखनेकी लालसावाले भगवान् नारायण हरि दूसरा रूप धारणकर स्वयं उनके पीछे-

English

He should beg for alms only once. He should pro¬ claim his sin to all men. Or he should maintain himself with fruits and roots obtained from the forest and subsist on them.

अध्याय ८०

श्लोक 31

यदेतद् द्रविणं नाम प्राण ह्येते बहिश्वराः ।स तस्य हरति प्राणान् यो यस्य हरते धनम्

yadetad draviṇaṃ nāma prāṇa hyete bahiśvarāḥ / sa tasya harati prāṇān yo yasya harate dhanam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ वृषभके चिहृसे अङ्कित शासन (ध्वजा)- वाले अनन्त योगात्मरूप (शंकर) गोविन्दको देखते हुए प्रसन्नतापूर्वक बार-बार नृत्य करने लगे। तदनन्तर अनुचरों और हरिके सहित धर्मरूपी वृषभको

English

He should hold the skull and the Khatvahga (a staff with a skull at the top) in his hands. He should observe celibacy. When the twelfth year is completed in this manner, he shall become free from the sin of Brahmana-slaughter.

अध्याय ८०

श्लोक 32

एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रताच्च्युतः ।भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेच्चान्द्रायणव्रतम्

evaṃ kṛtvā sa duṣṭātmā bhinnavṛtto vratāccyutaḥ / bhūyo nirvedamāpannaścareccāndrāyaṇavratam

हिन्दी अर्थ

वाहनके रूपमें स्वीकार करनेवाले रुद्र (कालभेरव) वाराणसी इस नामसे प्रसिद्ध महादेवकी पुरीमें पहुँचे कपर्दी देवेशके वहाँ प्रवेश करते ही वह ब्रह्महत्या तीव्र स्वरसे हाहाकार करती हुई दु:खी होकर पातालमें चली गयी

English

When the sin has been committed unintentionally, this is the auspicious expiation. It should be remembered that if the sin is done intentionally, the purification is only after death, and not by any other means.

अध्याय ८०

श्लोक 33

विधिना शास्त्रदृष्टेन संवत्सरमिति श्रुतिः ।भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेद् भिक्षुरतन्द्रितः

vidhinā śāstradṛṣṭena saṃvatsaramiti śrutiḥ / bhūyo nirvedamāpannaścared bhikṣuratandritaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रविश्य परमं स्थानं कपालं ब्रह्मणो हर: । गणानामग्रतो देव: स्थापयामास शंकर:

English

He should observe Anasana (fast unto death) or Bhrgupatana (fall off from a precipice) or he shall enter the burning 6re or water.

अध्याय ८०

श्लोक 34

अकस्मादेव हिंसां तु यदि भिक्षुः समाचरेत् ।कुर्यात्कृछ्रातिकृच्छ्रं तु चान्द्रायणमथापि वा

akasmādeva hiṃsāṃ tu yadi bhikṣuḥ samācaret / kuryātkṛchrātikṛcchraṃ tu cāndrāyaṇamathāpi vā

हिन्दी अर्थ

स्थापयित्वा महादेवो ददौ तच्च कलेवरम्। उक्त्वा सजीवमस्त्वीशो विष्णवे स घृणानिधि: ये स्मरन्ति ममाजस्त्रं कापालं वेषमुत्तमम्। तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम्

English

In order to wipe off the sin of Brahmana-slaughter, he should discard his life for the sake of a Brahmana or a cow or for the sake of the dead.

अध्याय ८०

श्लोक 35

स्कन्देदिन्द्रियदौर्बल्यात् स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि ।तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश ।दिवास्कन्दे त्रिरात्रं स्यात् प्राणायामशतं तथा

skandedindriyadaurbalyāt striyaṃ dṛṣṭvā yatiryadi / tena dhārayitavyā vai prāṇāyāmāstu ṣoḍaśa / divāskande trirātraṃ syāt prāṇāyāmaśataṃ tathā

हिन्दी अर्थ

तर्पयित्वा पितृन् देवान् मुच्यते ब्रह्महत्यया

English

The sin of Brahmana-slaughter is dispelled by curing a Brahmana of his chronic illness or by giving food to a very learned person.

अध्याय ८०

श्लोक 36

एकान्ने मधुमांसे च नवश्राद्धे तथैव च ।प्रत्यक्षलवणे चोक्तं प्राजापत्यं विशोधनम्

ekānne madhumāṃse ca navaśrāddhe tathaiva ca / pratyakṣalavaṇe coktaṃ prājāpatyaṃ viśodhanam

हिन्दी अर्थ

इतीदमुक्त्वा भगवान् समालिङ्गघ जनार्दनम्। सहैव प्रमथेशानैः क्षणादन्तरधीयत स लब्ध्वा भगवान् कृष्णो विष्वक्सेनं त्रिशूलिनः । स्वं देशमगमत् तूर्णं गृहीत्वा परमं वपुः

English

The sin of Brahmana-slaughter is dispelled by curing a Brahmana of his chronic illness or by giving food to a very learned person.

अध्याय ८०

श्लोक 37

ध्याननिष्ठस्य सततं नश्यते सर्वपातकम् ।तस्मान्महेश्वरं ज्ञात्वा तस्य ध्यानपरो भवेत्

dhyānaniṣṭhasya satataṃ naśyate sarvapātakam / tasmānmaheśvaraṃ jñātvā tasya dhyānaparo bhavet

हिन्दी अर्थ

कपालमोचनं तीर्थ स्थाणोः प्रियकरं शुभम्

English

The sin of Brahmana-slaughter is dispelled by curing a Brahmana of his chronic illness or by giving food to a very learned person.

अध्याय ८०

श्लोक 38

यद् ब्रह्म परमं ज्योतिः प्रतिष्ठाक्षरमद्वयम् ।यो ऽन्तरात्र परं ब्रह्म स विज्ञेयो महेश्वरः

yad brahma paramaṃ jyotiḥ pratiṣṭhākṣaramadvayam / yo 'ntarātra paraṃ brahma sa vijñeyo maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ स्थान (वाराणसी)-में प्रविष्ट होकर देव हर शंकर (कालभैरव) -ने गणोंके सामने ब्रह्माके कपालको स्थापित किया और उन्हीं करुणानिधि ईश महादेव (कालभेरव)-ने 'जीवित हो जाय' ऐसा कहकर (विष्वक्सेनका) कलेवर विष्णु (हरिं भगवान्)-को दे दिया

English

The sin of Brahmana-slaughter is dispelled by curing a Brahmana of his chronic illness or by giving food to a very learned person.

अध्याय ८०

श्लोक 39

एष देवो महादेवः केवलः परमः शिवः ।तदेवाक्षरमद्वैतं तदादित्यान्तरं परम्

eṣa devo mahādevaḥ kevalaḥ paramaḥ śivaḥ / tadevākṣaramadvaitaṃ tadādityāntaraṃ param

हिन्दी अर्थ

मेरे इस कपालयुक्त उत्तम वेषका (रूपका) निरन्तर स्मरण करनेसे एऐहलौकिक तथा पारलौकिक सब पाप शीघ्र ही नष्ट हो जाते हैं। इस श्रेष्ठ (वाराणसीके कपालमोचन) तीर्थमें आकर स्नान करके विधिपूर्वक

English

The sin of Brahmana-slaughter is dispelled by curing a Brahmana of his chronic illness or by giving food to a very learned person.

अध्याय ८०

श्लोक 40

यस्मान्महीयते देवः स्वधाम्नि ज्ञानसंज्ञिते ।आत्मयोगाह्वये तत्त्वे महादेवस्ततः स्मृतः

yasmānmahīyate devaḥ svadhāmni jñānasaṃjñite / ātmayogāhvaye tattve mahādevastataḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

पितरों तथा देवताओंका तर्पण करनेसे ब्रह्महत्यासे मुक्ति मिल जाती हैं। संसारको अनित्य जानकर जो इस स्थानमें निवास करते हैं, उन्हें देहान्तके समयमें परम ज्ञान और परम पद प्रदान करता हूँ। ऐसा कहकर भगवान् (कालभेरव) जनार्दनका आलिंगनकर प्रमधेश्वरोंके साथ ही क्षणभरमें अन्तर्धान हो गये

English

The sin of Brahmana-slaughter is dispelled by curing a Brahmana of his chronic illness or by giving food to a very learned person.

अध्याय ८०

श्लोक 41

नान्यद् देवान्महादेवाद् व्यतिरिक्तं प्रपश्यति ।तमेवात्मानमन्वेति यः स याति परं पदम्

nānyad devānmahādevād vyatiriktaṃ prapaśyati / tamevātmānamanveti yaḥ sa yāti paraṃ padam

हिन्दी अर्थ

वे भगवान् कृष्ण (हरि) त्रिशूलीसे विष्वक्सेनको प्रातकर अपना परम रूप धारणकर शीघ्र ही अपने स्थानको चले गये

English

The sin of Brahmana-slaughter is dispelled by curing a Brahmana of his chronic illness or by giving food to a very learned person.

अध्याय ८०

श्लोक 42

मन्यते ये स्वमात्मानं विभिन्नं परमेश्वरात् ।न ते पश्यन्ति तं देवं वृथा तेषां परिश्रमः

manyate ye svamātmānaṃ vibhinnaṃ parameśvarāt / na te paśyanti taṃ devaṃ vṛthā teṣāṃ pariśramaḥ

हिन्दी अर्थ

आप लोगोंसे स्थाणु (शंकर)-को अत्यन्त प्रिय, महापातकोंको नष्ट करनेवाले, पवित्र एवं मङ्गलकारी इस कपालमोचन तीर्थके विषयमें मैंने बताया। जो ब्राह्मणोंके समीप इस अध्यायका पाठ करता है, वह कायिक, वाचिक तथा मानसिक (त्रिविध) पापोंसे मुक्त

English

The sin of Brahmana-slaughter is dispelled by curing a Brahmana of his chronic illness or by giving food to a very learned person.

अध्याय ८०

श्लोक 43

एकमेव परं ब्रह्म विज्ञेयं तत्त्वमव्ययम् ।स देवस्तु महादेवो नैतद् विज्ञाय बध्यते

ekameva paraṃ brahma vijñeyaṃ tattvamavyayam / sa devastu mahādevo naitad vijñāya badhyate

हिन्दी अर्थ

वाचिकैर्मानसैः पापैः कायिकैश्च विमुच्यते॥ १११॥ हो जाता है

English

The sin of Brahmana-slaughter is dispelled by curing a Brahmana of his chronic illness or by giving food to a very learned person.

अध्याय ८०

श्लोक 44

तस्माद् यतेत नियतं यतिः संयतमानसः ।ज्ञानयोगरतः शान्तो महादेवपरायणः

tasmād yateta niyataṃ yatiḥ saṃyatamānasaḥ / jñānayogarataḥ śānto mahādevaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीकूर्मपुराणे षद्साहस्तरघां संहितायामुपरिविभागे एकत्रिंशोऽध्यायः इसी अध्यायके ९९वें श्लोकके अनुसार श्रीहरिने दूसरा रूप धारणकर श्रीकालभैरवके साथ वाराणसीमें प्रवेश किया था, अब अपने पार्षद विष्वक्सेनके शरीरको प्राप्तकर अपने वास्तविक स्वरूपसे अपने धाम जा रहे हैं।

English

The sin of Brahmana-slaughter is dispelled by curing a Brahmana of his chronic illness or by giving food to a very learned person.

अध्याय ८०

श्लोक 45

एष वः कथितो विप्रो यतीनामाश्रमः शुभः ।पितामहेन विभुना मुनीनां पूर्वमीरितम्

eṣa vaḥ kathito vipro yatīnāmāśramaḥ śubhaḥ / pitāmahena vibhunā munīnāṃ pūrvamīritam

हिन्दी अर्थ

ति कूर्मपुराण रे

English

The sin of Brahmana-slaughter is dispelled by curing a Brahmana of his chronic illness or by giving food to a very learned person.

अध्याय ८०

श्लोक 46

नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दद्यादिदमनुत्तमम् ।ज्ञानं स्वयंभुवा प्रोक्तं यतिधर्माश्रयं शिवम्

nāputraśiṣyayogibhyo dadyādidamanuttamam / jñānaṃ svayaṃbhuvā proktaṃ yatidharmāśrayaṃ śivam

हिन्दी अर्थ

प्रायश्चित्त-प्रकरणमें महापातकोंके प्रायश्चित्तका विधान तथा अन्य उपपातकोंसे शुद्धिका उपाय तया स काये निर्दग्धे मुच्यते तु द्विजोत्तमः

English

The sin of Brahmana-slaughter is dispelled by curing a Brahmana of his chronic illness or by giving food to a very learned person.

अध्याय ८०

श्लोक 47

इति यतिनियमानामेतदुक्तं विधानं पशुपतिपरितोषे यद् भवेदेकहेतुः ।न भवति पुनरेषामुद्भवो वा विनाशः प्रणिहितमनसो ये नित्यमेवाचरन्ति

iti yatiniyamānāmetaduktaṃ vidhānaṃ paśupatiparitoṣe yad bhavedekahetuḥ / na bhavati punareṣāmudbhavo vā vināśaḥ praṇihitamanaso ye nityamevācaranti

हिन्दी अर्थ

पयो घृतं जलं वाथ मुच्यते पातकात् तत:

English

The sin of Brahmana-slaughter is dispelled by curing a Brahmana of his chronic illness or by giving food to a very learned person.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 80
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.