Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
81
अध्याय 81 / 95

Book 2 - Adhyaya 30

26 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ26 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८१

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनत्रिंशो ऽध्यायः व्यास उवाच अतः परं प्रवलक्ष्यामि प्रायश्चित्तविधिं शुभम् ।हिताय सर्वविप्राणां दोषाणामपनुत्तये

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge ekonatriṃśo 'dhyāyaḥ vyāsa uvāca ataḥ paraṃ pravalakṣyāmi prāyaścittavidhiṃ śubham / hitāya sarvaviprāṇāṃ doṣāṇāmapanuttaye

हिन्दी अर्थ

जलार्द्ववासाः प्रयतो ध्यात्वा नारायणं हरिम्। ब्रह्महत्याव्रतं चाथ चरेत् तत्पापशान्तये सुवर्णस्तेयकृद् विप्रो राजानमभिगम्य तु। स्वकर्म ख्यापयन् ब्रूयान्मां भवाननुशास्त्विति

English

Or a Brahmana is absolved of the sin of Brahmana- slaughter by taking the concluding ablutions of a horse sacri¬ fice or by giving all his possessions to a Brahmana who has mastered the Vedas.

अध्याय ८१

श्लोक 2

अकृत्वा विहितं कर्म कृत्वा निन्दितमेव च ।दोषमाप्नोति पुरुषः प्रायश्चित्तं विशोधनम्

akṛtvā vihitaṃ karma kṛtvā ninditameva ca / doṣamāpnoti puruṣaḥ prāyaścittaṃ viśodhanam

हिन्दी अर्थ

गृहीत्वा मुसलं राजा सकृद् हन्यात् ततः स्वयम्। वधे तु शुद्धयते स्तेनो ब्राह्मणस्तपसैव वा

English

A Brahmana should observe fast for three nights and then take three baths in the world-famous confluence of the river Sarasvati with the Aruna and he shall be purified.

अध्याय ८१

श्लोक 3

प्रायश्चित्तमकृत्वा तु न तिष्ठेद् ब्राह्मणः क्वचित् ।यद् ब्रूयुर्ब्राह्मणाः शान्ता विद्वांसस्तत्समाचरेत्

prāyaścittamakṛtvā tu na tiṣṭhed brāhmaṇaḥ kvacit / yad brūyurbrāhmaṇāḥ śāntā vidvāṃsastatsamācaret

हिन्दी अर्थ

राजा तेन च गन्तव्यो मुक्तकेशेन धावता। आचक्षाणेन तत्पापमेवंकर्माऽस्मि शाधि माम् शासनाद् वा विमोक्षाद् वा स्तेनः स्तेयाद् विमुच्यते । अशासित्वा तु तं राजा स्तेनस्याप्नोति किल्बिषम्

English

By going to the holy place Ramesvara, and by taking bath in the great ocean or by seeing Rudra, he shall be rid of the sin if he observes celibacy.

अध्याय ८१

श्लोक 4

वेदार्थवित्तमः शान्तो धर्मकामो ऽग्निमान् द्विजः ।स एव स्यात् परो धर्मो यमेको ऽपि व्यवस्यति

vedārthavittamaḥ śānto dharmakāmo 'gnimān dvijaḥ / sa eva syāt paro dharmo yameko 'pi vyavasyati

हिन्दी अर्थ

चीरवासा द्विजोऽरण्ये चरेद् ब्रह्महणो व्रतम्

English

There is the holy centre of lord Sulin (Siva) named Kapalamocana. By taking bath and propitiating the Pitrs and Devas, one dispels the sin of Brahmana-slaughter.

अध्याय ८१

श्लोक 5

अनाहिताग्नयो विप्रास्त्रयो वेदार्थपारगाः ।यद् ब्रूयुर्धर्मकामास्ते तज्ज्ञेयं धर्मसाधनम्

anāhitāgnayo viprāstrayo vedārthapāragāḥ / yad brūyurdharmakāmāste tajjñeyaṃ dharmasādhanam

हिन्दी अर्थ

व्यासजीने कहा--सुरापान करनेवाले द्विजोत्तमको अग्निके समान वर्णवाली प्रतप्त (अति उष्ण) सुराका स्वयं पान करना चाहिए। उससे शरीरके दग्ध होनेपर वह (पापसे) मुक्त हो जाता है। अथवा अग्निके समान रंगवाला (अति उष्ण) गोमूत्र या गोबरका रस अथवा (गौका) दुग्ध, घृत या जल पीनेपर द्विज (पापसे) मुक्त हो जाता है। उस (सुरापानजन्य) पापके शमनके लिये जलसे भींगा वस्त्र धारणकर तथा प्रयत्नपूर्वक नारायण

English

It was there that the skull of ParamesthinBrahma was formerly deposited by Bhairava, the overlord of Devas, of unmeasured splendour.

अध्याय ८१

श्लोक 6

अनेकधर्मशास्त्रज्ञा ऊहापोहविशारदाः ।वेदाध्ययनसंपन्नाः सप्तैते परिकीर्तिताः

anekadharmaśāstrajñā ūhāpohaviśāradāḥ / vedādhyayanasaṃpannāḥ saptaite parikīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

हरिंका ध्यान कर पुनः ब्रह्महत्यासम्बन्धी (प्रायश्चित्त) व्रतका पालन करना चाहिए

English

By worshiping Mahadeva there, in the form of Bhairava, after the bath and after performing the Tarpana rites to the Pitrs one is freed from the sin of Brahmana slaughter.

अध्याय ८१

श्लोक 7

मीमांसाज्ञानतत्त्वज्ञा वेदान्तकुशला द्विजाः ।एकविंशतिसंख्याताः प्रयाश्चित्तं वदन्ति वै

mīmāṃsājñānatattvajñā vedāntakuśalā dvijāḥ / ekaviṃśatisaṃkhyātāḥ prayāścittaṃ vadanti vai

हिन्दी अर्थ

सुवर्णकी चोरी करनेवाले ब्राह्मणको चाहिए कि वह राजाके पास जाकर अपने (पाप) कर्मको बताते हुए कहे-' आप मुझे दण्डित करें'। राजा मूसल लेकर स्वयं उसे एक बार मारे। इस प्रकार वध हो जानेपर ब्राह्मण चोरी-रूप (महापाप) -से शुद्ध हो जाता है अथवा तपस्या करनेसे वह शुद्ध होता है। मूसल अथवा खैरकी लकड़ीकी लाठी और दोनों ओर तीक्ष्ण धारवाली शक्ति या लोहेका दण्ड कंधेपर

English

That U'aia Gf<d b an interpolation by Pasupatas becomes evident when in place and out of place they bring their favourite Deity. This chapter illustrates how the sin of Brahma-hatya (killing a Brahmana) was absolved by taking a bath in a holy centre (Tirtha) at Varanasi and why it came to be named as Kapala-mocana (reliever from the contact of a skull). The glorifi¬ cation of Siva by embodiments of Vedas and amputation of the arrogant head of god Brahma and the final emancipation from that sin of beheading Brahma and physical separation of Brahma's skull from Bhairava's hand— all is for the glorification of Siva.

अध्याय ८१

श्लोक 8

ब्रह्महा मद्यपः स्तेनो गुरुतल्पग एव च ।महापातकिनस्त्वेते यश्चैतैः सह संवसेत्

brahmahā madyapaḥ steno gurutalpaga eva ca / mahāpātakinastvete yaścaitaiḥ saha saṃvaset

हिन्दी अर्थ

लेकर उस (पापयुक्त ब्राह्मण)-को राजाके पास केश खोले दौड़ते हुए जाना चाहिए और अपने उस (पापकर्म)-को बताते हुए कहना चाहिए--' मैंने यह कर्म किया है, आप मुझे दण्ड दें।' दण्डसे अथवा

English

O sages, listen ye all to the meritorious story that dis¬ pels sins, and the greatness of the intelligent Mahadeva, the lord of Devas.

अध्याय ८१

श्लोक 9

संवत्सरं तु पतितैः संसर्गं कुरुते तु यः ।यानशय्यासनैर्नित्यं जानन् वै पतितो भवेत्

saṃvatsaraṃ tu patitaiḥ saṃsargaṃ kurute tu yaḥ / yānaśayyāsanairnityaṃ jānan vai patito bhavet

हिन्दी अर्थ

(यथाशास्त्र प्रायश्चित्तपूर्वक शरीर) परित्याग कर देनेसे सुवर्ण-चोर चोरी (-रूप पापकर्म)-से मुक्त हो जाता है। उसको दण्डित न करनेसे तो राजा चोरका पाप (स्वयं) प्राप्त कर लेता है तपस्याद्वारा सुवर्णकी चोरीसे उत्पन्न पापको दूर करनेकी इच्छा रखनेवाले द्विजको चाहिए कि वह चीर (फटे-पुराने) वस्त्र धारण करके जंगलमें जाकर ब्रह्महत्या-सम्बन्धी (प्रायश्चित्त) व्रतका पालन करे

English

Formerly, on the peak of Meru, the great sages bowed to the lord Pitamaha, the primordial cause of the worlds, and said "What is that one immutable Principle?"

अध्याय ८१

श्लोक 10

याजनं योनिसंबन्धं तथैवाध्यापनं द्विजः ।कृत्वा सद्यः पतेज्ज्ञानात् सह भोजनमेव च

yājanaṃ yonisaṃbandhaṃ tathaivādhyāpanaṃ dvijaḥ / kṛtvā sadyaḥ patejjñānāt saha bhojanameva ca

हिन्दी अर्थ

'प्रायः' का अर्थ तप है। चित्तका अर्थ निश्चय है। इसलिये दृढ-संकल्पपूर्वक तप करना ही प्रायश्चित्तका आचरण है (याह मिता० श्लोक २७५) मनुस्मृति अ० ११ तथा याज्ञ० स्मृ० प्रायश्चित्त-प्रकरण आदिमें इस कूर्मपुराणके अध्यायके अनुसार प्रायः सूक्ष्म विचार करके प्रायक्षित्तका निर्णय किया गया है। अपेक्षानुसार प्रायश्चि्त-निर्णय वहींसे करना चाहिए। इस अध्यायमें

English

The deity from whom the worlds originated was delud¬ ed by the Maya ofMahesa. Not realising the greatest Being, he was over-bearing (enough) to say that he was (the unchanging principle).

अध्याय ८१

श्लोक 11

अविज्ञायाथ यो मोहात् कुर्यादध्यापनं द्विजः ।संवत्सरेण पतति सहाध्ययनमेव च

avijñāyātha yo mohāt kuryādadhyāpanaṃ dvijaḥ / saṃvatsareṇa patati sahādhyayanameva ca

हिन्दी अर्थ

प्रायश्चित्तकी दिशामात्रका संक्षेपमें निर्देश है। चरेद् वा वत्सरं कृच्छं ब्रह्मचर्यपरायणः । ब्राह्मणः स्वर्णहारी तु तत्पापस्यापनुत्तये

English

"I am the Creator, the source of the origin of the Universe. I am the single self-bom Isvara. I am the beginning¬ less greatest Brahman. By worshipping me, one is liberated.

अध्याय ८१

श्लोक 12

ब्रह्माहा द्वादशाब्दानि कुटिं कृत्वा वने वसेत् ।भैक्षमात्मविशुद्ध्यर्थं कृत्वा शवशिरोध्वजम्

brahmāhā dvādaśābdāni kuṭiṃ kṛtvā vane vaset / bhaikṣamātmaviśuddhyarthaṃ kṛtvā śavaśirodhvajam

हिन्दी अर्थ

गुरोर्भार्या समारुह्य ब्राह्मणः काममोहितः । अवगूहेत् स्त्रियं तप्तां दीप्तां कार्ष्णायसीं कृताम्

English

I am the deity who makes all Devas function as well as desist (from functioning). There is no one in the worlds superior to me."

अध्याय ८१

श्लोक 13

ब्राह्मणावसथान् सर्वान् देवागाराणि वर्जयेत् ।विनिन्दन् स्वयमात्मानं ब्राह्मणं तं च संस्मरन्

brāhmaṇāvasathān sarvān devāgārāṇi varjayet / vinindan svayamātmānaṃ brāhmaṇaṃ taṃ ca saṃsmaran

हिन्दी अर्थ

गुर्वर्थ वा हतः शुध्येच्चरेद् वा ब्रह्महा व्रतम्। शाखां वा कण्टकोपेतां परिष्वज्याथ वत्सरम्। अधः शयीत नियतो मुच्यते गुरुतल्पगः अश्वमेधावभृथके स्नात्वा वा शुध्यते नरः

English

While these two deities were arguing with a desire to subdue the other, the four Vedas came to the place where these two deities were present.

अध्याय ८१

श्लोक 14

असंकल्पितयोग्यानि सप्तागाराणि संविशेत् ।विधूमे शनकैर्नित्यं व्यङ्गारे भुक्तवज्जने

asaṃkalpitayogyāni saptāgārāṇi saṃviśet / vidhūme śanakairnityaṃ vyaṅgāre bhuktavajjane

हिन्दी अर्थ

कालेऽष्टमे वा भुञ्जानो ब्रह्मचारी सदाव्रती। स्थानासनाभ्यां विहरेस्त्रिरह्वोऽभ्युपयन्नपः

English

On seeing lord Brahma and the lord identical with Yajna (i.e. Narayana) seated (there), (the Vedas) with a pain¬ ful heart declared the reality of the Supreme Lord.

अध्याय ८१

श्लोक 15

एककालं चरेद् भैक्षं दोषं विख्यापयन् नृणाम् ।वन्यमूलफलैर्वापि वर्तयेद् धैर्यमाक्षितः

ekakālaṃ cared bhaikṣaṃ doṣaṃ vikhyāpayan nṛṇām / vanyamūlaphalairvāpi vartayed dhairyamākṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

स तत्पापापनोदार्थं तस्यैव व्रतमाचरेत् षाण्मासिके तु संसर्गे प्रायज्षित्तार्धमर्हति

English

It is lord Mahesvara, within whom are stationed all living beings from whom everything functions and which they call the Supreme principle.

अध्याय ८१

श्लोक 16

कपालपाणिः खट्वाङ्गी ब्रह्मचर्यपरायणः ।पूर्णे तु द्वादशे वर्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति

kapālapāṇiḥ khaṭvāṅgī brahmacaryaparāyaṇaḥ / pūrṇe tu dvādaśe varṣe brahmahatyāṃ vyapohati

हिन्दी अर्थ

अथवा अश्वमेधयज्ञ-सम्बन्धी अवभृथ-स्रान करनेसे द्विज पवित्र हो जाता है। या (शुद्ध होनेके लिये) ब्राह्मणोंको अपने भारके बराबर स्वर्ण-दान करना चाहिए। अथवा सुवर्णकी चोरी करनेवाले ब्राह्मणको

English

It is the Pinaka-bearing deity Siva who is worshipped by means of all the Yajnas and the Yoga and whom they call Lord Isvara.

अध्याय ८१

श्लोक 17

अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तमिदं शुभम् ।कामतो मरणाच्छुद्धिर्ज्ञेया नान्येन केनचित्

akāmataḥ kṛte pāpe prāyaścittamidaṃ śubham / kāmato maraṇācchuddhirjñeyā nānyena kenacit

हिन्दी अर्थ

उस पापको दूर करनेके लिये एक वर्षतक ब्रह्मचर्यव्रतका पालन करते हुए कृच्छूव्रत करना चाहिए कामसे मोहित होकर गुरुको भार्याके साथ गमन करनेवाले ब्राह्मणको लोहेसे बनायी गयी कुष्णवर्णकी तप्त एवं उद्दीप्त स्त्रीका आलिङ्गन करना चाहिए। अथवा स्वयं लिङ्ग एवं अण्डकोशको काटकर और अपनी

English

That great Deva is Sankara by whom this Universe revolves, who is the auspicious deity within the firmament and who is the principle Reality known and realised by the Yogins.

अध्याय ८१

श्लोक 18

कुर्यादनशनं वाथ भृगोः पतनमेव वा ।ज्वलन्तं वा विशेदग्निं जलं वा प्रविशेत् स्वयम्

kuryādanaśanaṃ vātha bhṛgoḥ patanameva vā / jvalantaṃ vā viśedagniṃ jalaṃ vā praviśet svayam

हिन्दी अर्थ

अञ्जलिमें रखकर निष्कपट-भावसे दक्षिण दिशाकी ओर तबतक जाना चाहिए, जबतक शरीरपात न हो जाय। गुरुके लिये मारे जानेसे भी गुरुपल्रीगामी शुद्ध हो जाता है अथवा ब्रह्महत्या-सम्बन्धी व्रतका पालन

English

That is lord Bhava whom the ascetics visualize and worship as the great lord of Devas, as the great Purusa, as the great Ruler Rudra.

अध्याय ८१

श्लोक 19

ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा सम्यक् प्राणान् परित्यजेत् ।ब्रह्महत्यापनोदार्थमन्तरा वा मृतस्य तु

brāhmaṇārthe gavārthe vā samyak prāṇān parityajet / brahmahatyāpanodārthamantarā vā mṛtasya tu

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए या एक वर्षतक काँटोंसे युक्त शाखाका आलिङ्गन करते हुए गुरुपत्रीसे गमन करनेवालेको नियमपूर्वक नीचे भूमिपर सोना चाहिए। इससे वह गुरुपत्रीगामी पापमुक्त हो जाता है। अथवा ब्राह्मणको चीर (कन्था) वस्त्र धारणकर समाहित होकर एक वर्षतक कृच्छूव्रत करना चाहिए। या अश्वमेधयज्ञके अवभृथ-स्नान करनेसे व्यक्ति शुद्ध हो जाता है। अथवा

English

On hearing this auspicious utterance of the Vedas, lord Brahma laughed utterly deluded, the Atman of the Universe (i.e. Brahma) then said:

अध्याय ८१

श्लोक 20

दीर्घामयान्वितं विप्रं कृत्वानामयमेव तु ।दत्त्वा चान्नं स दुर्भिक्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति

dīrghāmayānvitaṃ vipraṃ kṛtvānāmayameva tu / dattvā cānnaṃ sa durbhikṣe brahmahatyāṃ vyapohati

हिन्दी अर्थ

चौथे दिन, सायंकाल) -में भोजन करना चाहिए। इसके पूर्व प्रयत्रपूर्वक एक ही स्थानपर एक ही आसनसे रहकर केवल जल पीते हुए तीन दिन व्यतीत करना चाहिए। ऐसा करते हुए तीन वर्षांतक भूमिपर शयन

English

On hearing this auspicious utterance of the Vedas, lord Brahma laughed utterly deluded, the Atman of the Universe (i.e. Brahma) then said:

अध्याय ८१

श्लोक 21

अश्वमेधावभृथके स्नात्वा वा शुध्यते द्विजः ।सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणाय प्रदाय तु

aśvamedhāvabhṛthake snātvā vā śudhyate dvijaḥ / sarvasvaṃ vā vedavide brāhmaṇāya pradāya tu

हिन्दी अर्थ

करनेसे उस (गुरुपल्नी-गमनरूप) पापसे छुटकारा मिलता है, अथवा चार या पाँच चान्द्रायणव्रत करना चाहिए अब पतितों (पापियों)-के साथ संसर्ग करनेवालोंके निस्तारका उपाय (प्रायश्चित्त) बतलाता हूँ। जिस पतितके साथ जो द्विज (एक वर्षतक) संसर्ग करता है, उसे उस पतितद्वारा किये गये पापको दूर करनेके लिये

English

On hearing this auspicious utterance of the Vedas, lord Brahma laughed utterly deluded, the Atman of the Universe (i.e. Brahma) then said:

अध्याय ८१

श्लोक 22

सरस्वत्यास्त्वरुणया संगमे लोकविश्रुते ।शुध्येत् त्रिषवणस्नानात् त्रिरात्रोपोषितो द्विजः

sarasvatyāstvaruṇayā saṃgame lokaviśrute / śudhyet triṣavaṇasnānāt trirātropoṣito dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

विहित ब्रतका (एक वर्षतक) पालन करना चाहिए। अथवा वर्षभरतक आलस्यरहित होकर तप्तकृच्छुब्रतका पालन करना चाहिए। छः महीनोंतक संसर्ग होनेपर उपर्युक्त व्रतका आधा प्रायश्चित्त करे

English

On hearing this auspicious utterance of the Vedas, lord Brahma laughed utterly deluded, the Atman of the Universe (i.e. Brahma) then said:

अध्याय ८१

श्लोक 23

गत्वा रामेश्वरं पुण्यं स्नात्वा चैव महोदधौ ।ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तो दृष्ट्वा रुद्रं विमुच्यते

gatvā rāmeśvaraṃ puṇyaṃ snātvā caiva mahodadhau / brahmacaryādibhiryukto dṛṣṭvā rudraṃ vimucyate

हिन्दी अर्थ

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः । कृत्वा तैश्चापि संसर्ग ब्राह्मण: कामकारतः ज्वलन्त वा विशेदग्निं ध्यात्वा देवं कपर्दिनम्

English

On hearing this auspicious utterance of the Vedas, lord Brahma laughed utterly deluded, the Atman of the Universe (i.e. Brahma) then said:

अध्याय ८१

श्लोक 24

कपालमोचनं नाम तीर्थं देवस्य शूलिनः ।स्नात्वाभ्यर्च्य पितॄन् भक्त्या ब्रह्महत्यां व्यपोहति

kapālamocanaṃ nāma tīrthaṃ devasya śūlinaḥ / snātvābhyarcya pitṝn bhaktyā brahmahatyāṃ vyapohati

हिन्दी अर्थ

न ह्यान्या निष्कृतिर्दृष्टा मुनिभिर्धर्मबादिभिः। तस्मात् पुण्येषु तीर्थषु दहेद् वापि स्वदेहकम्

English

On hearing this auspicious utterance of the Vedas, lord Brahma laughed utterly deluded, the Atman of the Universe (i.e. Brahma) then said:

अध्याय ८१

श्लोक 25

यत्र देवादिदेवेन भरवेणामितौजसा ।कपालं स्थापितं पूर्वं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

yatra devādidevena bharaveṇāmitaujasā / kapālaṃ sthāpitaṃ pūrvaṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

चान्द्रायणं च कुर्वीत तस्य पापस्य शान्तये। ध्यायन् देवं जगद्योनिमनादिनिधनं परम् भ्रातृभार्या समारुह्य कुर्यात् तत्पापशान्तये। चान्द्रायणानि चत्वारि पञ्च वा सुसमाहितः

English

On hearing this auspicious utterance of the Vedas, lord Brahma laughed utterly deluded, the Atman of the Universe (i.e. Brahma) then said:

अध्याय ८१

श्लोक 26

समभ्यर्च्य महादेवं तत्र भैरवरूपिणम् ।तर्पपित्वा पितॄन् स्नात्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया

samabhyarcya mahādevaṃ tatra bhairavarūpiṇam / tarpapitvā pitṝn snātvā mucyate brahmahatyayā

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणो ब्राह्मणीं गत्वा कृच्छुमेके समाचरेत्। कन्यकां दूषयित्वा तु चरेच्चान्द्रायणव्रतम्

English

On hearing this auspicious utterance of the Vedas, lord Brahma laughed utterly deluded, the Atman of the Universe (i.e. Brahma) then said:

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 81
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.